Issues
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

10. Dasakamātikā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

760. Dasakamātikā ‘‘ dasa tathāgatassa tathāgatabalānī ’’ tiādinā ekeneva dasakena nikkhittā . Tattha dasāti gaṇanaparicchedo . Tathāgatassāti yathā vipassīādayo pubbakā isayo āgatā tathā āgatassa ; yathā ca te gatā tathā gatassa . Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni ; yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni tathā āgatabalānītipi attho . Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ – kāyabalañca ñāṇabalañca . Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusāreneva veditabbaṃ . Vuttañhetaṃ porāṇehi – Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ; Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasāti . – Imāni hi dasa hatthikulāni . Tattha ‘ kāḷāvakan ’ ti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ . Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ taṃ ekassa kāḷāvakahatthino . Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ taṃ ekassa gaṅgeyassa . Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ taṃ ekassa paṇḍarassa . Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ taṃ ekassa tambassa . Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ taṃ ekassaV0.376 piṅgalassa . Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ taṃ ekassa gandhahatthino . Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ taṃ ekassa maṅgalassa . Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ taṃ ekassa hemavatassa . Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ taṃ ekassa uposathassa . Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ taṃ ekassa chaddantassa . Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ taṃ ekassa tathāgatassa . Nārāyanasaṅkhātabalantipi idameva vuccati . Tadetaṃ pakatihatthīnaṃM0.381 gaṇanāya hatthikoṭisahassānaṃ , purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti . Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ . ÑāṇabalaṃP0.398 pana idha tāva pāḷiyaṃ āgatameva dasabalañāṇaṃ . Mahāsīhanāde ( ma . ni .1.146 ādayo ) dasabalañāṇaṃ , catuvesārajjañāṇaṃ , aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ , catuyoniparicchedakañāṇaṃ , pañcagatiparicchedakañāṇaṃ , saṃyuttake ( saṃ . ni .2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni , sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni – etaṃ ñāṇabalaṃ nāma . Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhakaṭṭhena ca balanti vuttaṃ . Yehi balehi samannāgatoti yehi dasahi ñāṇabalehi upeto samupeto . Āsabhaṃ ṭhānan ti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ ; āsabhā vā pubbabuddhā , tesaṃ ṭhānanti attho . Api ca gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako vasabho ; vajasatajeṭṭhako vā usabho , vajasahassajeṭṭhako vasabho ; sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi akampanīyo nisabho . So idha usabhoti adhippeto . Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ . Usabhassa idanti āsabhaṃ . Ṭhānan ti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ . Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ . Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati . Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , upagacchati , na paccakkhāti , attani āropeti . Tena vuttaṃ ‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti . Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu . Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati , sīhanādasadisaṃV0.377 vā nādaṃ nadati . Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo . Yathā vā sīho sahanato ca hananato ca sīhoti vuccati , evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanatoM0.382 parappavādānañca hananato sīhoti vuccati . Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ . TatthaP0.399 yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati , evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘ iti rūpan ’’ tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati . Tena vuttaṃ ‘‘ parisāsu sīhanādaṃ nadatī ’’ ti . Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahman ti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ . Cakkasaddo ca panāyaṃ – Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca , rathaṅge iriyāpathe ; Dāne ratanadhammūra , cakkādīsu ca dissati ; Dhammacakke idha mato , tañca dvedhā vibhāvaye . ‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussānan ’’ tiādīsu ( a . ni .4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati . ‘‘ Heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātānī ’’ ti ( dī . ni .2.35) ettha lakkhaṇe . ‘‘ Cakkaṃva vahato padan ’’ ti ( dha . pa .1) ettha rathaṅge . ‘‘ Catucakkaṃ navadvāran ’’ ti ( saṃ . ni .1.29) ettha iriyāpathe . ‘‘ Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo , cakkaṃ pavattaya sabbapāṇinan ’’ ti ( jā .1.7.149) ettha dāne . ‘‘ Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī ’’ ti ettha ratanacakke . ‘‘ Mayā pavattitaṃ cakkan ’’ ti ( su . ni .562) ettha dhammacakke . ‘‘ Icchāhatassa posassa cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti ( jā .1.1.104;1.5.103) ettha uracakke . ‘‘ Khurapariyantena cepi cakkenā ’’ ti ( dī . ni .1.166) ettha paharaṇacakke . ‘‘ Asanivicakkan ’’ ti ( dī . ni .3.61; saṃ . ni .2.162) ettha asanimaṇḍale . Idha panāyaṃ dhammacakke mato . Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti – paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca . Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ ; karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ . Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ . Tañhi abhinikkhamanatoV0.378 yāva arahattamaggā uppajjamānaṃM0.383 , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma ; tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma ; dīpaṅkarabyākaraṇato paṭṭhāya vā yāva arahattamaggā uppajjamānaṃP0.400 , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma . Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ . Tañhi yāva aññākoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ , phalakkhaṇe pavattaṃ nāma . Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , desanāñāṇaṃ lokiyaṃ . Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ .
Idāni yehi dasahi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , yāni āditova ‘‘ dasa tathāgatassa tathāgatabalānī ’’ ti nikkhittāni , tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa ?
Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha . Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato . Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca , tasmā ṭhānanti vuccati . Taṃ bhagavā ‘‘ ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya taṃ taṃ ṭhānan ’’ ti ca ‘ ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya taṃ taṃ aṭṭhānan ’ ti ca pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti . Yampīti yena ñāṇena . Idampi tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho . Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā .
Kammasamādānānan ti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ ; kammameva vā kammasamādānaṃ . Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca . Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ , kammaṃ hetu .
Sabbattha gāminin ti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca . Paṭipadan ti maggaṃ . Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu ‘ imassa cetanā nirayagāminī bhavissati , imassa tiracchānayonigāminī ’ ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ pajānāti .
Anekadhātun tiP0.401M0.384 cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ . Nānādhātun ti tāsaṃyevaV0.379 dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ . Lokan ti khandhāyatanadhātulokaṃ . Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati .
Nānādhimuttikatan ti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ . Parasattānan ti padhānasattānaṃ . Parapuggalānan ti tato paresaṃ hīnasattānaṃ ; ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena pana dvedhā vuttaṃ .
Indriyaparopariyattan ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca vuḍḍhiñca hāniñcāti attho .
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ,‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ , savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ , paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ . Saṃkilesan ti hānabhāgiyadhammaṃ . Vodānan ti visesabhāgiyadhammaṃ . Vuṭṭhānan ti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti , taṃ kāraṇaṃ .
Pubbenivāsānussatin ti pubbe nivutthakkhandhānussaraṇaṃ .
Cutūpapātan ti cutiñca upapātañca .
Āsavānaṃ khayan ti kāmāsavādīnaṃ khayasaṅkhātaṃ āsavanirodhaṃ nibbānaṃ .
Imānīti yāni heṭṭhā ‘‘ dasa tathāgatassa tathāgatabalānī ’’ ti avoca , imāni tānīti appanaṃ karotīti . Evamettha anupubbapadavaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati , lokiyasammādiṭṭhiṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭhānābhāvadassanato ca . Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passatiP0.402 , tihetukapaṭisandhidassanato . Sabbatthagāminīpaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati , ānantariyakammābhāvadassanato . Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati , dhātuvemattadassanato . Atha nesaṃM0.385 nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati , payogaṃ anādiyitvāpiV0.380 adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ . Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati , saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato . Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāpi panete sace dūre honti , atha jhānādipariññāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena khippaṃ upagacchati . Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhāvanaṃ , dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampatticittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti . Tasmā iminā anukkamena imāni dasabalāni vuttānīti veditabbāni . Ayaṃ tāva mātikāya atthavaṇṇanā . (1.) Ekakaniddesavaṇṇanā