Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

2. Abhidhammabhājanīyaṃ

Author: _System_commentary_ @ Administrator

243. Evaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya ākāsaṃ vitthārayanto viya ca sabbadhammesu appaṭihatañāṇo satthā suttantabhājanīye niggaṇṭhiṃ nijjaṭaṃ paccayākāraṃ nānācittavasena dassetvā idāni yasmā na kevalaṃ ayaṃ paccayākāro nānācittesuyevaP0.200 hoti , ekacittepi hotiyeva , tasmā abhidhammabhājanīyavasena ekacittakkhaṇikaṃ paccayākāraṃ nānappakāratoM0.190 dassetuṃ avijjāpaccayā saṅkhārotiādinā nayena mātikaṃ tāva ṭhapesi . Evaṃ ṭhapitāya pana mātikāya – AvijjādīhiV0.191 mūlehi , nava mūlapadā nava ; Nayā tattha catukkāni , vārabhedañca dīpaye . Tatrāyaṃ dīpanā – ettha hi avijjāsaṅkhāraviññāṇanāmachaṭṭhāyatanaphassavedanātaṇhāupādānappabhedehi avijjādīhi navahi mūlapadehi avijjādiko , saṅkhārādiko , viññāṇādiko , nāmādiko , chaṭṭhāyatanādiko , phassādiko , vedanādiko , taṇhādiko , upādānādikoti ime nava mūlapadā nava nayā honti . Tesu yo tāva ayaṃ avijjādiko nayo , tattha paccayacatukkaṃ , hetucatukkaṃ , sampayuttacatukkaṃ , aññamaññacatukkanti cattāri catukkāni honti . Yathā cettha evaṃ sesesupīti ekekasmiṃ naye catunnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena chattiṃsa catukkāni . Tattha ekekena catukkena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā catunnampi catukkānaṃ vasena ekekasmiṃ naye soḷasa soḷasa vārāti catucattālīsādhikaṃ vārasataṃ hotīti veditabbaṃ . Tattha yadetaṃ sabbapaṭhame avijjāmūlake naye paccayacatukkaṃ , tasmiṃ paṭhamo nāmarūpaṭṭhāne nāmassa , saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanassa ca vuttattā aparipuṇṇaaṅgadvayayutto dvādasaṅgikavāro nāma . Dutiyo nāmarūpaṭṭhāne nāmasseva , saḷāyatanaṭṭhāne ca na kassaci vuttattā aparipuṇṇaekaṅgayutto ekādasaṅgikavāro nāma . Tatiyo saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanassa vuttattā paripuṇṇaekaṅgayutto dvādasaṅgikavāro nāma . Catuttho pana paripuṇṇadvādasaṅgikoyeva . Tattha siyā – ayampi chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti vuttattā aparipuṇṇekaṅgayuttoyevāti ? Na , tassa anaṅgattā . Phassoyeva hettha aṅgaṃ , na chaṭṭhāyatanaṃ . Tasmā tassa anaṅgattā nāyaṃ aparipuṇṇekaṅgayuttoti . Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘ paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhenaP0.201 , dutiyo paccayavisesaṭṭhena , tatiyo gabbhaseyyakasattānaṃ vasena , catuttho opapātikasattānaṃM0.191 vasena gahito . Tathā paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena , dutiyo paccayavisesaṭṭhena , tatiyo aparipuṇṇāyatanavasena , catuttho paripuṇṇāyatanavasena gahito . Tathā paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena , dutiyoV0.192 mahānidānasuttantavasena ( dī . ni .2.95 ādayo ), tatiyo rūpabhavavasena , catuttho kāmabhavavasena gahito ’’ ti . Tattha paṭhamo imesu dutiyādīsu tīsu vāresu na katthaci na pavisatīti sabbasaṅgāhikoti vutto . Sesānaṃ viseso parato āvibhavissati . Tassāvibhāvatthaṃ – Yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ ; Yaṃ yathā paccayo yassa , taṃ sabbamupalakkhaye . Tatrāyaṃ nayo – avisesena tāva catūsupi etesu suttantabhājaniye viya saṅkhārāti avatvā saṅkhāroti vuttaṃ , taṃ kasmāti ? Ekacittakkhaṇikattā . Tatra hi nānācittakkhaṇiko paccayākāro vibhatto . Idha ekacittakkhaṇiko āraddho . Ekacittakkhaṇe ca bahū