909. Tikaniddese tīhi akusalamūlehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito .

Akusalavitakkādīsu vitakkanavasena vitakko , sañjānanavasena saññā , sabhāvaṭṭhena dhātūti veditabbā . Duccaritaniddese paṭhamanayo kammapathavasena vibhatto , dutiyo sabbasaṅgāhikakammavasena , tatiyo nibbattitacetanāvaseneva .

914. Āsavaniddese suttantapariyāyena tayova āsavā kathitā .

919. EsanāniddeseM0.477 saṅkhepato tattha katamā kāmesanāti ādinā nayena vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā .

Yo bhavesu bhavacchandotiādinā nayena vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā .

Sassato lokotiādinā nayena vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanā diṭṭhi brahmacariyesanāti veditabbā . Yasmā ca na kevalaṃ rāgadiṭṭhiyo eva esanā , tadekaṭṭhaṃ pana kammampi esanā eva , tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vibhatto .

Tattha tadekaṭṭhan ti sampayuttekaṭṭhaṃ veditabbaṃ . TatthaP0.496 kāmarāgekaṭṭhaṃ kāmāvacarasattānameva pavattati ; bhavarāgekaṭṭhaṃ pana mahābrahmānaṃ . Samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantānaṃ jhānaṅgānaṃ assādanakāle akusalakāyakammaṃ hoti ,‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’ ti vācaṃ bhinditvā assādanakāle vacīkammaṃ , kāyaṅgavācaṅgāniV0.468 acopetvā manasāva assādanakāle manokammaṃ . Antaggāhikadiṭṭhivasena sabbesampi diṭṭhigatikānaṃ caṅkamanādivasena tāni hontiyeva .

920. Vidhāniddese ‘‘ kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti , kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma . ‘‘ Ekavidhena ñāṇavatthū ’’ tiādīsu ( vibha .751) koṭṭhāso . ‘‘ Vidhāsu na vikampatī ’’ tiādīsu ( theragā .1079) māno . Idhāpi mānova vidhā nāma . So hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati . Ṭhapanaṭṭhena vā vidhā .

Tasmā ‘ seyyohamasmī ’ ti evaṃ uppannā mānavidhā mānaṭhapanā seyyohamasmīti vidhāti veditabbā . Sesapadadvayesupi eseva nayo .

921. Bhayaniddese jātiṃ paṭicca bhayan ti jātipaccayā uppannabhayaṃ . Bhayānakan ti ākāraniddeso . Chambhitattan ti bhayavasena gattacalanaṃ . Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ , uddhaggabhāvo . Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna cetaso utrāsoti sabhāvato dassitaṃ .

922. Tamaniddese vicikicchāsīsena avijjā kathitā . ‘‘ Tamandhakāro sammoho , avijjogho mahabbhayo ’’ ti vacanato hi avijjā tamoM0.478 nāma . Tiṇṇaṃ pana addhānaṃ vasena desanāsukhatāya vicikicchāsīsena desanā katā . Tattha ‘ kiṃ nu kho ahaṃ atīte khattiyo ahosiṃ udāhu brāhmaṇo vesso suddo kāḷo odāto rasso dīgho ’ ti kaṅkhanto atītaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma . ‘ Kiṃ nu kho ahaṃ anāgate khattiyo bhavissāmi udāhu brāhmaṇo vesso … pe … dīgho ’ ti kaṅkhanto anāgataṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma . ‘ Kiṃ nu kho ahaṃ etarahi khattiyo udāhu brāhmaṇo vesso suddo ; kiṃ vā ahaṃ rūpaṃ udāhu vedanā saññā saṅkhārā viññāṇan ’ ti kaṅkhanto paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma . Tattha kiñcāpi khattiyo vā attano khattiyabhāvaṃ , brāhmaṇo vā brāhmaṇabhāvaṃ , vesso vā vessabhāvaṃ , suddo vā suddabhāvaṃ ajānanako nāma natthi , jīvaladdhikoP0.497 pana satto khattiyajīvādīnaṃ vaṇṇādibhedaṃ sutvā ‘ kīdiso nu kho amhākaṃ abbhantare jīvo – kiṃ nu khoV0.469 nīlako udāhu pītako lohitako odāto caturaṃso chaḷaṃso aṭṭhaṃso ’ ti kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati nāma .

923. Titthāyatanānīti titthabhūtāni āyatanāni , titthiyānaṃ vā āyatanāni . Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo . Titthiyā nāma yesaṃ tā diṭṭhiyo ruccanti khamanti . Āyatanaṭṭho heṭṭhā vuttoyeva . Tattha yasmā sabbepi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imesuyeva tīsu ṭhānesu sañjāyanti , samosaramānāpi etesuyeva samosaranti sannipatanti , diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ etāniyeva kāraṇāni , tasmā titthāni ca tāni sañjātānītiādinā atthena āyatanāni cāti titthāyatanāni ; tenevatthena titthiyānaṃ āyatanānītipi titthāyatanāni .

Purisapuggaloti satto . Kāmañca purisotipi puggalotipi vutte sattoyeva vutto , ayaṃ pana sammutikathā nāma yo yathā jānāti tassa tathā vuccati . Paṭisaṃvedetīti attano santāne uppannaṃ jānāti , paṭisaṃviditaṃ karoti anubhavati vā . Pubbekatahetūti pubbe katakāraṇā , pubbe katakammapaccayeneva paṭisaṃvedetīti attho . Ayaṃ nigaṇṭhasamayo . Evaṃvādino pana te kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchanti . Pittasamuṭṭhānādīsu ( mahāni .5) ca aṭṭhasu ābādhesuM0.479 satta paṭikkhipitvā aṭṭhamaṃyeva sampaṭicchanti , diṭṭhadhammavedanīyādīsu ca tīsu kammesu dve paṭikkhipitvā ekaṃ aparāpariyavedanīyameva sampaṭicchanti , kusalākusalavipākakiriyasaṅkhātāsu ca catūsu cetanāsu vipākacetanaṃyeva sampaṭicchanti .

Issaranimmānahetūti issaranimmānakāraṇā ; brahmunā vā pajāpatinā vā issarena nimmitattā paṭisaṃvedetīti attho . Ayaṃ brāhmaṇasamayo . Ayañhi nesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbe katena vā ahetuappaccayā vā paṭisaṃvedetuṃ nāma na sakkā ; issaranimmānakāraṇā eva pana imā paṭisaṃvedetīti . Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu ābādhesu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti . Tathā diṭṭhadhammavedanīyādīsupi sabbakoṭṭhāsesuP0.498 ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti .

Ahetu appaccayāti hetuñca paccayañca vinā akāraṇeneva paṭisaṃvedetīti attho . AyaṃV0.470 ājīvakasamayo . Evaṃ vādino etepi heṭṭhā vuttesu kāraṇesu ca byādhīsu ca ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭikkhipanti .

924. Kiñcanāti palibodhā .

Rāgo kiñcanan ti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundheti , tasmā kiñcananti vuccati . Dosamohesupi eseva nayo .

Aṅgaṇānīti ‘‘ udaṅgaṇe tattha papaṃ avindun ’’ ti ( jā .1.1.2) āgataṭṭhāne bhūmippadeso aṅgaṇaṃ . ‘‘ Tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī ’’ ti ( ma . ni .1.184; a . ni .10.51) āgataṭṭhāne yaṃ kiñci malaṃ vā paṅko vā . ‘‘ Sāṅgaṇova samāno ’’ ti ( ma . ni .1.57) āgataṭṭhāne nānappakāro tibbakileso . Idhāpi tadeva kilesaṅgaṇaṃ adhippetaṃ .

Teneva rāgo aṅgaṇan tiādimāha .

Malānīti malinabhāvakaraṇāni .

Rāgo malan ti rāgo uppajjamāno cittaṃ malinaṃ karoti , malaṃ gāhāpeti , tasmā malanti vuccati . Itaresupi dvīsu eseva nayo .

VisamaniddeseM0.480 yasmā rāgādīsu ceva kāyaduccaritādīsu ca sattā pakkhalanti , pakkhalitā ca pana sāsanatopi sugatitopi patanti , tasmā pakkhalanapātahetuto rāgo visaman tiādi vuttaṃ .

Aggīti anudahanaṭṭhena aggi .

Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti , tasmā aggīti vuccati . Dosamohesupi eseva nayo . Tattha vatthūni – ekā kira daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālakarūpaṃ olokayamānā ṭhitā . Athassā anto rāgo uppanno . Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi . Bhikkhuniyo gacchamānā ‘ ayaṃ daharā ṭhitā , pakkosatha nan ’ ti āhaṃsu . Ekā gantvā ‘ kasmā ṭhitāsī ’ ti hatthe gaṇhi . Gahitamattā parivattitvā patitā . Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu . Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā daṭṭhabbā . Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā . Mohanavasena hi tesaṃ satisammoso hoti . Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṃ karonti .

KasāvātiP0.499 kasaṭā nirojā .

Rāgādīsu ca kāyaduccaritādīsu ca ekampi paṇītaṃ ojavantaṃ natthi , tasmā rāgo kasāvotiādi vuttaṃ .

925. AssādadiṭṭhītiV0.471 assādasampayuttā diṭṭhi .

Natthi kāmesu dosoti kilesakāmena vatthukāmapaṭisevanadoso natthīti vadati .

Pātabyatan ti pātabbabhāvaṃ paribhuñjanaṃ ajjhoharaṇaṃ . Evaṃvādī hi so vatthukāmesu kilesakāmaṃ pivanto viya ajjhoharanto viya paribhuñjati .

Attānudiṭṭhīti attānaṃ anugatā diṭṭhi .

Micchādiṭṭhīti lāmakā diṭṭhi .

Idāni yasmā ettha paṭhamā sassatadiṭṭhi hoti , dutiyā sakkāyadiṭṭhi , tatiyā ucchedadiṭṭhi , tasmā tamatthaṃ dassetuṃ sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhītiādimāha .

926. Arati niddeso ca vihesā niddeso ca vuttatthoyeva .

926. Arati niddeso ca vihesā niddeso ca vuttatthoyeva .

Adhammassa cariyā adhammacariyā , adhammakaraṇanti attho .

Visamā cariyā , visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā .

Dovacassatāpāpamittatā niddesā vuttatthā eva . Puthunimittārammaṇesu pavattito nānattesu saññā nānattasaññā . Yasmā vā aññāva kāmasaññā , aññā byāpādādisaññā , tasmāM0.481 nānattā saññātipi nānattasaññā . Kosajjapamādaniddesesu pañcasu kāmaguṇesu vissaṭṭhacittassa kusaladhammabhāvanāya ananuyogavasena līnavuttitā kosajjaṃ , pamajjanavasena pamattabhāvo pamādoti veditabbo . Asantuṭṭhitā diniddesā vuttatthā eva .

931. Anādariyaniddese ovādassa anādiyanavasena anādarabhāvo anādariyaṃ . Anādariyanākāro anādaratā . Sagaruvāsaṃ avasanaṭṭhena agāravabhāvo agāravatā . Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanaṭṭhena appatissavatā . Anaddāti anādiyanā . Anaddāyanāti anādiyanākāro . Anaddāya ayitassa bhāvo anaddāyitattaṃ . Asīlassa bhāvo asīlyaṃ . Acittīkāroti garucittīkārassa akaraṇaṃ .

932. Assaddhabhāvo assaddhiyaṃ .

Asaddahanākāro asaddahanā . Okappetvā anupavisitvā aggahaṇaṃ anokappanā . Appasīdanaṭṭhena anabhippasādo .

Avadaññutāti thaddhamacchariyavasena ‘ dehi , karohī ’ ti vacanassa ajānatā .

934. BuddhāP0.500 ca buddhasāvakā cāti ettha buddhaggahaṇena paccekabuddhāpi gahitāva .

AsametukamyatātiV0.472 tesaṃ samīpaṃ agantukāmatā .

Saddhammaṃ asotukamyatāti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā saddhammo nāma , taṃ asuṇitukāmatā .

Anuggahetukamyatāti na uggahetukāmatā .

Upārambhacittatāti upārambhacittabhāvo .

Yasmā pana so atthato upārambhova hoti , tasmā taṃ dassetuṃ tattha katamo upārambhotiādi vuttaṃ .

Tattha upārambhanavasena upārambho . Punappunaṃ upārambho anupārambho upārambhanākāro upārambhanā . Punappunaṃ upārambhanā anupārambhanā . Anupārambhitassa bhāvo anupārambhitattaṃ . Uññāti heṭṭhā katvā jānanā . Avaññāti avajānanā . Paribhavanaṃ paribhavo . Randhassa gavesitā randhagavesitā . Randhaṃ vā gavesatīti randhagavesī , tassa bhāvo randhagavesitā . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ paravajjānupassanalakkhaṇo upārambho nāma vuccati , yena samannāgato puggalo , yathā nāma tunnakāroM0.482 sāṭakaṃ pasāretvā chiddameva oloketi , evameva parassa sabbepi guṇe makkhetvā aguṇesuyeva patiṭṭhāti .

936. Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro .

Anicce niccan ti anicceyeva vatthusmiṃ ‘ idaṃ niccan ’ ti evaṃ pavatto . Dukkhe sukhan tiādīsupi eseva nayo . Saccavippaṭikulena cāti catunnaṃ saccānaṃ ananulomavasena . Cittassa āvaṭṭanātiādīni sabbānipi āvajjanasseva vevacanāneva . Āvajjanañhi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā . Anuanu āvaṭṭetīti anāvaṭṭanā . Ābhujatīti ābhogo . Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ārammaṇaṃ samannāharatīti samannāhāro . Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāne manasikarotīti manasikāro . Karotīti ṭhapeti . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ anupāyamanasikāro uppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati . Tassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni yāthāvato āvajjituṃ na sakkoti .

Kummaggasevanāniddese yaṃ kummaggaṃ sevato sevanā kummaggasevanāti vuccati , taṃ dassetuṃ tattha katamo kummaggotiP0.501 dutiyapucchā katā . Sesaṃ sabbattha uttānamevāti . Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . (4.) Catukkaniddesavaṇṇanā