363. VedanānupassanāniddesepiM0.251 heṭṭhā vuttasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Sukhaṃ vedanaṃ vedayamānotiādīsu pana sukhaṃ vedanan ti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘ ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’ ti pajānātīti attho . Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedayamānā ‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmā ’ ti pajānanti , na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ . Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ nappajahati , sattasaññaṃ na ugghāṭeti , kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti . Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ pajahati , sattasaññaṃ ugghāṭeti , kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti . ‘ Idañhi ko vedayati , kassa vedanā , kiṃ kāraṇā vedanā ’ ti evaṃ sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ . Tattha ko vedayatīti ? Na koci satto vā puggalo vā vedayati . Kassa vedanāti ? Na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā . Kiṃ kāraṇā vedanāti ? Vatthuārammaṇā ca panesā vedanā . Tasmā esa evaṃ pajānāti – ‘ taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati ; taṃ pana vedanāpavattiṃP0.264 upādāya ‘ ahaṃ vedayāmī ’ ti vohāramattaṃ hotī ’ ti . Evaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento ‘ esa sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’ ti pajānātīti veditabbo , cittalapabbate aññataro thero viya . Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṃ parivattati . Tameko daharo āhaV0.250 – ‘‘ kataraṃ vo , bhante , ṭhānaṃ rujatī ’’ ti ? ‘‘ Āvuso , pāṭiyekkaṃ rujanaṭṭhānaṃ nāma natthi ; vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī ’’ ti . ‘‘ Evaṃ jānanakālato paṭṭhāya adhivāsetuṃ vaṭṭati no , bhante ’’ ti . ‘‘ Adhivāsemi , āvuso ’’ ti . ‘‘ Adhivāsanā , bhante , seyyo ’’ ti . Thero adhivāsesi . Vāto yāva hadayā phālesi . Mañcake antāni rāsīkatāni ahesuṃ . Thero daharassa dassesi – ‘‘ vaṭṭatāvuso , ettakā adhivāsanā ’’ ti ? Daharo tuṇhī ahosi . Thero vīriyasamādhiṃ yojetvā sahapaṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi . YathāM0.252 ca sukhaṃ , evaṃ dukkhaṃ … pe … nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘ nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti . Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi . Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ – rūpakammaṭṭhānaṃ arūpakammaṭṭhānañca ; rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccati . Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ kathesi . Tadubhayampi visuddhimagge sabbākārato dassitameva . Arūpakammaṭṭhānaṃ pana kathento yebhuyyena vedanāvasena kathesi . Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso – phassavasena , vedanāvasena , cittavasenāti . Kathaṃ ? Ekaccassa hi saṃkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti . Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti . Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti . TatthaP0.265 yassa phasso pākaṭo hoti , sopi ‘ na kevalaṃ phassova uppajjati ; tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī ’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti . Yassa vedanā pākaṭā hoti , sopi ‘ na kevalaṃ vedanāva uppajjati ; tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati , sañjānanamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī ’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti . Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti , sopi ‘ na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati ; tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopiV0.251 uppajjati , anubhavamānā vedanāpi , sañjānanamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi uppajjatī ’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti . So ‘ ime phassapañcamakā dhammā kiṃnissitā ’ ti upadhārento ‘ vatthunissitā ’ ti pajānāti . Vatthu nāma karajakāyo ; yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ idañca pana me viññāṇaṃ etthasitaṃ , etthapaṭibaddhan ’’ ti ( dī . ni .1.235). So atthato bhūtāniM0.253 ceva upādārūpāni ca . Evamettha vatthu rūpaṃ , phassapañcamakā nāmanti nāmarūpameva passati . Rūpañcettha rūpakkhandho , nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti . Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi . So ‘ ime pañcakkhandhā kiṃhetukā ’ ti upaparikkhanto ‘ avijjādihetukā ’ ti passati ; tato paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ ; añño satto vā puggalo vā natthi ; suddhasaṅkhārapuñjamattamevāti sappaccayanāmarūpavasenava tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti sammasanto vicarati . So ‘ ajja ajjā ’ ti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṃ , puggalasappāyaṃ , bhojanasappāyaṃ , dhammasavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti . Evaṃ imesaṃ tiṇṇampi janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti . Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasenaP0.266 kathesi . Phassavasena vā hi viññāṇavasena vā kathiyamānaṃ na pākaṭaṃ hoti , andhakāraṃ viya khāyati . Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti . Kasmā ? Vedanānaṃ uppattipākaṭatāya . Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā . Yadā sukhaṃ uppajjati , sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpayantaṃ viya , satapākatelaṃ makkhāpayamānaṃ viya , udakaghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ,‘ aho sukhaṃ ! Aho sukhanti ’! Vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati . Yadā dukkhaṃ uppajjati , sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya , vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya , sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ pakkhipamānaṃ viya ‘ aho dukkhaṃ ! Aho dukkhanti ! ’ Vippalāpayamānameva uppajjati . Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti . AdukkhamasukhāV0.252 pana duddīpanā andhakārā avibhūtā . Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti . Yathā kiṃ ? Antarā piṭṭhipāsāṇaṃ āruhitvā palāyantassa migassa anupathaṃ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāge aparabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopiM0.254 ‘ ito āruḷho , ito oruḷho , majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī ’ ti nayato jānāti . Evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhāya vedanāya uppatti pākaṭā hoti ; oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhāya vedanāya uppatti pākaṭā hoti . ‘ Ito āruḷho , ito oruḷho , majjhe evaṃ gato ’ ti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti . Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena vinivattetvā dassesi ; na kevalañca idheva evaṃ dasseti , dīghanikāyamhi mahānidāne , sakkapañhe , mahāsatipaṭṭhāneP0.267 , majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne ca cūḷataṇhāsaṅkhaye , mahātaṇhāsaṅkhaye , cūḷavedalle , mahāvedalle , raṭṭhapālasutte , māgaṇḍiyasutte , dhātuvibhaṅge , āneñjasappāye , saṃyuttanikāyamhi cūḷanidānasutte , rukkhopame , parivīmaṃsanasutte , sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dassesi . Yathā ca tesu tesu , evaṃ imasmimpi satipaṭṭhānavibhaṅge paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dassesi . Tattha sukhaṃ vedanan tiādīsu ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo – sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’ ti pajānāti . Tena yā pubbe bhūtapubbā dukkhā vedanā , tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya ito paṭhamaṃ abhāvato vedanā nāma aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti itiha tattha sampajāno hoti . Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘ Yasmiṃ , aggivessana , samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti , neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti , na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti , sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti . YasmiṃV0.253 , aggivessana , samaye dukkhaṃ … pe … adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti , neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti , na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti , adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti . Sukhāpi kho , aggivessanaM0.255 , vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā . Dukkhāpi kho … pe … adukkhamasukhāpi kho , aggivessana , vedanā aniccā saṅkhatā … pe … nirodhadhammā . Evaṃ passaṃ , aggivessana , sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya nibbindati , dukkhāyapi vedanāya nibbindati , adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati , nibbindaṃ virajjati , virāgā vimuccati , vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti ; ‘ khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyaṃ , nāparaṃ itthattāyā ’ ti pajānātī ’’ ti ( ma . ni .2.205). SāmisaṃP0.268 vā sukhan tiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehassitasomanassavedanā ; nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammassitasomanassavedanā ; sāmisā dukkhā nāma cha gehassitadomanassavedanā ; nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammassitadomanassavedanā ; sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasitaupekkhāvedanā ; nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammassitaupekkhāvedanā . Tāsaṃ vibhāgo uparipaṇṇāse pāḷiyaṃ ( ma . ni .3.304 ādayo ) āgatoyeva .

So taṃ nimittan ti so taṃ vedanānimittaṃ .

Bahiddhā vedanāsūti parapuggalassa vedanāsu .

Sukhaṃ vedanaṃ vedayamānan ti parapuggalaṃ sukhavedanaṃ vedayamānaṃ .

Ajjhattabahiddhāti kālena attano kālena parassa vedanāsu cittaṃ upasaṃharati . Imasmiṃ vāre yasmā neva attā , na paro niyamito ; tasmā vedanāpariggahamattameva dassetuṃ ‘‘ idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ sukhā vedanā ’’ tiādi vuttaṃ . Sesamettha uttānameva . Imasmiṃ pana pabbe suddhavipassanāva kathitāti . Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . Cittānupassanāniddesavaṇṇanā