cetanā na santīti saṅkhārāti avatvā saṅkhāroti vuttaṃ . Paṭhamavāre panettha ekacittakkhaṇapariyāpannadhammasaṅgahaṇato sabbaṭṭhānasādhāraṇato ca rūpaṃ chaḍḍetvā ‘‘ viññāṇapaccayā nāman ’’ tveva vuttaṃ . Tañhi ekacittakkhaṇapariyāpannaṃ sabbaṭṭhānasādhāraṇañca , na katthaci viññāṇappavattiṭṭhāne na pavattati . Yasmā ca ekacittakkhaṇapariyāpanno ekovettha phasso , tasmā tassānurūpaṃ paccayabhūtaṃ āyatanaṃ gaṇhanto saḷāyatanaṭṭhāne ‘‘ nāmapaccayā chaṭṭhāyatanan ’’ ti ekaṃ manāyatanaṃyeva āha . Tañhi ekassa akusalaphassassa anurūpaṃ paccayabhūtaṃ . Kāmañcetaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇanti etthāpi vuttaṃ , hetuphalavisesadassanatthaṃ pana aṅgapuṇṇatthañca puna idha gahitaṃ . Tatra hi etassa visesena saṅkhāro hetu , avisesena nāmaṃ phalaṃ . Idha panassa avisesena nāmaṃ hetu , visesena phasso phalanti . Sokādayo pana yasmā sabbe ekacittakkhaṇe na sambhavanti , sabbasmiñca cittappavattiṭṭhāne ceva citte ca na pavattanti , tasmā na gahitā . JātijarāmaraṇāniP0.202 pana acittakkhaṇamattānipi samānāni cittakkhaṇe antogadhattā aṅgaparipūraṇatthaṃM0.192 gahitāni . Evaṃ tāvettha ‘ yaṃ aññathā vuttaṃ . Yañca avuttaṃ ’ taṃ veditabbaṃ . YaṃV0.193 panettha ito paresu vāresu vuttaṃ , tassattho vuttanayeneva veditabbo . Yasmiṃ yasmiṃ pana vāre yo yo viseso āgato , taṃ taṃ tattha tattheva pakāsayissāma . ‘ Yaṃ yathā paccayo yassā ’ ti ettha pana saṅkhārassa avijjā sampayuttadhammasādhāraṇehi sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi chahi hetupaccayena cāti sattadhā paccayo . Tattha yasmā parato hetucatukkādīni tīṇi catukkāni avigatasampayuttaaññamaññapaccayavasena vuttāni , tasmā idha tāni apanetvā avasesānaṃ vasena avijjā saṅkhārassa catudhā paccayoti veditabbo . Saṅkhāro viññāṇassa sādhāraṇehi chahi , kammāhārapaccayehi cāti aṭṭhadhā paccayo . Idha pana teyeva tayo apanetvā pañcadhā . Viññāṇaṃ nāmassa sādhāraṇehi chahi , indriyāhārādhipatīhi cāti navadhā . Idha pana tayo apanetvā chadhā . Nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa sādhāraṇehi chahi . Kiñci panettha adhipatipaccayena , kiñci āhārapaccayādīhīti anekadhā . Idha pana teyeva tayo apanetvā tidhā catudhā pañcadhā vā . Chaṭṭhāyatanaṃ phassassa yathā viññāṇaṃ nāmassa . Evaṃ phasso vedanāya sādhāraṇehi chahi āhārapaccayena cāti sattadhā . Idha pana teyeva tayo apanetvā catudhā . Vedanā taṇhāya sādhāraṇehi chahi jhānindriyapaccayehi cāti aṭṭhadhā . Idha pana teyeva tayo apanetvā pañcadhā . Taṇhā upādānassa , yathā avijjā saṅkhārassa . Evaṃ upādānaṃ bhavassa sādhāraṇehi chahi maggapaccayena cāti sattadhā . Idha pana teyeva tayo apanetvā catudhā . Bhavo jātiyā , yasmā jātīti idha saṅkhatalakkhaṇaṃ adhippetaṃ , tasmā pariyāyena upanissayapaccayeneva paccayo . Tathā jāti jarāmaraṇassāti . Ye pana evaṃ vadanti – ‘‘ imasmiṃ catukke sabbesampi saṅkhārādīnaṃ avijjādayo sahajātapaccayena paccayā honti . Sahajātapaccayavaseneva hi paṭhamavāro āraddho ’’ ti , te bhavādīnaṃ tathā abhāvaṃ sesapaccayānañca sambhavaṃM0.193 dassetvā paṭikkhipitabbā . Na hi bhavo jātiyā sahajātapaccayoP0.203 hoti , na jāti jarāmaraṇassa . Ye cetesaṃ saṅkharādīnaṃ avasesā paccayā vuttā , tepi sambhavantiyeva . Tasmā na sakkā chaḍḍetunti . Evaṃ tāva paṭhamavāre yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ , yañca yathā yassa paccayo hoti , taṃ veditabbaṃ . Dutiyavārādīsupi eseva nayo .
AyaṃV0.194 pana viseso – dutiyavāre ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vatvā saḷāyatanaṭṭhāne na kiñci vuttaṃ , taṃ kimatthanti ? Paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañca . Phassassa hi na kevalañca chaṭṭhāyatanameva paccayo , vedanākkhandhādayo pana tayo khandhāpi paccayāyeva . Mahānidānasuttante cassa ‘‘ atthi idappaccayā phassoti iti puṭṭhena satā , ānanda , atthītissa vacanīyaṃ . Kiṃ paccayā phassoti ? Iti ce vadeyya , nāmapaccayā phassoti iccassa vacanīyan ’’ ti ( dī . ni .2.96). Evaṃ saḷāyatanaṃ chaḍḍetvā ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto . Tasmā imassa paccayavisesassa dassanatthaṃ imissā ca mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthaṃ dutiyavāre ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vatvā saḷāyatanaṭṭhāne na kiñci vuttanti .
Esa tāva dutiyavāre viseso . Tatiyavāre pana ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti suttantabhājanīye āgatameva catutthamaṅgaṃ vuttaṃ , taṃ ekacittakkhaṇikattā paccayākārassa idha ayuttanti ce ? Taṃ nāyuttaṃ . Kasmā ? Sakakkhaṇe paccayabhāvato . Sacepi hi tattha rūpaṃ cittakkhaṇato uddhaṃ tiṭṭhati , tathāpissa taṃ viññāṇaṃ sakakkhaṇe paccayo hoti . Kathaṃ ? Purejātassa tāva cittasamuṭṭhānassa aññassa vā pacchājātapaccayena . Vuttañcetaṃ ‘‘ pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.11). Sahajātassa pana cittasamuṭṭhānassa nissayapaccayena paccayo . Yathāha ‘‘ cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ nissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.8). YadiM0.194 evaṃ , purimavāresu kasmā evaṃ na vuttantiP0.204 ? Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā . Ayañhi paccayākāro rūpappavattidese kāmabhave gabbhaseyyakānañceva aparipuṇṇāyatanaopapātikānañca rūpāvacaradevānañca vasena desito . Tenevettha ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti avatvā chaṭṭhāyatananti vuttaṃ . Tattha nāmaṃ heṭṭhā vuttanayameva . Rūpaṃ pana hadayarūpaṃ veditabbaṃ . Taṃ panetassa chaṭṭhāyatanassa nissayapaccayena ceva purejātapaccayena cāti dvidhā paccayo hotīti esa tatiyavāre viseso .
Catutthavāro pana yonivasena opapātikānaṃ , āyatanavasena paripuṇṇāyatanānaṃ , bhavavasena kāmāvacarasattānaṃ vasena vutto . Tenevettha ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti vuttaṃ . Tattha nāmaṃ chaṭṭhāyatanassaV0.195 sahajātādīhi , cakkhāyatanādīnaṃ pacchājātapaccayena . Rūpe hadayarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa nissayapaccayapurejātapaccayehi , cattāri mahābhūtāni cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatehi . Yasmā panesa ekacittakkhaṇiko paccayākāro , tasmā ettha saḷāyatanapaccayāti avatvā ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayā phasso ’’ ti vuttoti ayaṃ catutthavāre viseso . Evametesaṃ nānākaraṇaṃ ñatvā puna sabbesveva tesu visesena paṭhamakā dve vārā arūpabhave paccayākāradassanatthaṃ vuttāti veditabbā . Arūpabhavasmiñhi rūpena asammissāni paṭiccasamuppādaṅgāni pavattanti . Tatiyo rūpabhave paccayākāradassanatthaṃ vutto . Rūpabhavasmiñhi satipi rūpasammissatte saḷāyatanaṃ na pavattati . Catuttho kāmabhave paccayākāradassanatthaṃ vutto . Kāmabhavasmiñhi sakalaṃ saḷāyatanaṃ pavattati . Tatiyo vā rūpabhave ceva kāmabhave ca aparipuṇṇāyatanānaṃ akusalappavattikkhaṇaṃ sandhāya vutto . Catuttho vā kāmabhave paripuṇṇāyatanānaṃ . Paṭhamo vā sabbatthagāmitaṃ sandhāya vutto . So hi na katthaci cittappavattidese na pavattati . Dutiyo paccayavisesaṃ sandhāya vutto . Ekādasaṅgikattañhettha phassassa ca nāmapaccayattaṃ paccayaviseso . Tatiyo purimayonidvayaṃ sandhāya vutto . Purimāsu hi dvīsu yonīsuP0.205 so sambhavati , tattha sadā saḷāyatanassa asambhavato . Catuttho pacchimayonidvayaṃ sandhāya vutto . Pacchimāsu hi so dvīsu yonīsu sambhavati , tattha sadā saḷāyatanassa sambhavatoti . EttāvatāM0.195 ca yaṃ vuttaṃ catūsupi vāresu – Yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ ; Yaṃ yathā paccayo yassa , taṃ sabbamupalakkhayeti . Gāthāya atthadīpanā katā hoti . Etenevānusārena , sabbametaṃ nayaṃ ito ; Viseso yo ca taṃ jaññā , catukkesu paresupi .
1. Paccayacatukkaṃ