761. Idāni yathānikkhittāya mātikāya ‘‘ pañcaviññāṇā na hetumevā ’’ tiādinā nayena āraddhe niddesavāre na hetumevāti sādhāraṇahetupaṭikkhepaniddeso . Tattha ‘‘ hetuhetu , paccayahetu , uttamahetu , sādhāraṇahetūti catubbidho hetū ’’ tiādinā nayena yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ rūpakaṇḍe ‘‘ sabbaṃ rūpaṃ na hetumevā ’’ tiādīnaṃ atthavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .594) vuttameva . Ahetukamevātiādīsu byañjanasandhivasena makāro veditabbo ; ahetukā evāti attho . Sesapadesupi eseva nayo . Apica ‘‘ hetū dhammā nahetū dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa . dukamātikā 1) dhammakoṭṭhāsesu pañcaviññāṇāni hetū dhammāti vā sahetukā dhammātiP0.403 vā na honti . Ekantena pana na hetūyeva , ahetukā yevāti imānipi nayenettha sabbapadesu attho veditabbo . Abyākatamevāti padaṃ vipākābyākatavasena vuttaṃ . Sārammaṇamevāti olubbhārammaṇavasena . Paccayārammaṇaṃ olubbhārammaṇanti hi duvidhaṃ ārammaṇaṃ . Imasmiṃ pana ṭhāne olubbhārammaṇameva dhuraṃ , paccayārammaṇampi labbhatiyeva . Acetasikamevāti padaṃ cittaṃ , rūpaṃ , nibbānanti tīsu acetasikesu cittameva sandhāya vuttaṃ . No apariyāpannamevāti gatipariyāpannacutipariyāpannasaṃsāravaṭṭabhavapariyāpannabhāvato pariyāpannā eva , no apariyāpannā . Lokato vaṭṭato na niyyantīti aniyyānikāM0.386 . Uppannaṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti rūpakaṇḍe cakkhuviññāṇādīnaṃ paccuppannāneva rūpādīni ārabbha pavattito atītādivisayaṃ manoviññāṇampi pañcaviññāṇasotapatitameva katvā ‘‘ upapannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyan ’’ ti ( dha . sa .584) vuttaṃ . Pañcaviññāṇā pana yasmā paccuppannāpi cakkhuviññāṇādīnaṃV0.381 ārammaṇā na honti , manoviññāṇasseva honti , tasmā ‘‘ manoviññāṇaviññeyyamevā ’’ ti vuttaṃ . Aniccamevāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccāyeva . Jarābhibhūtamevāti jarāya abhibhūtattā jarābhibhūtā eva .

762. Uppannavatthukā uppannārammaṇāti anāgatapaṭikkhepo . Na hi te anāgatesu vatthārammaṇesu uppajjanti .

Purejātavatthukā purejātārammaṇāti sahuppattipaṭikkhepo . Na hi te sahuppannaṃ vatthuṃ vā ārammaṇaṃ vā paṭicca uppajjanti , sayaṃ pana pacchājātā hutvā purejātesu vatthārammaṇesu uppajjanti .

Ajjhattikavatthukāti ajjhattajjhattavasena vuttaṃ . Tāni hi ajjhattike pañca pasāde vatthuṃ katvā uppajjanti . Bāhirārammaṇāti bāhirarūpādiārammaṇā . Tattha catukkaṃ veditabbaṃ – pañcaviññāṇā hi pasādavatthukattā ajjhattikā ajjhattikavatthukā , manoviññāṇaṃ hadayarūpaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakāle ajjhattikaṃ bāhiravatthukaṃ , pañcaviññāṇasampayuttā tayo khandhā bāhirā ajjhattikavatthukāP0.404 , manoviññāṇasampayuttā tayo khandhā hadayarūpaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakāle bāhirā bāhiravatthukā .

Asambhinnavatthukāti aniruddhavatthukā . Na hi te niruddhaṃ atītaṃ vatthuṃ paṭicca uppajjanti . Asambhinnārammaṇatāya pi eseva nayo .

Aññaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu ca ārammaṇañcātiādīsu cakkhuviññāṇassa hi aññaṃ vatthu , aññaṃ ārammaṇaṃ . Aññaṃ sotaviññāṇādīnaṃ . Cakkhuviññāṇaṃ sotapasādādīsu aññataraṃ vatthuṃ , saddādīsu vā aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā kappato kappaṃ gantvāpi na uppajjati ; cakkhupasādameva pana vatthuṃ katvā rūpañca ārammaṇaṃ katvā uppajjati . Evamassa vatthupi dvārampi ārammaṇampi nibaddhaṃ , aññaṃ vatthuṃ vā dvāraṃ vā ārammaṇaṃ vā na saṅkamati , nibaddhavatthuM0.387 nibaddhadvāraṃ nibaddhārammaṇameva hutvā uppajjati . Sotaviññāṇādīsu pi eseva nayo .

763. NaV0.382 aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontīti ettha aññamaññassa cakkhu sotassa , sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekaṃ ekassa gocaravisayaṃ na paccanubhotīti attho . Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya ‘ iṅgha tāva naṃ vavatthāpehi vibhāvehi – kiṃ nāmetaṃ ārammaṇan ’ ti , cakkhuviññāṇaṃ vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya – ‘ are andhabāla , vassasatampi vassasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi ; āhara naṃ cakkhupasāde upanehi ; ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi – yadi vā nīlaṃ yadi vā pītakaṃ . Na hi eso aññassa visayo ; mayhameveso visayo ’ ti . Sesaviññāṇesupi eseva nayo . Evamete aññamaññassa gocaravisayaṃ na paccanubhonti nāma .

764. Samannāharantassāti āvajjaneneva samannāharantassa .

Manasikarontassāti āvajjaneneva manasikarontassa . Etāni hi cittāni āvajjanena samannāhaṭakāle manasikatakāleyeva ca uppajjanti .

Na abbokiṇṇāti aññena viññāṇena abbokiṇṇā nirantarāva nuppajjanti . Etena tesaṃ anantaratā paṭikkhittā .

765. Na apubbaṃ acariman ti etena sabbesampi sahuppatti paṭikkhittā . NaP0.405 aññamaññassa samanantarāti etena samanantaratā paṭikkhittā .

766. Āvaṭṭanā vātiādīni cattāripi āvajjanasseva nāmāni . Tañhi bhavaṅgassa āvaṭṭanato āvaṭṭanā , tasseva ābhujanato ābhogo , rūpādīnaṃ samannāharaṇato samannāhāro , tesaṃyeva manasikaraṇato manasikāroti vuccati . Evamettha saṅkhepato pañcannaṃ viññāṇānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā āvajjanādikiccaṃ kātuṃ samatthabhāvo paṭikkhitto .

Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānāti .

AññatraM0.388V0.383 abhinipātamattāti ṭhapetvā rūpādīnaṃ abhinipātamattaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti – supaṇḍitopi puriso , ṭhapetvā āpāthagatāni rūpādīni , aññaṃ kusalākusalesu ekadhammampi pañcahi viññāṇehi na paṭivijānāti . Cakkhuviññāṇaṃ panettha dassanamattameva hoti . Sotaviññāṇādīni savanaghāyanasāyanaphusanamattāneva . Dassanādimattato pana muttā aññā etesaṃ kusalādipaṭiviññatti nāma natthi .

Manodhātuyāpīti sampaṭicchanamanodhātuyāpi . Sampiṇḍanattho cettha pikāro . Tasmā manodhātuyāpi tato parāhi manoviññāṇadhātūhipīti sabbehipi pañcadvārikaviññāṇehi na kañci kusalākusalaṃ dhammaṃ paṭivijānātīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Na kañci iriyāpathaṃ kappetītiādīsupi eseva nayo . Na hi pañcadvārikaviññāṇehi gamanādīsu kañci iriyāpathaṃ kappeti , na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapeti , na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyati , na samādhiṃ samāpajjati lokiyaṃ vā lokuttaraṃ vā , na samādhito vuṭṭhāti lokiyā vā lokuttarā vā , na bhavato cavati , na bhavantare upapajjati . Sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādivacanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti , na pañcadvārikenāti sabbassāpetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittāni . Yathā cetesaṃP0.406 etāni kiccāni natthi , evaṃ niyāmokkamanādīnipi . Na hi pañcadvārikajavanena micchattaniyāmaṃ okkamati , na sammattaniyāmaṃ ; na cetaṃ javanaṃ nāmagottamārabbha javati , na kasiṇādipaṇṇattiṃ ; na lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena pavattati , na vuṭṭhānagāminībalavavipassanāvasena ; na rūpārūpadhamme ārabbha javati , na nibbānaṃ ; na cetena saddhiṃ paṭisambhidāñāṇaṃ uppajjati , na abhiññāñāṇaṃ , na sāvakapāramīñāṇaṃ , na paccekabodhiñāṇaṃ , na sabbaññutañāṇaṃ . Sabbopi panesa pabhedo manodvārikajavaneyeva labbhati .

Na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passatīti sabbenāpi ca pañcadvārikacittena neva niddaṃ okkamati , na niddāyati , na paṭibujjhati , na kiñca supinaṃ passatīti imesu tīsu ṭhānesu saha javanena vīthicittaṃ paṭikkhittaṃ . Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpe upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃV0.384 bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti , manodvārikameva āvaṭṭeti . AthaM0.389 javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati . Dutiyavāre cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti . Tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti . Tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati . Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati . Tena cittena ñatvā ‘ kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko ’ ti jānāti . Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu , ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu , mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte , piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti , manodvārikameva āvaṭṭeti . Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati . Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti . Tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti . Tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati . Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati . Tena cittena ñatvā ‘ kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo – saṅkhasaddo , bherisaddo ’ ti vā ‘ kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho – mūlagandho , sāragandho ’ ti vā ‘ kiṃP0.407 idaṃ mayhaṃ mukhe pakkhittarasaṃ – sappīti vā phāṇitan ’ ti vā ‘ kenamhi piṭṭhiyaṃ pahato , atithaddho me pahāro ’ ti vā vattāro honti . Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati , na pañcadvārikena . Supinampi teneva passati , na pañcadvārikena . Tañca panetaṃ supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati – dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti .

Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko ‘ dhātukkhobhato ’ supinaṃ passati . Passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati – pabbatā patanto viya , ākāsena gacchanto viya , vāḷamigahatthicorādīhi anubaddho viya ca hoti . ‘ Anubhūtapubbato ’ passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati . ‘ Devatopasaṃhārato ’ passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti . So tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati . Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passatiV0.385 bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ , bodhisattoM0.390 viya pañca mahāsupine ( a . ni .5.196), kosalarājā viya ca soḷasa supineti ( jā .1.1.41). Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati , na taṃ saccaṃ hoti . Yaṃ devatopasaṃhārato passati , taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā . Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti . Tatridaṃ vatthu – rohaṇe kira nāgamahāvihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi . Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ palobhetvā pacchā ‘ ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī ’ ti supine ārocesi . Thero naṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi . Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu . Rājā ‘ kiṃ etan ’ ti pucchi . Tā ‘ evaṃ therena vuttan ’ ti ārocayiṃsu . Rājā divase gaṇāpetvā sattāhe vītivatte kujjhitvā therassa hatthapāde chindāpesi . Yaṃ pana pubbanimittato passati taṃ ekantasaccameva hoti . Etesañca catunnaṃP0.408 mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva . Tañca panetaṃ catubbidhaṃ supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā ; asekkhā na passanti pahīnavipallāsattā . Kiṃ pana taṃ passanto sutto passati , paṭibuddho ? Udāhu neva sutto passati na paṭibuddhoti ? Kiñcettha yadi tāva sutto passati , abhidhammavirodho āpajjati . Bhavaṅgacittena hi supati . Tañca rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti . Supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti . Atha paṭibuddho passati , vinayavirodho āpajjati . Yañhi paṭibuddho passati , taṃ sabbohārikacittena passati . Sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi . Supinaṃ passantena pana kate vītikkame ekantaṃ anāpatti eva . Atha neva sutto na paṭibuddho passati , na supinaṃ nāma passati . Evañhi sati supinassa abhāvova āpajjati ? Na abhāvoM0.391 . Kasmā ? Yasmā kapimiddhapareto passati . Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘ kapimiddhapareto kho , mahārāja , supinaṃ passatī ’’ ti ( mi . pa .5.3.5). ‘ Kapimiddhapareto ’ ti makkaṭaniddāya yutto . Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti , evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā ; yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti , tāya yutto supinaṃ passati . Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi 386. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo , pāṇātipātādīni karontassa akusalo , dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo . Supineneva ‘ diṭṭhaṃ viya me , sutaṃ viya me ’ ti kathanakālepi abyākatoyeva . Kiṃ pana supine kataṃ kusalākusalaṃ kammaṃ savipākaṃ avipākanti ? Savipākaṃ ; dubbalattā pana paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ na sakkoti , dinnāya aññakammena paṭisandhiyā pavatte vedanīyaṃ hoti .

Evaṃ yāthāvakavatthuvibhāvanā paññāti pañcannaṃ viññāṇānaṃ na hetvaṭṭho yāthāvaṭṭho . TaṃP0.409 yāthāvaṭṭhaṃ vatthuṃ vibhāvetīti yāthāvakavatthuvibhāvanā . Tathā pañcannaṃ viññāṇānaṃ ahetukaṭṭho , jarābhibhūtaṭṭho , na supinaṃ passanaṭṭho , yāthāvaṭṭho . Taṃ yāthāvaṭṭhaṃ vatthuṃ vibhāvetīti yāthāvakavatthuvibhāvanā . Iti yā heṭṭhā ‘‘ yāthāvakavatthuvibhāvanā paññā ’’ ti mātikāya nikkhittā , sā evaṃ yāthāvakavatthuvibhāvanā paññāti veditabbā .

Tassā eva ca vasena evaṃ ekavidhena ñāṇavatthūti evaṃ ekekakoṭṭhāsena ñāṇagaṇanā ekena vā ākārena ñāṇaparicchedo hoti . Ekakaniddesavaṇṇanā . (2.) Dukaniddesavaṇṇanā