4. Catutthapārājikavaṇṇanā
Anabhijānan ti na abhijānaṃ .
Yena hi yo dhammo adhigato , so tassa pākaṭo hotīti āha ‘‘ sakasantāne ’’ tiādi .
Uttarimanussānan ti pakatimanussehi uttaritarānaṃ manussānaṃ , ukkaṭṭhamanussānanti attho .
Dhamman ti mahaggatalokuttarabhūtaṃ adhigatadhammaṃ .
Atha vā uttarimanussadhammāti uttarimanussadhammo .
Manussadhammo nāma vinā bhāvanāmanasikārena pakatiyā manussehi nibbattetabbo dasakusalakammapathadhammo .
So hi manussānaṃ cittādhiṭṭhānamattena ijjhanato tesaṃ so bhāvitadhammo viya ṭhitoti tathā vutto , manussaggahaṇañcettha tesu bahulaṃ pavattanato .
Jhānādikaṃ pana tabbidhuranti tatuttari , iti uttari manussadhammāti uttarimanussadhammo , taṃ uttarimanussadhammanti evampettha attho daṭṭhabbo .
Samudācarantoti ārocento .
Kiñcāpi lokiyalokuttarā sabbāva paññā ‘‘ ñāṇan ’’ ti vuccati , idha pana mahaggatalokuttarāva veditabbāti āha ‘‘ mahaggatalokuttarapaññā jānanaṭṭhena ñāṇan ’’ ti .
Kilesehi ārakattā parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ ariyaṃ visuddhaṃ uttaman ’’ ti .
Ariyasaddo cettha visuddhapariyāyo , na lokuttarapariyāyo .
Jhānādibhedeti ādi saddena ‘‘ vimokkho , samādhi , samāpatti , ñāṇadassanaṃ , maggabhāvanā , phalasacchikiriyā , kilesappahānaṃ , vinīvaraṇatā cittassa , suññāgāre abhiratī ’’ ti ( pārā .198) ime saṅgaṇhāti .
Viññussa manussajātikassāti ārocetabbapuggalanidassanaṃ .
Etassa hi ārocite ārocitaṃ hoti , na devabrahmānaṃ , nāpi petayakkhatiracchānagatānanti .
Āroceyyāti vadeyya , viññāpeyyāti vuttaṃ hoti .
Vinā aññāpadesenāti ‘‘ yo te vihāre vasati , so bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī ’’ tiādinā ( pārā .220) nayena aññāpadesaṃ vināti
M0.220 attho .Idhevāti ‘‘ iti jānāmi , iti passāmī ’’ ti imasmiṃyeva pade .
‘‘ Tena vuttan ’’ tiādi nigamanaṃ .
Samanuggāhīyamānoti
V0.205 codiyamāno , yaṃ vatthu ārocitaṃ hoti , tasmiṃ vatthusmiṃ ‘‘ kiṃ te adhigataṃ , kinti te adhigataṃ , kadā te adhigataṃ , kattha te adhigataṃ , katame te kilesā pahīnā , katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī ’ ti kenaci vuccamāno ’’ ti vuttaṃ hoti .Asamanuggāhīyamānoti na kenaci vuccamāno .
‘‘ Bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantun ’’ ti sikkhāpadātikkamassa antarāyakarattā vuttaṃ .
Bhikkhubhāvo hissa saggantarāyo ceva hoti maggantarāyo ca ( pārā . aṭṭha .2.198).
Vuttañhetaṃ ‘‘ sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ , nirayāyupakaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.89; dha . pa .311).
Aparampi vuttaṃ ‘‘ sithilo hi paribbājo , bhiyyo ākirate rajan ’’ ti ( saṃ . ni .1.89; dha . pa .313).
Bhikkhubhāvoti pārājikaṃ āpajjitvā ‘‘ samaṇo ahan ’’ ti paṭijānanato vohāramattasiddho bhikkhubhāvo .
Dānādīhīti dānasaraṇasīlasaṃvarādīhi .
Ajānamevāti ettha evāti avadhāraṇatthe nipāto .
‘‘ Ajānamevan ’’ tipi paṭhanti .
Tattha pana ‘‘ evaṃ jānāmi , evaṃ passāmī ’’ ti avacanti yojetabbaṃ .
Vacanatthavirahatoti ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjin ’’ ti ādivacanassa ( pārā .209) atthabhūtena jhānādinā vajjitattā tucchaṃ udakādisuññaṃ bhājanaṃ viya .
Musāti visaṃvādanapurekkhārassa paravisaṃvādako vacīpayogo , kāyapayogo vā .
Tenāha ‘‘ vañcanādhippāyato musā ’’ ti .
Musā ca vañcanādhippāyo ca pubbabhāgakkhaṇe , taṅkhaṇe ca .
Vuttañhi ‘‘ pubbe vāssa hoti ‘ musā bhaṇissan ’ ti , bhaṇantassa hoti ‘ musā bhaṇāmī ’’’ ti ( pārā .200).
Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ , itaraṃ pana hotu vā , mā vā , akāraṇametaṃ .
Abhaṇin ti viññāpanaṃ akāsiṃ .
Aññatra adhimānāti adhigato māno , adhiko vā māno adhimāno , thaddhamānoti attho , taṃ vināti attho .
Kassa panāyaṃ adhimāno uppajjati , kassa nuppajjati ?
Ariyasāvakassa tāva nuppajjati ( pārā . aṭṭha .2.196).
So hi maggaphalanibbānapahīnakilesāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso
M0.221 ariyaguṇappaṭivedhe nikkaṅkho , tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ ahaṃ sakadāgāmī ’’ tiādivasena māno nuppajjati .Dussīlassa nuppajjati .
So hi ariyaguṇādhigame nirāsova .
Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa nuppajjati , suparisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre
V0.206 sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati .Tenāha ‘‘ yvāyan ’’ tiādi .
Tattha tilakkhaṇaṃ āropetvāti ( sārattha . ṭī .2.196) kalāpasammasanavasena aniccādilakkhaṇattayaṃ āropetvā .
Sammasantassāti vipassantassa .
Āraddhavipassakassāti udayabbayānupassanāya āraddhavipassakassa .
Apatteti attano santāne uppattivasena apatte , anadhigateti vuttaṃ hoti .
Pattasaññitāsaṅkhātoti ‘‘ patto mayā uttarimanussadhammo ’’ ti evaṃsaññitāsaṅkhāto adhimāno uppajjati .
Uppanno ca suddhasamathalābhiṃ vā suddhavipassanālābhiṃ vā antarā ṭhapeti .
So hi dasapi vīsampi tiṃsampi vassāni kilesasamudācāraṃ apassanto ‘‘ ahaṃ sotāpanno ’’ ti vā ‘‘ sakadāgāmī ’’ ti vā ‘‘ anāgāmī ’’ ti vā maññati .
Samathavipassanālābhiṃ pana arahatteyeva ṭhapeti .
Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā , vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā , tasmā saṭṭhimpi vassāni , asītimpi vassāni , vassasatampi kilesā na samudācaranti , khīṇāsavasseva cittācāro hoti .
So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭṭhatvāva ‘‘ arahā ahan ’’ ti maññatīti .
‘‘ Taṃ adhimānaṃ ṭhapetvā ’’ ti iminā ‘‘ aññatrā ’’ ti padaṃ apekkhitvā ‘‘ adhimānā ’’ ti upayogatthe nissakkavacananti dasseti .
Pāpicchatāyāti pāpā icchā etassāti pāpiccho , tassa bhāvo pāpicchatā , tāya , pāpikāya icchāyāti attho .
Yā sā ‘‘ idhekacco dussīlova samāno ‘ sīlavā ’ ti maṃ jano jānātū ’’ tiādinā ( vibha .851) nayena vuttā , tāya asantaguṇasambhāvanicchāyāti vuttaṃ hoti .
Iminā pana mandattā momūhattā samudācarantassa anāpattīti dasseti .
Ayampīti pi -saddena na kevalaṃ purimā tayovāti dasseti .
Asantan ti
M0.222 abhūtaṃ .Jhānādidhamman ti jhānaṃ , vimokkho , samādhi , samāpatti , ñāṇadassanaṃ , maggabhāvanā , phalasacchikiriyā , kilesappahānaṃ , vinīvaraṇatā cittassa , suññāgāre abhiratī ’’ ti ( pārā .198) evaṃ vuttaṃ uttarimanussadhammaṃ .
Yassa ārocetīti ( pārā . aṭṭha .2.215) vācāya vā hatthavikārādīhi vā aṅgapaccaṅgacopanehi viññattipathe ṭhitassa yassa puggalassa āroceti .
Viññattipathaṃ pana atikkamitvā ṭhito koci ce dibbena cakkhunā ( sārattha . ṭī .2.215), dibbāya ca sotadhātuyā disvā ca sutvā ca jānāti , na pārājikaṃ .
Yopi ‘‘ kiṃ ayaṃ bhaṇatī ’’ ti saṃsayaṃ vā āpajjati , ciraṃ vīmaṃsitvā vā pacchā jānāti ,‘‘ avijānanto ’’ icceva saṅkhyaṃ gacchati .
Yo pana jhānādīni attano adhigamavasena vā uggahaparipucchādivasena vā na jānāti , kevalaṃ ‘‘ jhānan ’’ ti vā ‘‘ vimokkho ’’ ti
V0.207 vā vacanamattameva sutaṃ hoti , sopi tena vutte ‘‘ jhānaṃ kira samāpajjī ’’ ti esa vadatīti yadi ettakamattampi jānāti ,‘‘ jānāti ’’ cceva saṅkhyaṃ gacchati , tassa vutte pārājikameva .Seso pana ekassa vā dvinnaṃ vā bahūnaṃ vā niyamitāniyamitavasena viseso sabbo sikkhāpaccakkhānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .
Pariyāyabhāsane pana ‘‘ ahan ’’ ti avuttattā paṭivijānantassa vuttepi thullaccayaṃ .
Visaṃvādanādhippāyena musāvādapayogassa katattā appaṭivijānantassāpi dukkaṭanti āha ‘‘ yo te vihāre vasati … pe … dukkaṭan ’’ ti .
Anullapanādhippāyassāti ullapanādhippāyavirahitassa , abhūtārocanādhippāyavirahitassāti attho .
Ummattakādayo pubbe vuttanayā eva .
Idha pana ādikammikā vaggumudātīriyabhikkhū , tesaṃ anāpatti .
Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .