Aniyatakaṇḍaṃ
1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ Mātugāmenā ’’ ti
M0.269V0.248 vatvā puna ‘‘ ekāyā ’’ ti vuttattā ‘‘ mātugāmasaṅkhātāya ekāya itthiyā ’’ ti vuttaṃ .Rahoti appakāsaṃ .
Appakāsatā ca yo anāpattiṃ karoti , tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘ cakkhussa raho ’’ ti .
Nanu ‘‘ raho nāma cakkhussa raho , sotassa raho .
Cakkhussa raho nāma na sakkā hoti akkhiṃ vā nikhaṇiyamāne , bhamukaṃ vā ukkhipiyamāne , sīsaṃ vā ukkhipiyamāne passituṃ .
Sotassa raho nāma na sakkā hoti pakatikathā sotun ’’ ti padabhājanapāḷiyaṃ sotassa rahoti āgataṃ , atha kasmā taṃ avatvā ‘‘ cakkhussa raho ’’ ti ettakameva vuttanti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Iminā pāḷiyaṃ ‘‘ sotassa raho ’’ ti idaṃ atthuddhāravasena vuttanti dasseti .
Atha kathametaṃ viññāyati ‘‘ cakkhusseva raho idha adhippeto ’’ ti ?
‘‘ Paṭicchanne āsane ’’ ti vacanato ‘‘ sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitun ’’ ti ( pārā .445) ca vuttattā .
Tenevāha ‘‘ sacepī ’’ tiādi .
‘‘ Pihitakavāṭassā ’’ ti ( sārattha . ṭī .2.444-445) iminā paṭicchannabhāvato cakkhussa rahosabbhāvaṃ dasseti .
Apihitakavāṭassa ( pārā . aṭṭha .2.444-445) pana dvāre nisinno anāpattiṃ karoti , na kevalaṃ apihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinnova anāpattiṃ karoti , antodvādasahatthe okāse nisinnopīti veditabbo .
Tenāha ‘‘ yattha pana sakkā daṭṭhun ’’ tiādi .
Yasmā nisīditvā niddāyanto kapimiddhapareto kañci kālaṃ cakkhūni ummīleti , kañci kālaṃ nimīleti , na ca mahāniddaṃ okkamati , tasmā ‘‘ niddāyantopi anāpattiṃ karotī ’’ ti vuttaṃ .
Nipajjitvā niddāyanto pana tādiso na hotīti āha ‘‘ nipajjitvā niddāyantopi na karotī ’’ ti , anāpattiṃ na karotīti attho .
Methunassa mātugāmo dutiyo na hoti .
Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti .
Teneva vesāliyaṃ ( pārā .76-77) mahāvane dvāraṃ vivaritvā nipanne bhikkhumhi sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ
V0.249 katvā pakkamiṃsu .Tenāha ‘‘ itthīnaṃ pana satampi na karotī ’’ ti .
Taṃ kamman ti ajjhācārakammaṃ .
Yasmā nisīditvāva nipajjati , tasmā
M0.270 nipajjanampi antokatvā ‘‘ nisajjaṃ kappeyyā ’’ ti vuttanti dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti nisajjaṃ paṭijānamānassa tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarasamāyogo hotiyevāti vuttaṃ .
Pārājikena , pana saṅghādisesena ca pācittiyena ca tenākārena nisajjaṃ paṭijānamānova kāretabbo .
Na appaṭijānamānoti nisajjaṃ appaṭijānamāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena na kāretabboti .
Alajjīpi hi paṭijānamānova āpattiyā kāretabbo .
Yāva na paṭijānāti , tāva ‘‘ neva suddho ’’ ti vā ‘‘ na asuddho ’’ ti vā vattabbo , vattānusandhinā pana kāretabboti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Paṭiññā lajjīsu katā , alajjīsu evaṃ na vijjati ;
Bahumpi alajjī bhāseyya , vattānusandhitena kāraye ’’ ti .( pari .359);
Na kevalaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena codanāyameva evaṃ paṭiññāya kāretabbo , atha kho nisajjādinā ākārena saddhiṃ codanāyapīti dassetuṃ ‘‘ yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya , tena so bhikkhu kāretabbo ’’ ti vuttaṃ .
Tenevāha ‘‘ nisajjādīsu ākāresū ’’ tiādi .
Ettha ca ‘‘ paṭijānamāno ’’ ti avuttepi adhikārattā ‘‘ paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo ’’ ti vuttaṃ .
Tathārūpāya ( sārattha . ṭī .2.444-445) upāsikāya vacane aññathattābhāvato diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti , aññathāpi hotīti dassane aññathattasambhavaṃ dasseti .
Anekaṃsikatāya na niyatoti aniyato .
Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ āpattīnan ’’ tiādi .
Rahonisajjassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmo akkhiṃ añjeti , dukkaṭaṃ .
Nivāsanaṃ nivāseti , kāyabandhanaṃ bandhati , cīvaraṃ pārupati , sabbattha payoge payoge dukkaṭaṃ .
Gacchati , padavāre padavāre dukkaṭaṃ .
Gantvāna nisīdati , dukkaṭameva .
Tenāha ‘‘ methunadhammasannissitakilesasaṅkhātenā ’’ tiādi .
Ettha ca rahonisajjassādassa asatipi methunarāgabhāve tappaṭibaddhakilesattā vuttaṃ ‘‘ methunadhammasannissitakilesasaṅkhātenā ’’ ti .
Teneva sannissita ggahaṇaṃ kataṃ .
Rahassādenāti ‘‘ itthannāmāya saddhiṃ raho nisīditvā hasitalapitādikaṃ kareyyan ’’ ti uppannaassādahetu
M0.271 .Nisajjāya pācittiyaṃ asati upacāragate nipajjitvā aniddāyante anandhe viññupuriseti adhippāyo .
Sace sā itthī kenaci karaṇīyena uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ
V0.250 nisīdati , nisajjāya nisajjāya pācittiyaṃ .Yaṃ sandhāya gato , sā na diṭṭhā , aññā āgantvā nisīdati , assāde uppanne pācittiyaṃ .
Sace sambahulā āgacchanti , mātugāmagaṇanāya pācittiyaṃ .
Sace uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdanti , nisajjāgaṇanāyapi pācittiyāni .
Aniyametvā ‘‘ diṭṭhadiṭṭhāya saddhiṃ rahassādaṃ kappissāmī ’’ ti gantvā nisinnassāpi āgatāgatānaṃ vasena , punappunaṃ nisajjāya vasena ca vuttanayeneva āpattiyo veditabbā .
Vuttappakāre puriseti anandhe viññupurise .
Upacāragate satīti dvādasahatthabbhantaragate sati .
Sace suddhacittena gantvā nisinnassa santikaṃ āgantvā nisinnāya itthiyā rahassādo uppajjati , evampi anāpatti .
Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
Naheva kho pana paṭicchannan ti ettha pana yampi bahi parikkhittaṃ anto vivaṭaṃ pariveṇaṅgaṇādi , tampi antogadhanti veditabbaṃ .
‘‘ Evarūpañhi ṭhānaṃ appaṭicchanneyeva gahitan ’’ ti mahāpaccariyaṃ ( pārā . aṭṭha .2.453) vuttaṃ .
Saṅghādisesena vāti kāyasaṃsaggaduṭṭhullobhāsanasaṅkhātena saṅghādisesena vā .
Teneva hi padabhājane ‘‘ sā ce evaṃ vadeyya ‘ ayyo , mayā diṭṭho nisinno mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanto ’’’ tiādi ( pārā .455) vuttaṃ .
Idaṃ sikkhāpadaṃ duṭṭhullavācāvasena āgataṃ .
Duṭṭhullavācañca sutvā taṃ mātugāmopi na paṭicchādeti .
Tathā hi duṭṭhullavācāsikkhāpade ( pārā .283 ādayo ) yā pana tā itthiyo hirimanā , tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesuṃ , tasmā idha itthīpi anāpattiṃ karotīti āha ‘‘ itthīpī ’’ ti .
Atha vā idha appaṭicchannattā itthīpi anāpattiṃ karoti , paṭhame pana paṭicchannattā itthisatampi anāpattiṃ na karotīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Anandho abadhiroti ettha kāyasaṃsaggavasena anandho vutto , duṭṭhullavācāvasena abadhiro .
Samuṭṭhānādīsu
M0.272 idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato samuṭṭhāti , kiriyaṃ , saññāvimokkhaṃ , sacittakaṃ , lokavajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , akusalacittaṃ , sukhamajjhattavedanāhi dvivedanaṃ .Tenāha ‘‘ samuṭṭhānādīni panettha adinnādānasadisānevā ’’ ti .
Ettha ca kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanto duṭṭhullampi bhaṇati , duṭṭhullaṃ bhaṇanto
V0.251 nisīdati cāti ‘‘ kāyavācācittato ca samuṭṭhātī ’’ ti vuttaṃ , duṭṭhullameva vā sandhāya vuttanti gahetabbaṃ .Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
‘‘ Aniyatuddeso cāyaṃ diṭṭhādisamūlakacodanāya vatthuṃ paṭijānamānova āpattiyā kāretabbo , na itaroti āpattiropanāropanalakkhaṇadassanatthaṃ vutto ’’ ti vadanti .
Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya
Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ
Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā .