356. Idāni
M0.212 seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṃ mahāveḷuṃ labhitvā catudhā chinditvā tato ekekaṃ veḷukhaṇḍaṃ gahetvā phāletvā taṃ taṃ upakaraṇaṃ kareyya , yathā vā pana cheko suvaṇṇakāro nānāvihitaṃ piḷandhanavikatiṃ kattukāmo suparisuddhaṃ suvaṇṇaghaṭikaṃ labhitvā catudhā bhinditvā tato ekekaṃ koṭṭhāsaṃ gahetvā taṃ taṃ piḷandhanaṃ kareyya , evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṃ anekappakāraṃ visesādhigamaṃ kattukāmo ekameva sammāsatiṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā – idha bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharatī ’’ tiādinā nayena ārammaṇavasenaV0.213 catudhā bhinditvā tato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā vibhajanto kathañca bhikkhu ajjhattaṃ kāyetiādinā nayena niddesavāraṃ vattumāraddho .
Tattha kathañcātiādi vitthāretuṃ kathetukamyatāpucchā .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – kena ca ākārena kena pakārena bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharatīti ?Sesapucchāvāresupi eseva nayo .
Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu .
Ayañhettha idha-saddo ajjhattādivasena sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo … pe … suññā parappavādā samaṇebhi
P0.223 aññehī ’’ ti ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241).
Tena vuttaṃ ‘‘ imasmiṃ sāsane bhikkhū ’’ ti .
Ajjhattaṃ kāyan ti attano kāyaṃ .
Uddhaṃ pādatalāti pādatalato upari .
Adho kesamatthakāti kesaggato heṭṭhā .
Tacapariyantan ti tiriyaṃ tacaparicchinnaṃ .
Pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhatīti nānappakārakesādiasucibharito ayaṃ kāyoti passati .
Kathaṃ ?Atthi imasmiṃ kāye kesā … pe … muttan ti .
Tattha atthīti saṃvijjanti .
Imasmin ti yvāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tiriyaṃ tacapariyanto pūro nānappakārassa asucinoti vuccati tasmiṃ .
Kāyeti sarīre .
Sarīrañhi
M0.213 asucisañcayato kucchitānaṃ kesādīnañceva cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtato kāyoti vuccati .
Kesā lomāti ete kesādayo dvattiṃsākārā .
Tattha atthi imasmiṃ kāye kesā , atthi imasmiṃ kāye lomāti evaṃ sambandho veditabbo .
Imasmiñhi pādatalato paṭṭhāya upari , kesamatthakā paṭṭhāya heṭṭhā , tacato paṭṭhāya tiriyantatoti ettake byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati , atha kho paramaduggandhajegucchaṃ assirīkadassanaṃ nānappakāraṃ kesalomādibhedaṃ asuciṃyeva passati .
Tena vuttaṃ – atthi imasmiṃ kāye kesā lomā … pe … muttan ti .
Ayamettha padasambandhato vaṇṇanā .
Imaṃ pana kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇitukāmena kulaputtena āditova catubbidhaṃ sīlaṃV0.214 sodhetvā suparisuddhasīle patiṭṭhitena , yvāyaṃ dasasu palibodhesu palibodho atthi taṃ upacchinditvā , paṭikkūlamanasikārakammaṭṭhānabhāvanāya paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā , jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā , arahattaṃ anāgāmiphalādīsu vā aññataraṃ pattassa sabbantimena paricchedena sāṭṭhakathāya pāḷiyā kataparicayassa tantiācariyassāpi kalyāṇamittassa santike uggahetabbaṃ .
Visuddhaṃ tathārūpaṃP0.224 kalyāṇamittaṃ ekavihāre alabhantena tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā uggahetabbaṃ .
Tattha catubbidhasīlavisodhanañceva ( visuddhi .1.19) palibodho ( visuddhi .1.41) ca palibodhupacchedo ca ācariyassa santikaṃ upasaṅkamanavidhānañca sabbampi visuddhimagge vitthārato kathitaṃ .
Tasmā taṃ tattha kathitanayeneva veditabbaṃ .
Ācariyena pana kammaṭṭhānaṃ kathentena tividhena kathetabbaṃ .
Eko bhikkhu pakatiyā uggahitakammaṭṭhāno hoti .
Tassa ekaṃ dve nisajjavāre sajjhāyaṃ kāretvā kathetabbaṃ .
Eko santike vasitvā uggaṇhitukāmo hoti .
Tassa āgatāgatavelāya kathetabbaṃ .
Eko uggaṇhitvā aññattha gantukāmo hoti .
Tassa nātipapañcaṃ nātisaṅkhepaṃ katvāM0.214 nijjaṭaṃ niggaṇṭhikaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ .
Kathentena kiṃ ācikkhitabbanti ?
Sattadhā uggahakosallaṃ dasadhā ca manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ .
Tattha vacasā manasā vaṇṇato saṇṭhānato disato okāsato paricchedatoti evaṃ sattadhā uggahakosallaṃ ācikkhitabbaṃ .
Imasmiñhi paṭikkūlamanasikārakammaṭṭhāne yopi tipiṭako hoti , tenapi manasikārakāle paṭhamaṃ vācāya sajjhāyo kātabbo .
Ekaccassa hi sajjhāyaṃ karontasseva kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti , malayavāsīmahādevattherassa santike uggahitakammaṭṭhānānaṃ dvinnaṃ therānaṃ viya .
Thero kira tehi kammaṭṭhānaṃ yācito ‘ cattāro māse imaṃ evaṃ sajjhāyaṃ karothā ’ ti dvattisākārapāḷiṃ adāsi .
Te , kiñcāpi tesaṃ dve tayo nikāyā paguṇā , padakkhiṇaggāhitāya pana cattāro māse dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantāva sotāpannā ahesuṃ .
Tasmā kammaṭṭhānaṃ kathentena ācariyena antevāsiko vattabbo –
‘ paṭhamaṃ tāva vācāya sajjhāyaṃ karohī ’ ti .
Karontena ca tacapañcakādīni paricchinditvā anulomapaṭilomavasena sajjhāyo kātabbo .
‘‘ Kesā lomā nakhā dantā taco ’’ ti hi vatvā puna paṭilomato ‘‘ taco dantā nakhā lomā kesā ’’ ti vattabbaṃ .
Tadanantaraṃ vakkapañcake ‘‘ maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃV0.215 vakkan ’’ ti vatvā puna paṭilomato ‘‘ vakkaṃP0.225 aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ taco dantā nakhā lomā kesā ’’ ti vattabbaṃ .
Tato papphāsapañcake ‘‘ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsan ’’ ti vatvā puna paṭilomato ‘‘ papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ taco dantā nakhā lomā kesā ’’ ti vattabbaṃ .
Tato imaṃ tantiṃ anāruḷhampi paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.4) āgataṃ matthaluṅgaṃ karīsāvasāne tantiṃ āropetvā imasmiṃ matthaluṅgapañcake ‘‘ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ matthaluṅgan ’’ ti vatvā puna paṭilomato ‘‘ matthaluṅgaṃ karīsaṃ udariyaṃ antaguṇaṃ antaṃ papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ taco dantā nakhā lomā kesā ’’ ti vattabbaṃ .
TatoM0.215 medachakke ‘‘ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo ’’ ti vatvā puna paṭilomato ‘‘ medo sedo lohitaṃ pubbo semhaṃ pittaṃ matthaluṅgaṃ karīsaṃ udariyaṃ antaguṇaṃ antaṃ papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ taco dantā nakhā lomā kesā ’’ ti vattabbaṃ .
Tato muttachakke ‘‘ assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan ’’ ti vatvā puna paṭilomato ‘‘ muttaṃ lasikā siṅghāṇikā kheḷo vasā assu medo sedo lohitaṃ pubbo semhaṃ pittaṃ matthaluṅgaṃ karīsaṃ udariyaṃ antaguṇaṃ antaṃ papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ taco dantā nakhā lomā kesā ’’ ti evaṃ kālasatampi kālasahassampi kālasatasahassampi vācāya sajjhāyo kātabbo .
Vacasā sajjhāyena hi kammaṭṭhānatanti paguṇā hoti ;
na ito cito ca cittaṃ vidhāvati ;
koṭṭhāsā pākaṭā honti , hatthasaṅkhalikā viya khāyanti , vatipādapanti viya ca khāyanti .
Yathā ca pana vacasā , tatheva manasāpi sajjhāyo kātabbo .
Vacasā sajjhāyo hi manasā sajjhāyassa paccayo hoti .
Manasā sajjhāyo lakkhaṇapaṭivedhassa paccayo hoti .
Lakkhaṇapaṭivedho maggaphalapaṭivedhassa paccayo hoti .
TatrāyaṃP0.232 sabbakoṭṭhāsesu anupubbakathā – kesā tāva pakativaṇṇena kāḷakā addāriṭṭhakavaṇṇā , saṇṭhānato dīghavaṭṭalikā tulādaṇḍasaṇṭhānā , disato uparimadisāya jātā , okāsato ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi , purato nalāṭantena , pacchato galavāṭakenaM0.222 paricchinnā .
Sīsakaṭāhaveṭhanaṃ allacammaṃ kesānaṃ okāso .
Paricchedato kesā sīsaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena heṭṭhā attano mūlatalena , upari ākāsena , tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
Dve kesā ekato natthīti ayaṃ sabhāgaparicchedo .
‘ Kesā na lomā , lomā na kesā ’ ti evaṃ avasesehi ekatiṃsakoṭṭhāsehi amissīkatāV0.222 kesā nāma pāṭiyekko koṭṭhāsoti ayaṃ visabhāgaparicchedo .
Idaṃ kesānaṃ vaṇṇādito vavatthāpanaṃ .
Idaṃ pana tesaṃ vaṇṇādivasena pañcadhā paṭikkūlato vavatthāpanaṃ – kesā ca nāmete vaṇṇatopi paṭikkūlā , saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopi paṭikkūlā .
Manuññepi hi yāgupatte vā bhattapatte vā kesavaṇṇaṃ kiñci disvā ‘ kesamissakamidaṃ , haratha nan ’ ti jigucchanti .
Evaṃ kesā vaṇṇato paṭikkūlā .
Rattiṃ bhuñjantāpi kesasaṇṭhānaṃ akkavākaṃ vā makacivākaṃ vā chupitvāpi tatheva jigucchanti .
Evaṃ saṇṭhānato paṭikkūlā .
Telamakkhanapupphadhūmādisaṅkhāravirahitānañca kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti , tato jegucchataro aggimhi pakkhittānaṃ .
Kesā hi vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikkūlāpi siyuṃ , gandhena pana paṭikkūlāyeva .
Yathā hi daharassa kumārassa vaccaṃ vaṇṇato haḷiddivaṇṇaṃ , saṇṭhānatopi haliddipiṇḍasaṇṭhānaṃ ;
saṅkhāraṭṭhāne chaḍḍitañca uddhumātakakāḷasunakhasarīraṃ vaṇṇato tālapakkavaṇṇaṃ , saṇṭhānato vaṭṭetvā vissaṭṭhamudiṅgasaṇṭhānaṃ , dāṭhāpissa sumanamakuḷasadisātiP0.233 ubhayampi vaṇṇasaṇṭhānato siyā appaṭikkūlaṃ , gandhena pana paṭikkūlameva ;
evaṃ kesāpi siyuṃ vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikkūlā , gandhena pana paṭikkūlā evāti .
Yathā pana asuciṭṭhāne gāmanissandena jātāni sūpeyyapaṇṇāni nāgarikamanussānaṃ jegucchāni honti aparibhogāni , evaṃ kesāpi pubbalohitamuttakarīsapittasemhādinissandena jātattā atijegucchāti idaṃ nesaṃ ‘ āsayato ’ pāṭikulyaṃ .
Ime ca kesā nāma gūtharāsimhi uṭṭhitakaṇṇikaṃM0.223 viya ekattiṃsakoṭṭhāsarāsimhi jātā .
Te susānasaṅkāraṭṭhānādīsu jātasākaṃ viya , parikhādīsu jātakamalakuvalayādipupphaṃ viya ca asuciṭṭhāne jātattā paramajegucchāti idaṃ tesaṃ ‘ okāsato ’ pāṭikkūlyaṃ .
Yathā ca kesānaṃ , evaṃ sabbakoṭṭhāsānaṃ vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā paṭikkūlatā vavatthapetabbā .
Vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena pana sabbepi visuṃ visuṃ vavatthapetabbā .
TatthaV0.223 lomā tāva pakativaṇṇato na kesā viya asambhinnakāḷakā , kāḷapiṅgalā pana honti ;
saṇṭhānato onataggatālamūlasaṇṭhānā ;
disato dvīsu disāsu jātā ;
okāsato ṭhapetvā kesānaṃ patiṭṭhitokāsañca hatthapādatalāni ca yebhuyyena avasesasarīraveṭhanacamme jātā ;
paricchedato sarīraveṭhanacamme likkhāmattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena heṭṭhā attano mūlatalena , upari ākāsena , tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
Dve lomā ekato natthi .
Ayaṃ tesaṃ sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva .
Nakhāti vīsatiyā nakhapaṭṭānaṃ nāmaṃ .
Te sabbepi vaṇṇato setā ;
saṇṭhānato macchasakalikasaṇṭhānā ;
disato pādanakhā heṭṭhimadisāya jātā , hatthanakhā uparimadisāyāti dvīsu disāsu jātā ;
okāsato aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu patiṭṭhitā ;
paricchedato dvīsu disāsu aṅgulikoṭimaṃsehi , anto aṅgulipiṭṭhimaṃsena , bahi ceva agge ca ākāsena , tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
Dve nakhā ekato natthi .
AyaṃP0.234 nesaṃ sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva .
Dantāti paripuṇṇadantassa dvattiṃsa dantaṭṭhikāni .
Tepi vaṇṇato setā ;
saṇṭhānato anekasaṇṭhānā .
Tesañhi heṭṭhimāya tāva dantapāḷiyā majjhe cattāro dantā mattikāpiṇḍe paṭipāṭiyā ṭhapitaalābubījasaṇṭhānā .
Tesaṃ ubhosu passesu ekeko ekamūlako ekakoṭiko mallikamakuḷasaṇṭhāno .
Tato ekeko dvimūlako dvikoṭiko yānakaupatthambhanikasaṇṭhāno .
Tato dve dve timūlā tikoṭikā .
Tato dve dve catumūlā catukoṭikāti .
Uparimapāḷiyāpi eseva nayoM0.224 .
Disato uparimadisāya jātā .
Okāsato dvīsu hanukaṭṭhikesu patiṭṭhitā .
Paricchedato heṭṭhā hanukaṭṭhike patiṭṭhitena attano mūlatalena , upari ākāsena , tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
Dve dantā ekato natthi .
Ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva .
Tacoti sakalasarīraṃ veṭhetvā ṭhitacammaṃ .
Tassa upari kāḷasāmapītādivaṇṇā chavi nāma , yā sakalasarīratopi saṅkaḍḍhiyamānā badaraṭṭhimattā hoti .
Taco pana vaṇṇato setoyeva .
So cassa setabhāvo aggijālābhighātapaharaṇapahārādīhi viddhaṃsitāya chaviyā pākaṭo hoti .
Saṇṭhānato sarīrasaṇṭhānova hoti .
Ayamettha saṅkhepo .
VitthāratoV0.224 pana pādaṅgulittaco kosakārakakosasaṇṭhāno .
Piṭṭhipādattaco puṭabandhaupāhanasaṇṭhāno .
Jaṅghattaco bhattapuṭakatālapaṇṇasaṇṭhāno .
Ūruttaco taṇḍulabharitadīghatthavikasaṇṭhāno .
Ānisadattaco udakapūritapaṭaparissāvanasaṇṭhāno .
Piṭṭhittaco phalakonaddhacammasaṇṭhāno .
Kucchittaco vīṇādoṇikonaddhacammasaṇṭhāno .
Urattaco yebhuyyena caturassasaṇṭhāno .
Ubhayabāhuttaco tūṇīronaddhacammasaṇṭhāno .
Piṭṭhihatthattaco khurakosakasaṇṭhāno , phaṇakatthavikasaṇṭhāno vā .
Hatthaṅgulittaco kuñcikākosakasaṇṭhāno .
Gīvattaco galakañcukasaṇṭhāno .
Mukhattaco chiddāvacchiddo kīṭakulāvakasaṇṭhāno .
Sīsattaco pattatthavikasaṇṭhānoti .
Tacapariggaṇhakena ca yogāvacarena uttaroṭṭhato paṭṭhāyaP0.235 upari mukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā paṭhamaṃ tāva mukhaṃ pariyonandhitvā ṭhitacammaṃ vavatthapetabbaṃ .
Tato nalāṭaṭṭhicammaṃ .
Tato thavikāya pakkhittapattassa ca thavikāya ca antarena hatthamiva sīsaṭṭhikassa ca sīsacammassa ca antarena ñāṇaṃ pesetvā aṭṭhikena saddhiṃ cammassa ekābaddhabhāvaṃ viyojentena sīsacammaṃ vavatthapetabbaṃ .
Tato khandhacammaṃ .
Tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇahatthacammaṃ .
Atha teneva nayena vāmahatthacammaṃ .
Tato piṭṭhicammaṃ .
Taṃ taṃ vavatthapetvā anulomena ca paṭilomena ca dakkhiṇapādacammaṃ .
Atha tenevaM0.225 nayena vāmapādacammaṃ .
Tato anukkameneva vatthiudarahadayagīvacammāni vavatthapetabbāni .
Atha gīvācammānantaraṃ heṭṭhimahanucammaṃ vavatthapetvā adharoṭṭhapariyosānaṃ pāpetvā niṭṭhapetabbaṃ .
Evaṃ oḷārikoḷārikaṃ pariggaṇhantassa sukhumampi pākaṭaṃ hoti .
Disato dvīsu disāsu jāto .
Okāsato sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito .
Paricchedato heṭṭhā patiṭṭhitatalena , upari ākāsena paricchinno .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva .
Maṃsan ti nava maṃsapesisatāni .
Taṃ sabbampi vaṇṇato rattaṃ kiṃsukapupphasadisaṃ ;
saṇṭhānato jaṅghapiṇḍikamaṃsaṃ tālapaṇṇapuṭabhattasaṇṭhānaṃ , ūrumaṃsaṃ nisadapotakasaṇṭhānaṃ , ānisadamaṃsaṃ uddhanakoṭisaṇṭhānaṃ , piṭṭhimaṃsaṃ tālaguḷapaṭalasaṇṭhānaṃ , phāsukadvayamaṃsaṃ potthalikāya kucchiyaṃ tanumattikālepanasaṇṭhānaṃ , thanamaṃsaṃ vaṭṭetvā avakkhittamattikāpiṇḍasaṇṭhānaṃ , bāhudvayamaṃsaṃV0.225 diguṇaṃ katvā ṭhapitaniccammamahāmūsikasaṇṭhānaṃ .
Evaṃ oḷārikoḷārikaṃ maṃsaṃ pariggaṇhantassa sukhumampi pākaṭaṃ hoti .
Disato dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpetvā ṭhitaṃ .
Paricchedato heṭṭhā aṭṭhisaṅghāte patiṭṭhitatalena , upari tacena , tiriyaṃ aññamaññenaP0.236 paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
‘ Nhārū ’ ti nava nhārusatāni .
Vaṇṇato sabbepi nhārū setā ;
saṇṭhānato nānāsaṇṭhānā .
Etesu hi gīvāya uparibhāgato paṭṭhāya pañca mahānhārū sarīraṃ vinaddhamānā hadayassa purimapassena otiṇṇā , pañca pacchimapassena , pañca dakkhiṇapassena , pañca vāmapassena , dakkhiṇahatthaṃ vinaddhamānāpi hatthassa purimapassena pañca , pacchimapassena pañca , tathā vāmahatthaṃ vinaddhamānāpi .
Dakkhiṇapādaṃ vinaddhamānāpi pādassa purimapassena pañca , pacchimapassena pañca , tathā vāmapādaṃ vinaddhamānāpīti .
Evaṃ sarīradhārakā nāma saṭṭhi mahānhārū kāyaṃ vinaddhamānā otiṇṇā , ye kaṇḍarātipi vuccanti .
Te sabbepi kandalamakuḷasaṇṭhānā .
AññeM0.226 pana taṃ taṃ padesaṃ ajjhottharitvā ṭhitā tato sukhumatarā suttarajjukasaṇṭhānā .
Aññe tato sukhumatarā pūtilatāsaṇṭhānā .
Aññe tato sukhumatarā mahāvīṇātantisaṇṭhānā .
Aññe thūlasuttakasaṇṭhānā .
Hatthapādapiṭṭhiyaṃ nhārū sakuṇapādasaṇṭhānā .
Sīsanhārū dārakānaṃ sīsajālakasaṇṭhānā .
Piṭṭhinhārū ātape pasāritaallajālasaṇṭhānā .
Avasesā taṃtaṃaṅgapaccaṅgānugatā nhārū sarīre paṭimukkajālakañcukasaṇṭhānā .
Disato dvīsu disāsu jātā .
Okāsato sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitā .
Paricchedato heṭṭhā tiṇṇaṃ aṭṭhisatānaṃ upari patiṭṭhitatalehi , upari maṃsacammāni āhacca ṭhitapadesehi , tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
Ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva .
Aṭṭhīti ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīni avasesāni catusaṭṭhi hatthaṭṭhīni , catusaṭṭhi pādaṭṭhīni , catusaṭṭhi maṃsanissitāni muduaṭṭhīni , dve paṇhikaṭṭhīni , ekekasmiṃ pāde dve gopphakaṭṭhīni , dve jaṅghaṭṭhīni , dve jaṇṇukaṭṭhīni , dveP0.237 ūruṭṭhīni , dve kaṭiṭṭhīni , aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni , catuvīsatiV0.226 phāsukaṭṭhīni , cuddasa uraṭṭhīni , ekaṃ hadayaṭṭhi , dve akkhakaṭṭhīni , dve koṭṭhaṭṭhīni , dve bāhaṭṭhīni , dve dve aggabāhaṭṭhīni , satta gīvaṭṭhīni , dve hanukaṭṭhīni , ekaṃ nāsikaṭṭhi , dve akkhiṭṭhīni , dve kaṇṇaṭṭhīni , ekaṃ nalāṭaṭṭhi , ekaṃ muddhaṭṭhi , nava sīsakapālaṭṭhīnīti evaṃ timattāni aṭṭhisatāni .
Tāni sabbānipi vaṇṇato setāni , saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāni .
Tattha hi aggapādaṅguliṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni .
Tadanantarāni majjhapabbaṭṭhīni panasaṭṭhisaṇṭhānāni .
Mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni .
Piṭṭhipādaṭṭhīni koṭṭhitakandalakandarāsisaṇṭhānāni .
Paṇhikaṭṭhi ekaṭṭhitālaphalabījasaṇṭhānaṃ .
Gopphakaṭṭhīni bandhakīḷāgoḷakasaṇṭhānāni .
Jaṅghaṭṭhīnaṃ gopphakaṭṭhīsu patiṭṭhitaṭṭhānaṃ anapanītatacasindikaḷīrasaṇṭhānaṃ .
Khuddakajaṅghaṭṭhikaṃ dhanukadaṇḍasaṇṭhānaṃ , mahantaṃ milātasappapiṭṭhisaṇṭhānaṃ .
Jaṇṇukaṭṭhi ekato parikkhīṇapheṇakasaṇṭhānaṃ .
Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ atikhiṇaggagosiṅgasaṇṭhānaṃ .
Ūruṭṭhi duttacchitavāsipharasudaṇḍakasaṇṭhānaṃ .
Tassa kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhitaṭṭhānaṃ kīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ .
Tena kaṭiṭṭhino patiṭṭhitaṭṭhānaṃ aggacchinnamahāpunnāgaphalasaṇṭhānaṃ .
Kaṭiṭṭhīni dvepi ekābaddhāni hutvā kumbhakārakauddhanasaṇṭhānāni , pāṭiyekkaṃ kammārakūṭayottakasaṇṭhānāni .
Koṭiyaṃ ṭhitaānisadaṭṭhiM0.227 adhomukhaṃ katvā gahitasappaphaṇasaṇṭhānaṃ sattasu ṭhānesu chiddāvachiddaṃ .
PiṭṭhikaṇṭakaṭṭhīniP0.238 abbhantarato uparūpari ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni , bāhirato vaṭṭanāvaḷisaṇṭhānāni .
Tesaṃ antarantarā kakacadantasadisā dve tayo kaṇṭakā honti .
Catuvīsatiyā phāsukaṭṭhīsu aparipuṇṇāni aparipuṇṇāsitasaṇṭhānāni , paripuṇṇāni paripuṇṇāsitasaṇṭhānāni .
Sabbānipi odātakukkuṭassa pasāritapakkhasaṇṭhānāni .
Cuddasa uraṭṭhīni jiṇṇasandamānikapañjarasaṇṭhānāni .
Hadayaṭṭhi dabbiphaṇasaṇṭhānaṃ .
Akkhakaṭṭhīni khuddakalohavāsidaṇḍasaṇṭhānāni .
Koṭṭhaṭṭhīni ekato parikkhīṇasīhaḷakudālasaṇṭhānāni .
Bāhuṭṭhīni ādāsadaṇḍakasaṇṭhānāni .
Aggabāhuṭṭhīni yamakatālakandasaṇṭhānāni .
Maṇibandhaṭṭhīni ekato allīyāpetvā ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni .
Piṭṭhihatthaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni .
Hatthaṅgulīsu mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni ;
majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni ;
aggapabbaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni .
Satta gīvaṭṭhīniV0.227 daṇḍena vijjhitvā paṭipāṭiyā ṭhapitavaṃsakaḷīracakkalikasaṇṭhānāni .
Heṭṭhimahanukaṭṭhi kammārānaṃ ayokūṭayottakasaṇṭhānaṃ , uparimaṃ avalekhanasatthakasaṇṭhānaṃ .
Akkhikūpanāsākūpaṭṭhīni apanītamiñjataruṇatālaṭṭhisaṇṭhānāni .
Nalāṭaṭṭhi adhomukhaṭhapitasaṅkhathālakakapālasaṇṭhānaṃ .
Kaṇṇacūḷikaṭṭhīni nhāpitakhurakosakasaṇṭhānāni .
Nalāṭakaṇṇacūḷikānaṃ upari paṭṭabandhanokāse aṭṭhi saṅkuṭitaghaṭapuṇṇapaṭalakhaṇḍasaṇṭhānaṃ .
Muddhaṭṭhi mukhacchinnavaṅkanāḷikerasaṇṭhānaṃ .
Sīsaṭṭhīni sibbetvā ṭhapitajajjaralābukaṭāhasaṇṭhānāni .
Disato dvīsu disāsu jātāni .
Okāsato avisesena sakalasarīreP0.239 ṭhitāni .
Visesena panettha sīsaṭṭhīni gīvaṭṭhīsu patiṭṭhitāni , gīvaṭṭhīni piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīsu , piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni kaṭiṭṭhīsu , kaṭiṭṭhīni ūruṭṭhīsu , ūruṭṭhīni jaṇṇukaṭṭhīsu , jaṇṇukaṭṭhīni jaṅghaṭṭhīsu , jaṅghaṭṭhīni gopphakaṭṭhīsu , gopphakaṭṭhīni piṭṭhipādaṭṭhīsu patiṭṭhitāni .
Paricchedato anto aṭṭhimiñjena , upari maṃsena , agge mūle ca aññamaññena paricchinnāni .
Ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Aṭṭhimiñjan tiM0.228 tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ miñjaṃ .
Taṃ vaṇṇato setaṃ .
Saṇṭhānato mahantamahantānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ veḷunāḷiyaṃ pakkhittaseditamahāvettaggasaṇṭhānaṃ , khuddānukhuddakānaṃ abbhantaragataṃ veḷuyaṭṭhipabbesu pakkhittaseditatanuvettaggasaṇṭhānaṃ .
Disato dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato aṭṭhīnaṃ abbhantare patiṭṭhitaṃ .
Paricchedato aṭṭhīnaṃ abbhantaratalehi paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Vakkan ti ekabandhanā dve maṃsapiṇḍā .
Taṃ vaṇṇato mandarattaṃ pāḷibhaddakaṭṭhivaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato dārakānaṃ yamakakīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ , ekavaṇṭapaṭibaddhaambaphaladvayasaṇṭhānaṃ vā .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ .
Paricchedato vakkaṃ vakkabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Hadayan ti hadayamaṃsaṃ .
Taṃ vaṇṇato rattaṃ padumapattapiṭṭhivaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato bāhirapattāni apanetvāV0.228 adhomukhaṭhapitapadumamakuḷasaṇṭhānaṃ .
Bahi maṭṭhaṃ ;
anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ .
Paññavantānaṃ thokaṃ vikasitaṃ , mandapaññānaṃ makuḷitameva .
Anto cassa punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamatto āvāṭako hoti , yattha aḍḍhapasatamattaṃ lohitaṃ saṇṭhāti ;
yaṃ nissāya manodhātu manoviññāṇadhātu ca vattanti .
Taṃ panetaṃ rāgacaritassaP0.240 rattaṃ hoti , dosacaritassa kāḷakaṃ , mohacaritassa maṃsadhovanudakasadisaṃ , vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ , saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ , paññācaritassa acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ paṇḍaraṃ parisuddhaṃ niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ khāyati .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe patiṭṭhitaṃ .
Paricchedato hadayaṃ hadayabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Yakanan ti yamakamaṃsapaṭalaṃ .
Taṃ vaṇṇato rattapaṇḍukadhātukaṃ , nātirattakumudassa pattapiṭṭhivaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato mūle ekaṃ , agge yamakaṃ koviḷārapattasaṇṭhānaṃM0.229 .
Tañca dandhānaṃ ekameva hoti mahantaṃ , paññavantānaṃ dve vā tīṇi vā khuddakāni .
Disato uparimadisāya jātaṃ .
Okāsato dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ .
Paricchedato yakanaṃ yakanabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Kilomakan ti paṭicchannāpaṭicchannabhedato duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ .
Taṃ duvidhampi vaṇṇato setaṃ , dukūlapilotikavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato paṭicchannakilomakaṃ uparimāya disāya jātaṃ .
Itaraṃ dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca paṭicchādetvā ṭhitaṃ .
Apaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonaddhitvā ṭhitaṃ .
Paricchedato heṭṭhā maṃsena , upari cammena , tiriyaṃ kilomakabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Pihakan ti udarajivhāmaṃsaṃ .
Taṃ vaṇṇato nīlaṃ nigguṇḍikapupphavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato sattaṅgulappamāṇaṃ abandhanaṃ kāḷavacchakajivhāsaṇṭhānaṃ .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ , yasmiṃ paharaṇappahārena bahi nikkhante sattānaṃ jīvitakkhayo hoti .
ParicchedatoP0.241 pihakabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Papphāsan tiV0.229 dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsamaṃsaṃ .
Taṃ vaṇṇato rattaṃ nātipakkaudumbaraphalavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato visamacchinnabahalapūvakhaṇḍasaṇṭhānaṃ .
Abbhantare asitapītānaṃ abhāve uggatena kammajatejusmanā abbhāhatattā saṅkhāditapalālapiṇḍamiva nirasaṃ nirojaṃ .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānamantare hadayañca yakanañca paṭicchādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ .
Paricchedato phapphāsabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Antan ti purisassa dvattiṃsa hatthā , itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi .
Tadetaṃ vaṇṇato setaṃ sakkharasudhāvaṇṇaṃM0.230 .
Saṇṭhānato lohitadoṇiyaṃ ābhujitvā ṭhapitasīsacchinnasappasaṇṭhānaṃ .
Disato dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato upari galavāṭake heṭṭhā ca karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ .
Paricchedato antabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Antaguṇan ti antabhogaṭṭhānesu bandhanaṃ .
Taṃ vaṇṇato setaṃ dakasītalikamūlavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato dakasītalikamūlasaṇṭhānameva .
Disato dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato kudāḷapharasukammādīni karontānaṃ yantākaḍḍhanakāle yantasuttamiva , yantaphalakāni antabhoge ekato agaḷante ābandhitvā pādapuñchanarajjumaṇḍalakassa antarā taṃ sibbetvā ṭhitarajjukā viya ekavīsatiyā ṭhānesu antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ .
Paricchedato antaguṇabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Udariyan ti udare bhavaṃ asitapitakhāyitasāyitaṃ .
Taṃ vaṇṇato ajjhohaṭāhāravaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato parissāvane sithilabandhataṇḍulasaṇṭhānaṃ .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato udare ṭhitaṃ .
Udaraṃ nāma ubhato nippīḷiyamānassaP0.242 allasāṭakassa majjhe sañjātaphoṭakasadisaṃ antapaṭalaṃ ;
bahi maṭṭhaṃ , anto maṃsakasambukapaliveṭhanakiliṭṭhapāvārakapupphakasadisaṃ , kuthitapanasatacassa abbhantarasadisantipi vattuṃ vaṭṭati ;
yattha takkoṭakā , gaṇḍuppādakā , tālahīrakā , sūcimukhakā , paṭatantasuttakā iccevamādidvattiṃsakulappabhedā kimayo ākulabyākulā saṇḍasaṇḍacārino hutvā nivasanti ;
ye pānabhojanādimhi avijjamāne ullaṅghitvā viravantā hadayamaṃsaṃ abhihananti , pānabhojanādiajjhoharaṇavelāya ca uddhaṃmukhā hutvā paṭhamajjhohaṭe dve tayoV0.230 ālope turitaturitā vilumpanti ;
yaṃ tesaṃ kimīnaṃ sūtigharaṃ , vaccakuṭi , gilānasālā , susānañca hoti .
Yattha seyyathāpi nāma caṇḍālagāmadvāre candanikāya nidāghasamaye thūlaphusitake deve vassante udakena vuyhamānaṃ muttakarīsacammaaṭṭhinhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikalohitappabhuti nānākuṇapajātaṃ nipatitvā kaddamodakāluḷitaṃM0.231 dvīhatīhaccayena sañjātakimikulaṃ sūriyātapavegasantāpakuthitaṃ upari pheṇapubbulake muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhajegucchaṃ neva upagantuṃ na daṭṭhuṃ araharūpataṃ āpajjitvā tiṭṭhati , pageva ghāyituṃ vā sāyituṃ vā ;
evameva nānappakārapānabhojanādidantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitakheḷalālāpalibuddhaṃ taṅkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇapubbulakāni muñcantaṃ paramakasambuduggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati ;
yaṃ sutvāpi pānabhojanādīsu amanuññatā saṇṭhāti , pageva paññācakkhunā avaloketvā , yattha ca patitaṃ pānabhojanādi pañcadhā vibhāgaṃ gacchati – ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti , ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti , eko bhāgo muttaṃ hoti , eko karīsaṃ , eko rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayati .
Paricchedato udarapaṭalenaP0.243 ceva udariyabhāgena ca paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Karīsan ti vaccaṃ .
Taṃ vaṇṇato yebhuyyena ajjhohaṭāhāravaṇṇameva hoti .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ .
Okāsato pakkāsaye ṭhitaṃ .
Pakkāsayo nāma heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānamantare antāvasāne ubbedhena aṭṭhaṅgulamatto veḷunāḷikasadiso , yattha seyyathāpi nāma uparūpari bhūmibhāge patitaṃ vassodakaṃ ogaḷitvā heṭṭhā bhūmibhāgaṃ pūretvā tiṭṭhati ;
evameva yaṃ kiñci āmāsaye patitaṃ pānabhojanādikaṃ udaragginā pheṇuddehakaṃ pakkaṃ pakkaṃ nisadāya pisitamiva saṇhabhāvaṃ āpajjitvā antabilena ogaḷitvā ogaḷitvā madditvā veḷupabbe pakkhipamānapaṇḍumattikā viya sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati .
Paricchedato pakkāsayapaṭalena ceva karīsabhāgena ca paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Matthaluṅgan tiV0.231 sīsakaṭāhabbhantare ṭhitamiñjarāsi .
Taṃ vaṇṇato setaṃ ahicchattakapiṇḍikavaṇṇaṃ , dadhibhāvaṃ asampattaduṭṭhakhīravaṇṇantipi vattuṃ vaṭṭati .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
OkāsatoM0.232 sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya samodhānetvā ṭhapitā cattāro piṭṭhapiṇḍā viya samohitaṃ tiṭṭhati .
Paricchedato sīsakaṭāhassa abbhantaratalehi ceva matthaluṅgabhāgena ca paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Pittan ti dve pittāni – baddhapittañca abaddhapittañca .
Tattha baddhapittaṃ vaṇṇato bahalamadhukatelavaṇṇaṃ , abaddhapittaṃ milātaākulitapupphavaṇṇaṃ .
Taṃ saṇṭhānato ubhayampi okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato baddhapittaṃ uparimāya disāya jātaṃ , itaraṃ dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato abaddhapittaṃ ṭhapetvā kesalomadantanakhānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca udakamiva telabinduṃ avasesasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ , yamhi kupite akkhīni pītakāni honti bhamanti , gattaṃ kampati kaṇḍuyati .
Baddhapittaṃ hadayapapphāsānamantare yakanamaṃsaṃP0.244 nissāya patiṭṭhite mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ , yamhi kupite sattā ummattakā honti , vipallatthacittā hirottappaṃ chaḍḍetvā akattabbaṃ karonti , abhāsitabbaṃ bhāsanti , acintetabbaṃ cintenti .
Paricchedato pittabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Semhan ti sarīrabbhantare ekapattapūrappamāṇaṃ semhaṃ .
Taṃ vaṇṇato setaṃ nāgabalapaṇṇarasavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato udarapaṭale ṭhitaṃ , yaṃ pānabhojanādīni ajjhoharaṇakāle seyyathāpi nāma udake sevālapaṇakaṃ kaṭṭhe vā kapāle vā patante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati , evameva pānabhojanādimhi nipatante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati ;
yamhi ca mandībhūte pakkagaṇḍo viya pūtikukkuṭaṇḍamiva ca udaraṃ paramajegucchaṃ kuṇapagandhaṃ hoti ;
tato uggatena ca gandhena uddekopi mukhampi duggandhaṃ pūtikuṇapasadisaṃ hoti ;
so ca puriso ‘ apehi , duggandhaṃ vāyasī ’ ti vattabbataṃ āpajjati ;
yañca vaḍḍhitvā bahalattamāpannaṃ pidhānaphalakamiva vaccakuṭiyā udarapaṭalassa abbhantareyeva kuṇapagandhaṃ sannirujjhitvā tiṭṭhati .
ParicchedatoV0.232 semhabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
PubbotiM0.233 pūtilohitavasena pavattapubbo .
So vaṇṇato paṇḍupalāsavaṇṇo , matakasarīre pana pūtibahalācāmavaṇṇo hoti .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno .
Disato dvīsu disāsu jāto .
Okāsato pana pubbassa okāso nāma nibaddho natthi yattha so sannicito tiṭṭheyya ;
yatra yatra pana khāṇukaṇṭakappaharaṇaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati , gaṇḍapiḷakādayo vā uppajjanti , tatra tatreva tiṭṭhati .
Paricchedato pubbabhāgena paricchinnoP0.245 .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Lohitan ti dve lohitāni – sannicitalohitañca saṃsaraṇalohitañca .
Tattha sannicitalohitaṃ vaṇṇato nipakkabahalalākhārasavaṇṇaṃ , saṃsaraṇalohitaṃ acchalākhārasavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato ubhayampi okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato sannicitalohitaṃ uparimāya disāya jātaṃ , itaraṃ dvīsu disāsu jātaṃ .
Okāsato saṃsaraṇalohitaṃ , ṭhapetvā kesalomadantanakhānaṃ maṃsavinimmuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca , dhamanijālānusārena sabbaṃ upādinnakasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ ;
sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūramattaṃ hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ .
Tasmiñhi vakkahadayādīni atemente sattā pipāsitā honti .
Paricchedato lohitabhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Sedoti lomakūpādīhi paggharaṇakaāpodhātu .
So vaṇṇato vippasannatilatelavaṇṇo .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno .
Disato dvīsu disāsu jāto .
Okāsato sedassokāso nāma nibaddho natthi , yattha so lohitaṃ viya sadā tiṭṭheyya ;
yadā pana aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi sarīraṃ santappati tadā udakato abbuḷhamattavisamacchinnabhisamūḷālakumudanāḷakalāpo viya sabbakesalomakūpavivarehi paggharati .
Tasmā tassa saṇṭhānampi kesalomakūpavivarānaṃyeva vasena veditabbaṃ .
Sedapariggaṇhakena ca yoginā kesalomakūpavivare pūretvā ṭhitavaseneva sedo manasikātabbo .
Paricchedato sedabhāgena paricchinno .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
MedotiM0.234V0.233 thinasineho .
So vaṇṇato phālitahaliddivaṇṇo .
Saṇṭhānato thūlasarīrassa tāva cammamaṃsantare ṭhapitahaliddivaṇṇadukūlapilotikasaṇṭhāno hoti , kisasarīrassa jaṅghamaṃsaṃ ūrumaṃsaṃ piṭṭhikaṇṭakanissitaṃ piṭṭhamaṃsaṃ udaravaṭṭimaṃsanti etāni nissāya diguṇaṃ tiguṇaṃ katvā ṭhapitahaliddivaṇṇadukūlapilotikasaṇṭhāno .
Disato dvīsuP0.246 disāsu jāto .
Okāsato thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā , kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito , yaṃ sinehasaṅkhaṃ gatampi paramajegucchattā neva muddhani telatthāya , na nāsātelādīnaṃ atthāya gaṇhanti .
Paricchedato heṭṭhā maṃsena , upari cammena , tiriyaṃ medabhāgena paricchinno .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Assūti akkhīhi pagdharaṇakaāpodhātu .
Taṃ vaṇṇato vippasannatilatelavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ .
Disato uparimāya disāya jātaṃ .
Okāsato akkhikūpakesu ṭhitaṃ .
Na cetaṃ pittakosake pittamiva akkhikūpakesu sadā sannicitaṃ tiṭṭhati ;
yadā pana sattā somanassajātā mahāhasitaṃ hasanti , domanassajātā rodanti paridevanti tathārūpaṃ visabhāgāhāraṃ āharanti , yadā ca nesaṃ akkhīni dhūmarajapaṃsukādīhi abhihaññanti , tadā etehi somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā .
Assupariggaṇhakena pana yoginā akkhikūpake pūretvā ṭhitavaseneva pariggaṇhitabbaṃ .
Paricchedato assubhāgena paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Vasāti vilīnasneho .
Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā , ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati .
Saṇṭhānato nhānakāle pasannaudakassa upari paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānā .
Disato dvīsu disāsu jātā .
Okāsato yebhuyyena hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitā .
Na cesā etesu okāsesu sadā vilīnāva hutvā tiṭṭhati ;
yadā pana aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgadhātuvisabhāgehi te padesā usmā jātā honti , tadā tattha nhānakāle pasannaudakūpari sinehabinduvisaṭo viya ito cito ca saṃsarati .
Paricchedato vasābhāgena paricchinnāM0.235 .
Ayamassā sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
KheḷotiV0.234 antomukhe pheṇamissā āpodhātu .
So vaṇṇato seto pheṇavaṇṇo .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno , pheṇasaṇṭhānatotipiP0.247 vattuṃ vaṭṭati .
Disato uparimāya disāya jāto .
Okāsato ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya ṭhito .
Na cesa ettha sadā sannicito hutvā tiṭṭhati .
Yadā pana sattā tathārūpaṃ āhāraṃ passanti vā saranti vā uṇhatittakaṭukaloṇambilānaṃ vā kiñci mukhe ṭhapenti , yadā vā nesaṃ hadayaṃ ākilāyati , kismiñcideva vā jigucchā uppajjati , tadā kheḷo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya saṇṭhāti .
Aggajivhāya cesa tanuko hoti , mūlajivhāya bahalo ;
mukhe pakkhittañca puthukaṃ vā taṇḍulaṃ vā aññaṃ vā kiñci khādanīyaṃ , nadīpuḷine khatakūpakasalilaṃ viya , parikkhayaṃ agacchantova temetuṃ samattho hoti .
Paricchedato kheḷabhāgena paricchinno .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Siṅghāṇikāti matthaluṅgato paggharaṇakaasuci .
Sā vaṇṇato taruṇatālaṭṭhimiñjavaṇṇā .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā .
Disato uparimāya disāya jātā .
Okāsato nāsāpuṭe pūretvā ṭhitā .
Na cesā ettha sadā sannicitā hutvā tiṭṭhati ;
atha kho yathā nāma puriso paduminīpattena dadhiṃ bandhitvā heṭṭhā kaṇṭakena vijjheyya , atha tena chiddena dadhimatthu gaḷitvā bahi pateyya , evameva yadā sattā rodanti vā visabhāgāhārautuvasena vā sañjātadhātukkhobhā honti , tadā antosīsato pūtisemhabhāvaṃ āpannaṃ matthaluṅgaṃ gaḷitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā .
Siṅghāṇikā pariggaṇhakena pana yoginā nāsāpuṭe pūretvā ṭhitavaseneva pariggaṇhitabbā .
Paricchedato siṅghāṇikābhāgena paricchinnā .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Lasikāti sarīrasandhīnaṃ abbhantare picchilakuṇapaṃ .
Sā vaṇṇato kaṇikāraniyyāsavaṇṇā .
Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā .
Disato dvīsu disāsu jātā .
Okāsato aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitā .
Yassa cesā mandā hoti , tassa uṭṭhahantassaM0.236 nisīdantassa abhikkamantassa paṭikkamantassa sammiñjantassa pasārentassa aṭṭhikāni kaṭakaṭāyanti , accharāsaddaṃ karonto viya vicarati , ekayojanadviyojanamattampi addhānaṃ gatassaP0.248 vāyodhātu kuppati , gattāni dukkhanti .
Yassa pana bahukā hoti tassa uṭṭhānanisajjādīsu na aṭṭhīni kaṭakaṭāyanti , dīghampi addhānaṃ gatassaV0.235 na vāyodhātu kuppati , na gattāni dukkhanti .
Paricchedato lasikābhāgena paricchinnā .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Muttan ti vaṇṇato māsakhārodakavaṇṇaṃ .
Saṇṭhānato adhomukhaṭhapitaudakakumbhantaragataudakasaṇṭhānaṃ .
Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ .
Okāsato vatthissa abbhantare ṭhitaṃ .
Vatthi nāma vatthipuṭo vuccati , yattha seyyathāpi nāma candanikāya pakkhitte amukhe ravaṇaghaṭe candanikaraso pavisati , na cassa pavisanamaggo paññāyati ;
evameva sarīrato muttaṃ pavisati , na cassa pavisanamaggo paññāyati , nikkhamanamaggo pana pākaṭo hoti ;
yamhi ca muttassa bharite ‘ passāvaṃ karomā ’ ti sattānaṃ āyūhanaṃ hoti .
Paricchedato vatthiabbhantarena ceva muttabhāgena ca paricchinnaṃ .
Ayamassa sabhāgaparicchedo .
Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova .
Evañhi kesādike koṭṭhāse vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena vavatthapetvā anupubbato nātisīghato nātisaṇikatotiādinā nayena vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā ‘ paṭikkūlā paṭikkūlā ’ ti manasikaroto paṇṇattisamatikkamavasena , seyyathāpi cakkhumato purisassa dvattiṃsavaṇṇānaṃ kusumānaṃ ekasuttagaṇṭhitaṃ mālaṃ olokentassa sabbapupphāni apubbāpariyamiva pākaṭāni honti , evameva ‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā ’’ ti imaṃ kāyaṃ olokentassa sabbe te dhammā apubbāpariyamiva pākaṭā honti .
Tena vuttaṃ manasikārakosallakathāyaṃ ‘‘ ādikammikassa hi ‘ kesā ’ ti manasikaroto manasikāro gantvā ‘ muttan ’ ti imaṃ pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatī ’’ ti .
Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati , athassa evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesu āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvā koṭṭhāsarāsivaseneva upaṭṭhahanti ;
tehi ca ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi koṭṭhāsarāsimhi pakkhipiyamānamiva upaṭṭhāti .
Athassa anupubbamuñcanādivasenaP0.249M0.237 ‘ paṭikūlā paṭikūlā ’ ti punappunaṃ manasikaroto anukkamena appanā uppajjati .
Tattha kesādīnaṃ vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena upaṭṭhānaṃ uggahanimittaṃ , sabbākārato paṭikūlavasena upaṭṭhānaṃ paṭibhāganimittaṃ .
Taṃ punappunaṃ āvajjentassa manasikarontassaV0.236 takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa cattāro khandhā paṭikūlārammaṇā honti , paṭhamajjhānavasena appanā pavattati .
Pubbabhāge parikammaupacāracittāni savitakkasavicārāni sappītikāni somanassasahagatāni paṭikūlanimittārammaṇāni ;
appanāpi savitakkasavicārā sappītikā somanassasahagatāva .
Bhūmantarena pana mahaggatā rūpāvacarā honti .
Paṭikkūlepi ca etasmiṃ ārammaṇe ānisaṃsadassāvitāya somanassaṃ uppajjati , ekattārammaṇabaleneva vā taṃ uppajjati .
Dutiyajjhānādīni panettha na nibbattanti .
Kasmā ?
Oḷārikattā .
Idañhi ārammaṇaṃ oḷārikaṃ .
Vitakkabalenevettha cittekaggatā jāyati , na vitakkasamatikkamenāti .
Ayaṃ tāva samathavasena kammaṭṭhānakathā .
Avisesato pana sādhāraṇavasena evaṃ veditabbaṃ – idañhi kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sajjhāyakāle eva kesādīnaṃ vaṇṇanimittasaṇṭhānanimittadisānimittaokāsanimittaparicchedanimittāni vācāya pothetvā pothetvā ekekakoṭṭhāse ‘ ayaṃ etaṃsarikkhako ’ ti tividhena sajjhāyo kātabbo .
Kathaṃ ?
Tacapañcake tāva heṭṭhā vuttanayeneva anulomato pañcāhaṃ , paṭilomato pañcāhaṃ , anulomapaṭilomato pañcāhanti addhamāsaṃ sajjhāyo kātabbo .
Tato ācariyassa santikaṃ gantvā vakkapañcakaṃ uggaṇhitvā tatheva addhamāsaṃ sajjhāyo kātabbo .
Tato te dasapi koṭṭhāse ekato katvā addhamāsaṃ .
Puna papphāsapañcakādīsupi ekekaṃ uggaṇhitvā addhamāsaṃ .
Tato te pañcadasapi koṭṭhāse addhamāsaṃ .
Matthaluṅgapañcakaṃ addhamāsaṃ .
Tato tevīsati koṭṭhāse addhamāsaṃ .
Medachakkaṃ addhamāsaṃ .
Tato te chabbīsatipi koṭṭhāse ekato katvā addhamāsaṃ .
Muttachakkaṃ addhamāsaṃ .
Tato sabbepiP0.250 dvattiṃsa koṭṭhāse ekato katvā addhamāsanti evaṃ cha māse sajjhāyo kātabbo .
Tattha – upanissayasampannassa sappaññassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantasseva koṭṭhāsā upaṭṭhahanti , ekaccassa na upaṭṭhahanti .
Tena ‘ na upaṭṭhahantī ’ ti vīriyaṃM0.238 na vissajjetabbaṃ .
Yattakā koṭṭhāsā upaṭṭhahanti tattake gahetvā sajjhāyo kātabbo .
Evaṃ kammaṭṭhānaṃ kathentena pana neva paññavato na mandapaññassa vasena kathetabbaṃ , majjhimapaññassa vasena kathetabbaṃ .
Majjhimapaññassa hi vasena ācariyā chahi māsehi paricchinditvā tantiṃ ṭhapayiṃsu .
Yassa pana ettāvatāpi koṭṭhāsā pākaṭā na honti , tena tato parampi sajjhāyo kātabbo eva ;
no ca kho aparicchinditvā , cha cha māse paricchinditvāva kātabbo .
SajjhāyaṃV0.237 karontena vaṇṇo na paccavekkhitabbo , na lakkhaṇaṃ manasikātabbaṃ , koṭṭhāsavaseneva sajjhāyo kātabbo .
Ācariyenāpi ‘ vaṇṇavasena sajjhāyaṃ karohī ’ ti niyametvā na kathetabbaṃ .
Niyametvā kathite ko dosoti ?
Sampattiyampi vipattisaññāāpajjanaṃ .
Sace hi ācariyena ‘ vaṇṇavasena sajjhāyaṃ karohī ’ ti vutte imassa bhikkhuno tathā karontassa kammaṭṭhānaṃ vaṇṇato na upaṭṭhāti , paṭikūlavasena vā dhātuvasena vā upaṭṭhāti , athesa ‘ na idaṃ kammaṭṭhānaṃ vilakkhaṇan ’ ti saññī hoti , ācariyena kathitameva kappetvā gaṇhāti .
‘ Paṭikūlavasena sajjhāyaṃ karohī ’ ti vuttepi sace tassa tathā karontassa paṭikkūlato na upaṭṭhāti , vaṇṇavasena vā dhātuvasena vā upaṭṭhāti , athesa ‘ nayidaṃ kammaṭṭhānaṃ vilakkhaṇan ’ ti saññī hoti , ācariyena kathitameva kappetvā gaṇhāti .
‘ Dhātuvasena taṃ sajjhāyaṃ karohī ’ ti vuttepi sace tassa tathā karontassa dhātuto na upaṭṭhāti , vaṇṇavasena vā paṭikūlavasena vā upaṭṭhāti , athesa ‘ nayidaṃ kammaṭṭhānaṃ vilakkhaṇan ’ ti saññī hoti , ācariyena kathitameva kappetvā gaṇhāti .
Ayaṃ ācariyena niyametvā kathite doso .
Kinti pana vattabbo hotīti ?
‘ Koṭṭhāsavasena sajjhāyaṃ karohī ’ ti vattabbo .
Kathaṃ ?
‘ Kesakoṭṭhāso lomakoṭṭhāsoti sajjhāyaṃ karohī ’ ti vattabbo .
Sace panassa evaṃ koṭṭhāsavasena sajjhāyaṃ karontassa vaṇṇatoP0.251 upaṭṭhāti , athānena ovādācariyassa ācikkhitabbaṃ –
‘ ahaṃ dvattiṃsākāraṃ koṭṭhāsavasena sajjhāyaṃ karomi ;
mayhaṃ pana vaṇṇato upaṭṭhātī ’ ti .
Ācariyena ‘ kammaṭṭhānaṃ viya akammaṭṭhānaṃ , vilakkhaṇaṃ etan ’ ti na visaṃvādetabbaṃ .
‘ Sādhu , sappurisa , pubbe tayā vaṇṇakasiṇe parikammaṃ katapubbaṃ bhavissati .
Etadeva kammaṭṭhānaṃ tuyhaṃ sappāyaṃ .
VaṇṇavasenevaM0.239 sajjhāyaṃ karohī ’ ti vattabbo .
Tenapi vaṇṇavaseneva sajjhāyo kātabbo .
So evaṃ karonto ajjhattaṃ nīlakaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātakanti cattāri vaṇṇakasiṇāni labhati .
Kathaṃ ?
Tassa hi kesalomapittesu ceva akkhīnañca kāḷakaṭṭhāne vaṇṇaṃ ‘ nīlaṃ nīlan ’ ti manasikarontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti ;
jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Medasmiṃ pana akkhīnañca pītakaṭṭhāne vaṇṇaṃ ‘ pītakaṃ pītakan ’ ti manasikarontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti ;
jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Maṃsalohitesu pana akkhīnañca rattaṭṭhāne vaṇṇaṃ ‘ lohitakaṃ lohitakan ’ ti manasikarontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti ;
jhānaṃ pādakaṃ katvāV0.238 vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Nakhadantacammaaṭṭhīsu pana akkhīnañca paṇḍaraṭṭhāne vaṇṇaṃ ‘ odātaṃ odātan ’ ti manasikarontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti , jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Idaṃ vaṇṇavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā nigamanaṃ .
Aparassa koṭṭhāsavasena sajjhāyaṃ karontassa paṭikūlato upaṭṭhāti .
Athānena ovādācariyassa ācikkhitabbaṃ .
Ācariyena ‘ kammaṭṭhānaṃ viya akammaṭṭhānaṃ , vilakkhaṇaṃ etan ’ ti na visaṃvādetabbaṃ .
‘ Sādhu , sappurisa , pubbe tayā paṭikūlamanasikāre yogo kato bhavissati .
Etadeva kammaṭṭhānaṃ tuyhaṃ sappāyaṃ .
Paṭikūlavaseneva sajjhāyaṃ karohī ’ ti vattabbo .
Tenapi paṭikūlavasena sajjhāyo kātabbo .
Tassa kesā nāma ‘ ajaññā duggandhā jegucchā paṭikūlā ’ ti evaṃ paṭikūlavasena sajjhāyaṃ karontassa paṭikūlārammaṇe paṭhamajjhānaṃ nibbattati .
So jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
IdaṃP0.252 paṭikūlavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā nigamanaṃ .
Aparassa koṭṭhāsavasena sajjhāyaṃ karontassa dhātuto upaṭṭhāti .
Dhātuto upaṭṭhahantaṃ kīdisaṃ hutvā upaṭṭhātīti ?
Kesā tāva vammikamatthake jātakunthatiṇakāni viya hutvā upaṭṭhahanti .
Lomā purāṇagāmaṭṭhāne jātadabbatiṇakāni viya .
Nakhā daṇḍakesu ṭhapitamadhukaphalaṭṭhikosakā viya .
Dantā mattikāpiṇḍe pavesetvā ṭhapitaalābubījāni viya .
Taco vīṇāpabbake pariyonaddhaallagocammaṃ viya , maṃsaṃ bhittiyaṃ anulittamattikāM0.240 viya .
Nhāru dabbasambhārabaddhavallī viya .
Aṭṭhi ussāpetvā ṭhapitabhittidabbasambhāro viya .
Aṭṭhimiñjaṃ mahāveḷumhi pakkhittaseditavettaggaṃ viya .
Vakkaṃ , hadayaṃ , yakanaṃ , kilomakaṃ , pihakaṃ , papphāsanti ime cha koṭṭhāsā sūnakāragharaṃ viya hutvā upaṭṭhahanti .
Dvattiṃsahatthaṃ antaṃ lohitadoṇiyaṃ saṃvellitvā ṭhapitagharasappo viya .
Antaguṇaṃ pādapuñchanake sibbitarajjukā viya .
Udariyaṃ parissāvane sithilabandhataṇḍulaṃ viya .
Karīsaṃ veṇupabbe pakkhittapaṇḍumattikā viya .
Matthaluṅgaṃ omadditvā ṭhapitā cattāro taṇḍulapiṭṭhapiṇḍā viya .
Dvādasavidhā āpodhātu paṭipāṭiyā ṭhapitesu dvādasasu udakasarāvakesu pūritaudakaṃ viya hutvā upaṭṭhāti .
Athānena ovādācariyassa ācikkhitabbaṃ .
Ācariyena ‘ kammaṭṭhānaṃ viya akammaṭṭhānaṃ , vilakkhaṇaṃV0.239 etan ’ ti na visaṃvādetabbaṃ .
‘ Sādhu , sappurisa , pubbe tayā dhātumanasikāre yogo kato bhavissati .
Etadeva kammaṭṭhānaṃ tuyhaṃ sappāyaṃ .
Dhātuvaseneva sajjhāyaṃ karohī ’ ti vattabbo .
Tenapi dhātuvasena sajjhāyo kātabbo .
Tatridaṃ manasikāramukheneva sajjhāyavidhānaṃ – idha bhikkhu ‘ kesā sīsaṃ pariyonaddhitvā ṭhitacamme jātā .
Te na jānanti ‘ mayaṃ sīsaṃ pariyonaddhitvā ṭhitacamme jātā ’ ti ;
sīsaṃ pariyonaddhitvā ṭhitacammampi na jānāti ‘ kesā mayi jātā ’ ti ;
acetanā ete abyākatā suññā thaddhā patthinnā pathavīdhātu esā ’ ti manasikaroti .
‘ Lomā sarīraṃ pariyonahanacamme jātā .
Te na jānanti ‘ mayaṃ sarīraṃ pariyonahanacammeP0.253 jātā ’ ti .
Sarīraṃ pariyonahanacammampi na jānāti ‘ lomā mayi jātā ’ ti etepi acetanā .
Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā .
Te na jānanti ‘ mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātā ’ ti .
Aṅgulīnaṃ aggānipi na jānanti ‘ nakhā amhesu jātā ’ ti .
Etepi acetanā .
Dantā hanukaṭṭhike jātā .
Te na jānanti ‘ mayaṃ hanukaṭṭhike jātā ’ ti .
Hanukaṭṭhikampi na jānāti ‘ dantā mayi jātā ’ ti .
Etepi acetanā .
Taco na jānāti ‘ sarīraṃ mayā pariyonaddhan ’ ti .
Sarīrampi na jānāti ‘ ahaṃ tacena pariyonaddhan ’ ti .
Ayampi acetano .
Maṃsaṃ na jānāti ‘ mayā sarīraṃ anulittan ’ ti .
Sarīrampi na jānāti ‘ ahaṃ maṃsena anulittan ’ ti .
Idampi acetanaṃ .
Nhāru na jānāti ‘ ahaṃM0.241 aṭṭhipuñjaṃ ābandhitvā ṭhitan ’ ti .
Aṭṭhipuñjopi na jānāti ‘ nhārujālenāhaṃ ābaddho ’ ti .
Idampi acetanaṃ .
Sīsaṭṭhi na jānāti ‘ ahaṃ gīvaṭṭhike patiṭṭhitan ’ ti .
Gīvaṭṭhikampi na jānāti ‘ mayi sīsaṭṭhikaṃ patiṭṭhitan ’ ti .
Gīvaṭṭhi na jānāti ‘ ahaṃ piṭṭhikaṇṭake ṭhitan ’ ti .
Piṭṭhikaṇṭaṭṭhikopi kaṭiṭṭhikaṃ ūruṭṭhikaṃ jaṅghaṭṭhikaṃ gopphakaṭṭhikaṃ na jānāti ‘ ahaṃ paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitan ’ ti .
Paṇhikaṭṭhikampi na jānāti ‘ ahaṃ gopphakaṭṭhikaṃ ukkhipitvā ṭhitanti … pe … gīvaṭṭhikaṃ na jānāti ‘ ahaṃ sīsaṭṭhikaṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti .
Paṭipāṭiyā aṭṭhīni ṭhitāni koṭiyā ,
Anekasandhiyamito na kehici ;
BaddhoV0.240 nahārūhi jarāya codito ,
Acetano kaṭṭhakaliṅgarūpamo .
‘ Idampi acetanaṃ .
Aṭṭhimiñjaṃ ;
vakkaṃ … pe … matthaluṅgaṃ acetanaṃ abyākataṃ suññaṃ thaddhaṃ patthinnaṃ pathavīdhātū ’ ti manasikaroti .
‘ Pittaṃ semhaṃ … pe … muttaṃ acetanaṃ abyākataṃ suññaṃ yūsagataṃ āpodhātū ’ ti manasikaroti .
Ime dve mahābhūte pariggaṇhantassa udare ussadā tejodhātu pākaṭā hoti , nāsāya ussadā vāyodhātu pākaṭā hoti .
Ime cattāro mahābhūte pariggaṇhantassa upādārūpaṃ pākaṭaṃ hoti .
Mahābhūtaṃ nāma upādārūpena paricchinnaṃ , upādārūpaṃ mahābhūtena .
Yathā ātapo nāma chāyāya paricchinno , chāyā ātapena ;
evameva mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃP0.254 , upādārūpaṃ mahābhūtena .
Athassa evaṃ ‘‘ cattāri mahābhūtāni tevīsati upādārūpāni rūpakkhandho ’’ ti rūpakkhandhaṃ pariggaṇhantassa āyatanadvāravasena arūpino khandhā pākaṭā honti .
Iti rūpārūpapariggaho pañcakkhandhā honti , pañcakkhandhā dvādasāyatanāni honti , dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo hontīti khandhāyatanadhātuvasena yamakatālakandhaṃ phālento viya dve koṭṭhāse katvā nāmarūpaṃ vavatthapeti .
So ‘‘ idaṃ nāmarūpaṃ na ahetu na appaccayā nibbattaṃ , sahetu sappaccayā nibbattaṃ .
Ko panassa hetu ?
Ko pana paccayo ’’ ti upaparikkhanto ‘‘ avijjāpaccayāM0.242 taṇhāpaccayā kammapaccayā āhārapaccayā cā ’’ ti tassa paccayaṃ vavatthapetvā ‘‘ atītepi paccayā ceva paccayasamuppannadhammā ca anāgatepi etarahipi paccayā ceva paccayasamuppannadhammā ca , tato uddhaṃ satto vā puggalo vā natthi , suddhasaṅkhārapuñjo evā ’’ ti – evaṃ tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitarati .
Ayaṃ pana vipassanāsaṅkhārasallakkhaṇā ñātapariññā nāma .
Evaṃ saṅkhāre sallakkhetvā ṭhitassa pana bhikkhussa dasabalassa sāsane mūlaṃ otiṇṇaṃ nāma hoti , patiṭṭhā laddhā nāma , cūḷasotāpanno nāma hoti niyatagatiko .
Tathārūpaṃ pana utusappāyaṃ , puggalasappāyaṃ , bhojanasappāyaṃ , dhammasavaṇasappāyaṃ labhitvā ekāsane ekapallaṅkavaragatoV0.241 tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ gaṇhātīti idaṃ dhātuvasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā nigamanaṃ .
Yassa pana neva vaṇṇato upaṭṭhāti na paṭikūlato na suññato tena ‘ na me upaṭṭhātī ’ ti na kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nisīditabbaṃ , koṭṭhāsamanasikāreyeva pana yogo kātabbo .
Porāṇakattherā kira ‘ koṭṭhāsamanasikārova pamāṇan ’ ti āhaṃsu .
Iccassa punappunaṃ koṭṭhāsavasena sajjhāyaṃ karontassa koṭṭhāsā paguṇā honti .
Kadā pana paguṇā nāma hontīti ?
Yadā ‘ kesā ’ ti āvajjitamatte manasikāro gantvā ‘ matthaluṅgan ’ ti antimakoṭṭhāse patiṭṭhāti ,‘ matthaluṅgan ’ ti āvajjitamatte manasikāro āgantvā ‘ kesā ’ ti ādikoṭṭhāse patiṭṭhāti .
Athassa yathā nāma cakkhumato purisassa dvattiṃsavaṇṇānaṃP0.255 pupphānaṃ ekasuttaganthitaṃ mālaṃ olokentassa paṭipāṭiyā vā pana nikhāte dvattiṃsavatipāde paṭikkamitvā olokentassa paṭipāṭiyāva dvattiṃsavaṇṇāni pupphāni vatipādā vā pākaṭā honti , evameva dvattiṃsa koṭṭhāsā upaṭṭhahanti , vicarantā tiracchānagatāpi manussāpi sattāti na upaṭṭhahanti , koṭṭhāsāti upaṭṭhahanti , khādanīyabhojanīyaṃ koṭṭhāsantare pakkhippamānaṃ viya hoti .
Koṭṭhāsānaṃ paguṇakālato paṭṭhāya tīsu mukhesu ekena mukhena vimuccissati .
Kammaṭṭhānaṃ vaṇṇato vā paṭikūlato vā suññato vā upaṭṭhātiM0.243 .
Yathā nāma pūve pacitukāmā itthī madditvā ṭhapitapiṭṭhato yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ pacati , yathā vā pana same bhūmippadese ṭhapitaṃ udakapūraṃ kumbhaṃ yato yato āvijjhanti tato tatova udakaṃ nikkhamati ;
evameva koṭṭhāsānaṃ paguṇakālato paṭṭhāya tīsu mukhesu ekena mukhena vimuccissati .
Ākaṅkhamānassa vaṇṇato , ākaṅkhamānassa paṭikūlato , ākaṅkhamānassa suññato kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhahissatiyeva .
Ayaṃ ettako uggahasandhi nāma .
Imasmiṃ uggahasandhismiṃ ṭhatvā arahattaṃ pattā bhikkhu gaṇanapathaṃ vītivattā .
Yassa pana uggahasandhismiṃ kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhāti , tena kammaṭṭhānaṃ uggahetvā , sace yattha ācariyo vasati , so āvāso sappāyo hoti , iccetaṃ kusalaṃ ;
no ce , sappāyaṭṭhāne vasitabbaṃ .
Vasantena aṭṭhārasa vihāradose ( visuddhi .1.52) vajjetvā pañcaṅgasamannāgate senāsaneV0.242 vasitabbaṃ , sayampi pañcaṅgasamannāgatena bhavitabbaṃ .
Tato pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rattiṭṭhānaṃ vā divāṭṭhānaṃ vā pavisitvā kammaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ .
Kathaṃ ?
Ādito tāva heṭṭhā vuttanayeneva anupubbato manasikātabbaṃ , na ekantarikā .
Anupubbato manasikaronto hi dvattiṃsapadaṃ nisseṇiṃ padapaṭipāṭiyā akkamanto pāsādaṃ āruyha pāsādānisaṃsaṃ anubhavanakapuriso viya ‘ kesā lomā ’ ti paṭipāṭiyā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto kammaṭṭhānato ca na parihāyati , pāsādānisaṃsasadise ca nava lokuttaradhamme anubhavati .
Anupubbato manasikarontenāpi ca nātisīghato nātisaṇikatoP0.256 manasikātabbaṃ .
Atisīghato manasikarontassa hi kiñcāpi kammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ hoti , avibhūtaṃ pana hoti .
Tattha opammaṃ heṭṭhā vuttameva .
Atisaṇikato manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati , antarāva osakkitabbaṃ hoti .
Yathā hi puriso tiyojanaṃ maggaṃ sāyaṃ kacchaṃ bandhitvā paṭipanno nikkhantaṭṭhānato paṭṭhāya sītalacchāyaṃ disvā vissamati , ramaṇīyaṃ vālikatalaṃ disvā piṭṭhiṃ pasāreti , vanapokkharaṇiṃ disvā pānīyaṃ pivati nhāyati , pabbataṃ disvā āruyha pabbatarāmaṇeyyakaṃ passati , taṃ antarāyeva sīho vā byaggho vā dīpi vā hanati , corā vā panaM0.244 viluppanti ceva hananti ca ;
evameva atisaṇikaṃ manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati , antarāva osakkitabbaṃ hoti .
Tasmā nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ ekadivasaṃ tiṃsavāre manasikātabbaṃ ;
pātova dasa vāre , majjhanhike dasavāre , sāyanhe dasa vāre sajjhāyo kātabbo , no kātuṃ na vaṭṭati .
Yathā hi pātova uṭṭhāya mukhaṃ no dhovituṃ na vaṭṭati , khādanīyaṃ bhojanīyaṃ no khādituṃ no bhuñjituṃ na vaṭṭati ;
etaṃ pana vaṭṭeyya ;
idameva ekantena no kātuṃ na vaṭṭati ;
karonto mahantaṃ atthaṃ gahetvā tiṭṭhati .
Yathā hi ekassa purisassa tīṇi khettāni ;
ekaṃ khettaṃ aṭṭhakumbhaṃ deti , ekaṃ soḷasa , ekaṃ dvattiṃsa ;
tena tīṇipi khettāni paṭijaggituṃ asakkontena dve chaḍḍetvā ekaṃ dvattiṃsakumbhadāyakameva paṭijaggitabbaṃ ;
tattheva kasanavapananiddānādīni kātabbāni ;
tadevassa itaresu dvīsu uṭṭhānakadāyaṃ dassati ;
evameva sesaṃ mukhadhovanādikammaṃ chaḍḍetvāpi etthevaV0.243 kammaṃ kātabbaṃ , no kātuṃ na vaṭṭati .
Karonto mahantaṃ atthaṃ gaṇhitvā tiṭṭhatīti ettāvatā majjhimā paṭipadā nāma kathitā .
Evaṃ paṭipannenāpi vikkhepo paṭibāhitabbo .
Kammaṭṭhānañhi vissajjetvā citte bahiddhā vikkhepaṃ gacchante kammaṭṭhānato parihāyati , vaṭṭabhayaṃ samatikkamituṃ na sakkoti .
Yathā hi eko puriso sahassuddhāraṃ sādhetvā vaḍḍhiṃ labhitvā addhānaṃ paṭipanno antarāmagge kumbhīlamakaragāharakkhasasamuṭṭhitāyaP0.257 gambhīragirikandarāya upari atthataṃ ekapadikaṃ daṇḍakasetuṃ āruyha gacchanto akkamanapadaṃ vissajjetvā ito cito ca olokento paripatitvā kumbhīlādibhattaṃ hoti , evameva ayampi kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā sacitte bahiddhā vikkhepaṃ gacchante kammaṭṭhānato parihāyati , vaṭṭabhayaṃ samatikkamituṃ na sakkoti .
Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – purisassa sahassuddhāraṃ sādhetvā vaḍḍhiṃ laddhakālo viya hi imassa bhikkhuno ācariyasantike kammaṭṭhānassa uggahitakālo ;
antarā gambhīragirikandarā viya saṃsāro ;
tassa kumbhīlādīhi daṭṭhakālo viya vaṭṭamūlakāni mahādukkhāni ;
ekapadikadaṇḍakasetu viya imassa bhikkhuno sajjhāyavīthi ;
tassa purisassa ekapadikaṃM0.245 daṇḍakasetuṃ āruyha akkamanapadaṃ vissajjetvā ito cito ca olokentassa paripatitvā kumbhīlādīnaṃ bhattabhāvaṃ āpannakālo viya imassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā vikkhittacittassa kammaṭṭhānato parihāyitvā vaṭṭabhayaṃ samatikkamituṃ asamatthabhāvo veditabbo .
Tasmā kesā manasikātabbā .
Kese manasikaritvā cittuppādassa bahiddhā vikkhepaṃ paṭibāhitvā suddhacitteneva ‘ lomā nakhā dantā taco ’ ti manasikātabbaṃ .
Evaṃ manasikaronto kammaṭṭhānato na parihāyati , vaṭṭabhayaṃ samatikkamati .
Opammaṃ panettha tadeva parivattetvā veditabbaṃ .
Sahassuddhāraṃ sādhetvā vaḍḍhiṃ labhitvā chekassa purisassa daṇḍakasetuṃ āruyha nivāsanapārupanaṃ saṃvidhāya dhātupatthaddhakāyaṃ katvā sotthinā paratīragamanaṃ viya chekassa bhikkhuno kese manasikaritvā cittuppādassa bahiddhā vikkhepaṃ paṭibāhitvā suddhacitteneva ‘ lomā nakhā dantā taco ’ ti manasikarontassa kammaṭṭhānato aparihāyitvā vaṭṭabhayaṃ samatikkamanaṃ veditabbaṃ .
EvaṃV0.244 bahiddhā vikkhepaṃ paṭibāhantenāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattiṃ samatikkamanato manasikātabbaṃ .
‘ Kesā lomā ’ ti paṇṇattiṃ vissajjetvā ‘ paṭikūlaṃ paṭikūlan ’ ti sati ṭhapetabbā .
Paṭhamaṃyeva pana paṭikūlato na upaṭṭhātiP0.258 .
Yāva na upaṭṭhāti tāva paṇṇatti na vissajjetabbā .
Yadā upaṭṭhāti tadā paṇṇattiṃ vissajjetvā ‘ paṭikūlan ’ ti manasikātabbaṃ .
Karontena ca heṭṭhā vuttanayeneva pañcahākārehi paṭikūlato manasikātabbā .
Tacapañcakasmiñhi vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavaseneva pañcavidhampi pāṭikūlyaṃ labbhati .
Sesesupi yaṃ yaṃ labbhati , tassa tassa vasena manasikāro pavattetabbo .
Tattha kesādayo pañca koṭṭhāsā subhanimittaṃ rāgaṭṭhāniyaṃ iṭṭhārammaṇanti saṅkhaṃ gatā .
Ye keci rajjanakasattā nāma , sabbe te imesu pañcasu koṭṭhāsesu rajjanti .
Ayaṃ pana bhikkhu mahājanassa rajjanaṭṭhāne ‘ paṭikūlan ’ ti appanaṃ pāpeti .
Tattha appanāppattito paṭṭhāya parato akilamantova appanaṃ pāpuṇāti .
Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi cheko dhanuggaho rājānaṃ ārādhetvā satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ labhitvā sannaddhapañcāvudho tattha gacchanto antarāmaggeM0.246 dvattiṃsa core disvā tesu pañcacorajeṭṭhake ghāteyya ;
tesaṃ ghātitakālato paṭṭhāya tesu dve ekamaggaṃ paṭipajjamānā nāma na honti ;
evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Dhanuggahassa rājānaṃ ārādhetvā gāmavaraṃ laddhakālo viya hi imassa bhikkhuno ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ṭhitakālo ;
dvattiṃsa corā viya dvattiṃsa koṭṭhāsā ;
pañca corajeṭṭhakā viya kesādayo pañca ;
corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālo viya imassa bhikkhuno sabbasattānaṃ rajjanaṭṭhāne tacapañcake ‘ paṭikūlan ’ ti appanāya pāpitakālo ;
sesacorānaṃ pāṇippahāreneva palāyitakālo viya sesakoṭṭhāsesu akilamantasseva appanāppatti veditabbā .
Evaṃ paṇṇattiṃ samatikkamantena ca anupubbamuñcanato manasikāro pavattetabbo – kese manasikarontena manasikaronteneva kesesu sāpekkhena hutvā lomesu sati pesetabbā .
Yāva lomā na upaṭṭhahanti tāva ‘ kesā kesā ’ ti manasikātabbā .
Yadā pana lomā upaṭṭhahanti tadā kese vissajjetvā lomesu sati upaṭṭhapetabbā .
Evaṃ nakhādīsupi manasikāro pavattetabbo .
TatridaṃV0.245 opammaṃ – yathā hi jalūkā gacchamānā yāva puratoP0.259 patiṭṭhaṃ na labhati tāva pacchato naṅguṭṭhena gahitaṭṭhānaṃ na muñcati ;
yadā pana purato patiṭṭhaṃ labhati tadā naṅguṭṭhaṃ ukkhipitvā mukhena gahitaṭṭhāne ṭhapeti ;
evameva kese manasikarontena manasikaronteneva kesesu sāpekkhena hutvā lomesu sati pesetabbā .
Yāva lomā na upaṭṭhahanti tāva ‘ kesā kesā ’ ti manasikātabbā .
Yadā lomā upaṭṭhahanti tadā kese vissajjetvā lomesu sati upaṭṭhapetabbā .
Evaṃ nakhādīsupi manasikāro pavattetabbo .
Evaṃ pavattentena appanā hotīti vuttamanasikārakosallaṃ sampādetabbaṃ .
Kathaṃ ?
Idañhi appanākammaṭṭhānaṃ manasikarontassa appanaṃ pāpuṇāti ;
paṭhamaṃyeva tāva na upaṭṭhāti ;
anamataggasmiñhi saṃsāravaṭṭe ca nānārammaṇesu vaḍḍhitaṃ cittaṃ ‘ kesā ’ ti āvajjitamatte sajjhāyasotānusārena gantvā matthaluṅge patiṭṭhāti .
‘ Matthaluṅgan ’ ti āvajjitamatte sajjhāyasotānusārena āgantvā kesesu patiṭṭhāti .
Manasikarontassa manasikarontassa pana so so koṭṭhāso upaṭṭhāti .
SatiM0.247 samādhināpi tiṭṭhamānā pavattati .
Tena yo yo koṭṭhāso adhikataraṃ upaṭṭhāti tattha tattha dviguṇena yogaṃ katvā appanā pāpetabbā .
Evaṃ appanāya pāpitakālato paṭṭhāya sesakoṭṭhāsesu akilamanto appanaṃ pāpeti .
Tattha tālavanamakkaṭova opammaṃ .
Apicettha evampi yojanā veditabbā – dvattiṃsatālakasmiñhi tālavane makkaṭo paṭivasati .
Taṃ gahetukāmo luddo koṭiyaṃ ṭhitatālamūle ṭhatvā ukkuṭṭhimakāsi .
Mānajātiko makkaṭo taṃ taṃ tālaṃ laṅghitvā pariyantatāle aṭṭhāsi .
Luddo tatthapi gantvā ukkuṭṭhimakāsi .
Makkaṭo puna tatheva purimatāle patiṭṭhāsi .
So aparāparaṃ anubandhiyamāno kilamanto tassa tasseva tālassa mūle ṭhatvā ukkuṭṭhukkuṭṭhikāle uṭṭhahitvā gacchanto gacchanto atikilamanto ekassa tālassa makuḷapaṇṇasūciṃ daḷhaṃ gahetvā dhanukoṭiyā vijjhitvā gaṇhantopi na palāyati .
Tattha dvattiṃsa tālā viya dvattiṃsa koṭṭhāsā ;
makkaṭo viya cittaṃ ;
luddo viya yogāvacaro ;
luddena tālamūle ṭhatvāP0.260 ukkuṭṭhikāle mānajātikassa makkaṭassa palāyitvā pariyantakoṭiyaṃ ṭhitakālo viya anamatagge saṃsāravaṭṭe ca nānārammaṇesu vaḍḍhitacittassa ‘ kesā ’ ti āvajjitamatte sajjhāyasotānusārena gantvā matthaluṅge patiṭṭhānaṃ ;
pariyantakoṭiyaṃ ṭhatvāV0.246 ukkuṭṭhe orimakoṭiṃ āgamanakālo viya ‘ matthaluṅgan ’ ti āvajjitamatte sajjhāyasotānusārena gantvā kesesu patiṭṭhānaṃ ;
aparāparaṃ anubandhiyamānassa kilamantassa ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāne uṭṭhānakālo viya manasikarontassa manasikarontassa tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse upaṭṭhahante satiyā patiṭṭhāya patiṭṭhāya gamanaṃ ;
dhanukoṭiyā vijjhitvā gaṇhantassāpi apalāyanakālo viya yo koṭṭhāso adhikataraṃ upaṭṭhāti , tasmiṃ dviguṇaṃ manasikāraṃ katvā appanāya pāpanaṃ .
Tattha appanāya pāpitakālato paṭṭhāya sesakoṭṭhāsesu akilamantova appanaṃ pāpessati .
Tasmā ‘ paṭikūlaṃ paṭikūlan ’ ti punappunaṃ āvajjitabbaṃ samannāharitabbaṃ , takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ .
Evaṃ karontassa cattāro khandhā paṭikūlārammaṇā honti , appanaṃ pāpuṇāti .
Pubbabhāgacittāni parikammaupacārasaṅkhātāni savitakkasavicārānīti sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva .
Ekaṃ pana koṭṭhāsaṃ manasikarontassa ekamevaM0.248 paṭhamajjhānaṃ nibbattati .
Pāṭiyekkaṃ manasikarontassa dvattiṃsa paṭhamajjhānāni nibbattanti .
Hatthe gahitapañhāvatthu pākatikameva .‘ Vaṇṇato ’ ti kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo .
‘ Saṇṭhānato ’ ti tesaṃyeva saṇṭhānaṃ vavatthapetabbaṃ
V0.216 .
‘ Disato ’ tiP0.226 imasmiṃ sarīre nābhito uddhaṃ uparimā disā , adho heṭṭhimā disā .
Tasmā ‘‘ ayaṃ koṭṭhāso imissā nāma disāyā ’’ ti disā vavatthapetabbā .
‘ Okāsato ’ ti ‘‘ ayaṃ koṭṭhāso imasmiṃ nāma okāse patiṭṭhito ’’ ti evaṃ tassa tassa okāso vavatthapetabbo .
‘ Paricchedato ’ ti sabhāgaparicchedo visabhāgaparicchedoti dve paricchedā .
Tattha ‘‘ ayaṃ koṭṭhāso heṭṭhā ca upari ca tiriyañca iminā nāma paricchinno ’’ ti evaṃ sabhāgaparicchedo veditabbo .
‘‘ Kesā na lomā , lomāpi na kesā ’’ ti evaṃ amissīkatavasena visabhāgaparicchedo veditabbo .
EvaṃM0.216 sattadhā uggahakosallaṃ ācikkhantena pana ‘‘ idaṃ kammaṭṭhānaṃ asukasmiṃ sutte paṭikkūlavasena kathitaṃ , asukasmiṃ dhātuvasenā ’’ ti ñatvā ācikkhitabbaṃ .
Idañhi mahāsatipaṭṭhāne ( dī . ni .2.372; ma . ni .1.105 ādayo ) paṭikkūlavaseneva kathitaṃ , mahāhatthipadopama ( ma . ni .1.300 ādayo ) -mahārāhulovāda ( ma . ni .2.113 ādayo ) -dhātuvibhaṅgesu ( ma . ni .3.342 ādayo ) dhātuvasena kathitaṃ .
Kāyagatāsatisutte ( ma . ni .3.153 ādayo ) pana yassa vaṇṇato upaṭṭhāti , taṃ sandhāya cattāri jhānāni vibhattāni .
Tattha dhātuvasena kathitaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ hoti , paṭikkūlavasena kathitaṃ samathakammaṭṭhānaṃ .
Tadetaṃ idha samathakammaṭṭhānaṃ avisesato sabbasādhāraṇavasena kathitanti vadantiyevāti .
Evaṃ sattadhā uggahakosallaṃ ācikkhitvā ‘‘ anupubbato , nātisīghato , nātisaṇikato , vikkhepapaṭibāhanato , paṇṇattisamatikkamanato , anupubbamuñcanato , appanāto , tayo ca suttantā ’’ ti evaṃ dasadhā manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ .
Tattha ‘ anupubbato ’ ti idañhi sajjhāyakaraṇato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā manasikātabbaṃ , na ekantarikāya .
Ekantarikāya hi manasikaronto yathā nāma akusalo puriso dvattiṃsapadaṃ nisseṇiṃ ekantarikāya ārohanto kilantakāyo patati , na ārohanaṃ sampādeti ;
evameva bhāvanāsampattivasena adhigantabbassa assādassa anadhigamā kilantacitto patati , na bhāvanaṃ sampādeti .
Anupubbato manasikarontenāpi ca ‘ nātisīghato ’ manasikātabbaṃ .
Atisīghato manasikaroto hiP0.227 yathā nāma tiyojanaṃ maggaṃ paṭipajjitvā okkamanavissajjanaṃ asallakkhetvāV0.217 sīghena javena sattakkhattumpi gamanāgamanaṃ karoto purisassa kiñcāpi addhānaṃ parikkhayaṃ gacchati , atha kho pucchitvāva gantabbaṃ hoti ;
evameva kevalaṃ kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇāti , avibhūtaṃ pana hoti , na visesaṃ āvahati .
Tasmā nātisīghato manasikātabbaṃ .
Yathā ca nātisīghato evaṃ ‘ nātisaṇikato ’ pi .
Atisaṇikato manasikaroto hi yathā nāma tadaheva tiyojanaṃ maggaṃ gantukāmassa purisassaM0.217 antarāmagge rukkhapabbatagahanādīsu vilambamānassa maggo parikkhayaṃ na gacchati , dvīhatīhena pariyosāpetabbo hoti ;
evameva kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati , visesādhigamassa paccayo na hoti .
‘ Vikkhepapaṭibāhanato ’ ti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo .
Appaṭibāhato hi yathā nāma ekapadikaṃ papātamaggaṃ paṭipannassa purisassa akkamanapadaṃ asallakkhetvā ito cito ca vilokayato padavāro virajjhati , tato sataporise papāte patitabbaṃ hoti ;
evameva bahiddhā vikkhepe sati kammaṭṭhānaṃ parihāyati , paridhaṃsati .
Tasmā vikkhepapaṭibāhanato manasikātabbaṃ .
‘ Paṇṇattisamatikkamanato ’ ti yā ayaṃ ‘‘ kesā lomā ’’ ti ādikā paṇṇatti taṃ atikkamitvā paṭikkūlanti cittaṃ ṭhapetabbaṃ .
Yathā hi udakadullabhakāle manussā araññe udapānaṃ disvā tattha tālapaṇṇādikaṃ kiñcideva saññāṇaṃ bandhitvā tena saññāṇena āgantvā nhāyanti ceva pivanti ca , yadā pana tesaṃ abhiṇhasañcārena āgatāgatapadaṃ pākaṭaṃ hoti , tadā saññāṇena kiccaṃ na hoti , icchiticchitakkhaṇe gantvā nhāyanti ceva pivanti ca ;
evameva pubbabhāge ‘ kesā lomā ’ ti paṇṇattivasena manasikaroto paṭikkūlabhāvo pākaṭo hoti .
Atha ‘ kesā lomā ’ ti paṇṇattiṃ samatikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ .
‘ Anupubbamuñcanato ’ ti yo yo koṭṭhāso na upaṭṭhāti , taṃ taṃ muñcantena anupubbamuñcanato manasikātabbaṃ .
Ādikammikassa hi ‘ kesā ’ ti manasikaroto manasikāro gantvā ‘ muttan ’ tiP0.228 imaṃ pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhati .
‘ Muttan ’ ti ca manasikaroto manasikāro gantvā ‘ kesā ’ ti imaṃ ādikoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhati .
Athassa manasikaroto keciV0.218 koṭṭhāsā upaṭṭhahanti , keci na upaṭṭhahanti .
Tena ye ye upaṭṭhahanti tesu tesu tāva kammaṃ kātabbaṃ , yāva dvīsu upaṭṭhitesu tesampi eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati .
Evaṃ upaṭṭhitaṃ pana tameva punappunaṃ manasikarontena appanā uppādetabbā .
Tatrāyaṃ upamā – yathā hi dvattiṃsatālake tālavane vasantaṃ makkaṭaṃ gahetukāmo luddo ādimhi ṭhitatālassa paṇṇaṃ sarena vijjhitvā ukkuṭṭhiṃ kareyya ;
atha so makkaṭo paṭipāṭiyā tasmiṃ tasmiṃ tāleM0.218 patitvā pariyantatālameva gaccheyya ;
tatthapi gantvā luddena tatheva kate puna teneva nayena āditālaṃ āgaccheyya ;
so evaṃ punappunaṃ paṭipāṭiyā gacchanto ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā puna anukkamena ekasmiṃ tāle nipatitvā tassa vemajjhe makuḷatālapaṇṇasūciṃ daḷhaṃ gahetvā vijjhiyamānopi na uṭṭhaheyya , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā hi tālavane dvattiṃsatālā , evaṃ imasmiṃ kāye dvattiṃsa koṭṭhāsā ;
makkaṭo viya cittaṃ ;
luddo viya yogāvacaro ;
makkaṭassa dvattiṃsatālake tālavane nivāso viya yogino cittassa dvattiṃsakoṭṭhāsake kāye ārammaṇavasena anusaṃcaraṇaṃ ;
luddena ādimhi ṭhitatālassa paṇṇaṃ sarena vijjhitvā ukkuṭṭhiyā katāya makkaṭassa tasmiṃ tasmiṃ tāle patitvā pariyantatālagamanaṃ viya yogino ‘ kesā ’ ti manasikāre āraddhe paṭipāṭiyā gantvā pariyosānakoṭṭhāse eva cittassa saṇṭhānaṃ ;
puna paccāgamanepi eseva nayo ;
punappunaṃ paṭipāṭiyā gacchamānassa makkaṭassa ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāne uṭṭhānaṃ viya punappunaṃ manasikaroto kesuci kesuci upaṭṭhitesu anupaṭṭhahante vissajjetvā upaṭṭhitesu parikammakaraṇaṃ ;
anukkamena ekasmiṃ tāle nipatitvā tassa vemajjhe makuḷatālapaṇṇasūciṃ daḷhaṃ gahetvā vijjhiyamānassāpiP0.229 anuṭṭhānaṃ viya avasāne dvīsu upaṭṭhitesu yo suṭṭhutaraṃ upaṭṭhāti tameva punappunaṃ manasikaritvā appanāya uppādanaṃ .
Aparāpi upamā – yathā nāma piṇḍapātiko bhikkhu dvattiṃsakulaṃ gāmaṃ upanissāya vasanto paṭhamagehe eva dve bhikkhā labhitvā parato ekaṃ vissajjeyya ;
punadivase tisso labhitvā parato dve vissajjeyya ;
tatiyadivase ādimhiyeva pattapūraṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā paribhuñjeyya , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Dvattiṃsakulagāmo viya hi dvattiṃsākāro ;
piṇḍapātiko viya yogāvacaro ;
tassa taṃ gāmaṃ upanissāya vāso viya yogino dvattiṃsākāre parikammakaraṇaṃ ;
paṭhamageheV0.219 dve bhikkhā labhitvā parato ekissā vissajjanaṃ viya dutiyadivase tisso labhitvā parato dvinnaṃ vissajjanaṃ viya ca manasikaroto manasikaroto anupaṭṭhahante anupaṭṭhahante vissajjetvā upaṭṭhitesu upaṭṭhitesuM0.219 yāva koṭṭhāsadvaye parikammakaraṇaṃ ;
tatiyadivase ādimhiyeva pattapūraṃ labhitvā āsanasālāyaṃ nisīditvā paribhogo viya dvīsu yo suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati tameva punappunaṃ manasikaritvā appanāya uppādanaṃ .
‘ Appanāto ’ ti appanākoṭṭhāsato .
Kesādīsu ekekasmiṃ koṭṭhāse appanā hotīti veditabbāti ayamettha adhippāyo .
‘ Tayo ca suttantā ’ ti adhicittaṃ , sītibhāvo , bojjhaṅgakosallanti ime tayo suttantā vīriyasamādhiyojanatthaṃ veditabbāti ayamettha adhippāyo .
Tattha –
‘‘ Adhicittamanuyuttena , bhikkhave , bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasikātabbāni … kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasikātabbaṃ , kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasikātabbaṃ , kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasikātabbaṃ .
Sace , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasikareyya , ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya .
Sace , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasikareyya , ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya .
Sace , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasikareyya , ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammāsamādhiyeyyaP0.230 āsavānaṃ khayāya .
Yato ca kho , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ , paggahanimittaṃ , upekkhānimittaṃ manasikaroti , taṃ hoti cittaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca , na ca pabhaṅgu , sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandhati , ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeti , ukkāmukhaṃ ālimpetvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya , ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati , kālena kālaṃ udakena paripphoseti , kālena kālaṃ ajjhupekkhatiM0.220 .
Sace , bhikkhave , suvaṇṇakāroV0.220 vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya , ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ ḍaheyya .
Sace , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya , ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāyeyya .
Sace , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya , ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya .
‘‘ Yato ca kho , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati , kālena kālaṃ udakena paripphoseti , kālena kālaṃ ajjhupekkhati , taṃ hoti jātarūpaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca , na ca pabhaṅgu , sammā upeti kammāya ;
yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi paṭṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakāya yadi suvaṇṇamālāya , tañcassa atthaṃ anubhoti .
‘‘ Evameva kho , bhikkhave , adhicittamanuyuttena … pe … sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya ;
yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññā sacchikiriyāya , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ ti ( a . ni .3.103) idaṃ suttaṃ adhicittanti veditabbaṃ .
‘‘ Chahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātuṃ .
Katamehi chahi ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti , yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti , yasmiṃ samayeP0.231 cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti , yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati , paṇītādhimuttiko ca hoti nibbānābhirato ca .
Imehi kho , bhikkhave , chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātun ’’ ti ( a . ni .6.85) idaṃ suttaṃ sītibhāvoti veditabbaṃ .
BojjhaṅgakosallaṃM0.221 pana ‘‘ evameva kho , bhikkhave , yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti , akāloV0.221 tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234) saṃyuttamahāvagge bojjhaṅgasaṃyutte āgatameva .
Iti idaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ suggahitaṃ katvā imañca dasavidhaṃ manasikārakosallaṃ suṭṭhu vavatthapetvā tena yoginā ubhayakosallavasena kammaṭṭhānaṃ sādhukaṃ uggahetabbaṃ .
Sace panassa ācariyena saddhiṃ ekavihāreyeva phāsu hoti , evaṃ vitthārena akathāpetvā kammaṭṭhānamanuyuñjantena visesaṃ labhitvā uparūpari kathāpetabbaṃ .
Aññattha vasitukāmena yathāvuttena vidhinā vitthārato kathāpetvā punappunaṃ parivattetvā sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā kammaṭṭhānabhāvanāya ananurūpaṃ senāsanaṃ pahāya mahāvāsatādiaṭṭhārasadosavajjite anurūpe vihāre viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā yo tāva rāgacarito hoti , tena yasmā rāgo pahātabbo , tasmā paṭikkūlamanasikāre parikammaṃ kātabbaṃ .
Karontena pana kesesu tāva nimittaṃ gahetabbaṃ .
Kathaṃ ?
Ekaṃ vā dve vā kese luñcitvā hatthatale ṭhapetvā vaṇṇo tāva vavatthapetabbo .
Chinnaṭṭhānepi kese oloketuṃ vaṭṭati ;
udakapatte vā yāgupatte vā oloketumpi vaṭṭatiyeva .
Kāḷakakāle disvā kāḷakāti manasikātabbā ;
setakāle setāti .
Missakakāle pana ussadavasena manasikātabbā honti .
Yathā ca kesesu , evaṃ sakalepi tacapañcake disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ .
Evaṃ nimittaṃ gahetvā sabbakoṭṭhāsesu vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena vavatthapetvā vaṇṇasaṇṭhānagandhaāsayokāsavasena pañcadhā paṭikkūlato vavatthapetabbā .
So taṃ nimittan ti so bhikkhu taṃ kammaṭṭhānanimittaṃ .
Āsevatīti sevati bhajati .
Bhāvetīti vaḍḍheti .
Bahulīkarotīti punappunaṃ karoti .
Svāvatthitaṃ vavatthapetīti suvavatthitaṃ karoti .Bahiddhā kāye cittaṃ upasaṃharatīti evaṃ katvā bahiddhā parassa kāye attano cittaṃ upasaṃharati ṭhapeti peseti .
Atthissa kāyeti atthi assa kāye .
Ajjhattabahiddhākāye cittaṃ upasaṃharatīti kālena attano kālena paresaṃ kāye cittaṃ upanāmeti .
Atthi
P0.261 kāyeti idaṃ yasmā na ekantena attano kāyo nāpi parasseva kāyo adhippeto , tasmā vuttaṃ .
Ettha pana attano jīvamānakasarīre ‘ paṭikūlan ’ ti parikammaṃ karontassa appanāpi upacārampi jāyati .
Parassa jīvamānakasarīre ‘ paṭikūlan ’ ti manasikarontassa neva appanā jāyati , na upacāraṃ .
Nanu ca dasasu asubhesu ubhayampetaṃ jāyatīti ?
Āma , jāyati .
Tāni hi anupādinnakapakkhe ṭhitāni .
Tasmā tattha appanāpi upacārampi jāyati .
Idaṃ pana upādinnakapakkhe ṭhitaṃ .
Tenevettha ubhayampetaṃ na jāyati .
Asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā .
Imasmiṃ pabbe kiṃ kathitanti ?
Samathavipassanā kathitā .
IdānetthaV0.247 evaṃ sabbaṃ manasikārasādhāraṇaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ .
Etesañhi –
Nimittato lakkhaṇato , dhātuto atha suññato ;
Khandhādito ca viññeyyo , kesādīnaṃ vinicchayo .Tattha ‘ nimittato ’ ti dvattiṃsākāre saṭṭhisataṃ nimittāni , yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ koṭṭhāsato pariggaṇhāti , seyyathidaṃ – kesassa vaṇṇanimittaṃ , saṇṭhānanimittaṃ , disānimittaṃ , okāsanimittaṃ , paricchedanimittanti pañca nimittāni honti .
Lomādīsupi eseva nayo .
‘ Lakkhaṇato ’ ti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ lakkhaṇāni honti , yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ lakkhaṇato manasikaroti , seyyathidaṃ
M0.249 – kese thaddhattalakkhaṇaṃ , ābandhattalakkhaṇaṃ , uṇhattalakkhaṇaṃ , vitthambhanalakkhaṇanti cattāri lakkhaṇāni honti .
Lomādīsupi eseva nayo .
‘ Dhātuto ’ ti dvattiṃsākāre ‘‘ catudhāturo ayaṃ , bhikkhu , puriso ’’ ti vuttāsu dhātūsu aṭṭhavīsatisataṃ dhātuyo honti , yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ dhātuto pariggaṇhāti , seyyathidaṃ – kese kakkhaḷatā pathavīdhātu , ābandhanatā āpodhātu , uṇhatā tejodhātu , vitthambhanatā vāyodhātūti catasso dhātuyo honti .
Lomādīsupi eseva nayo .
‘ Suññato ’ ti dvattiṃsākāre channavuti suññatā honti , yāsaṃ vasenaP0.262 yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ suññato vipassati , seyyathidaṃ – kesā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vāti .
Kese tāva attasuññatā , attaniyasuññatā , niccabhāvasuññatāti tisso suññatā honti .
Lomādīsupi eseva nayo .
‘ Khandhādito ’ ti dvattiṃsākāre kesādīsu khandhādivasena pariggayhamānesu kesā kati khandhā honti , kati āyatanāni , kati dhātuyo , kati saccāni , kati satipaṭṭhānānītiādinā nayena pettha vinicchayo viññātabbo . 357. Evaṃ
V0.248 ajjhattādibhedato tividhena kāyānupassanaṃ vitthārato dassetvā idāni ‘‘ kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno ’’ tiādīni padāni bhājetvā dassetuṃ anupassītiādi āraddhaṃ .Tattha yāya anupassanāya kāyānupassī nāma hoti , taṃ dassetuṃ tattha katamā anupassanā ?
Yā paññā pajānanātiādi vuttaṃ .
Tattha paññā pajānanātiādīni heṭṭhā cittuppādakaṇḍavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .16) vuttanayeneva veditabbāni .
Ātāpītiādīsupi eseva nayo .
Upetotiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni .
Apica āsevanavasena upeto , bhāvanāvasena suṭṭhu upetoti samupeto
M0.250 .
Upāgato samupāgato , upapanno sampannoti imesupi dvīsu dukesu ayameva nayo .
Bahulīkāravasena pana samannāgatoti evamettha yojanā veditabbā .
Iminā ātāpena upetoti ādīsupi eseva nayo .Viharatīti pade ‘ tattha katamo vihāro ’ ti pucchaṃ akatvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya desento iriyatītiādimāha .
Tassattho – catunnaṃ iriyāpathānaṃ aññatarasamaṅgībhāvato iriyati .
Tehi iriyāpathacatukkehi kāyasakaṭavattanena vattati .
Ekaṃ iriyāpathadukkhaṃ aparena iriyāpathena bādhitvā ciraṭṭhitikabhāvena sarīrakkhanato pāleti .
Ekasmiṃ iriyāpathe asaṇṭhahitvā sabbiriyāpathavatanato yapeti .
Tena tena iriyāpathena tathā tathā kāyassa yāpanato yāpeti .
Cirakālavattāpanato carati .
Iriyāpathena iriyāpathaṃ vicchinditvā jīvitaharaṇato viharati .
362. Sveva kāyo lokoti yasmiṃ kāye kāyānupassī viharati , sveva kāyo lujjanapalujjanaṭṭhena loko .
Yasmā panassa kāye pahīyamānaṃ abhijjhādomanassaṃ vedanādīsupi pahīyati eva , tasmā pañcapi upādānakkhandhā lokoti vuttaṃ .
Santātiādīsupi
P0.263 nirodhavasena santatāya santā .
Bhāvanāya samitattā samitā .
Vatthupariññāya appavattivūpasamavasena vūpasantā .
Nirodhasaṅkhātaṃ atthaṃ gatāti atthaṅgatā .
Punappunaṃ nibbattiyā paṭibāhitattā ativiya atthaṃ gatāti abbhatthaṅgatā .
Appitāti vināsitā , appavattiyaṃ ṭhapitātipi attho .
Byappitāti suvināsitā , ativiya appavattiyaṃ ṭhapitātipi attho .
Yathā puna na anvassavanti evaṃ sositattā sositā .
Suṭṭhu sositāti visositāV0.249 , sukkhāpitāti attho .
Vigatantā katāti byantī katā .
Ettha ca anupassanāya kammaṭṭhānavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ , ātāpena sammappadhānaṃ , satisampajaññena kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo ;
satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdho samatho , sampajaññena vipassanā , abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā