973. Taṇhāvicaritaniddese taṇhāvicaritānīti taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyo . Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya . Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ .

Asmīti hotīti yadetaṃ ajjhattaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato ‘ asmī ’ ti hoti , tasmiṃ satītiP0.514 attho . Itthasmīti hotītiādīsu pana evaṃ samūhato ‘ ahan ’ ti gahaṇe sati tato anupanidhāya ca upanidhāya cāti dvidhā gahaṇaṃ hoti . Tattha anupanidhāyāti aññaṃ ākāraṃ anupagamma sakabhāvameva ārammaṇaṃ katvā ‘ itthasmī ’ ti hoti ; khattiyādīsu ‘ idaṃpakāro ahan ’ ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho . Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ . Upanidhāya gahaṇaṃ pana duvidhaṃ hoti – samato ca asamato ca . Taṃ dassetuṃ evasmīti ca aññathāsmīti ca vuttaṃ . Tattha evasmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ ; yathā ayaṃ khattiyo , yathā ayaṃ brāhmaṇo , evaṃ ahampīti attho . Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ ; yathāyaṃ khattiyo , yathāyaṃ brāhmaṇo , tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho . Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni . Bhavissan tiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni . Sesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo . Asmīti sassato asmi . Sātasmīti asassato asmi . Asasmīti satasmīti vā pāṭho . Tattha atthīti asaṃ ; niccassetaṃ adhivacanaṃ . Sīdatīti sataṃ ; aniccassetaṃ adhivacanaṃ . Iti imāniV0.487 dve sassatucchedavasena vuttānīti veditabbāni . Ito parāni siyan tiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni . Tāni purimacatukke vuttanayeneva atthato veditabbāni . Apāhaṃ siyan tiādīni pana cattāri ‘‘ api nāmāhaṃ bhaveyyan ’’ ti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni . Tāni purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni . Evametesu – DveM0.497 diṭṭhisīsā cattāro , suddhasīsā sīsamūlakā ; Tayo tayoti etāni , aṭṭhārasa vibhāvaye . Etesu hi sassatucchedavasena vuttā dve diṭṭhisīsā nāma . Asmīti , bhavissanti , siyanti , apāhaṃ siyanti ete cattāro suddhasīsā eva . Itthasmīti ādayo tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti . Evamete dve diṭṭhisīsā , cattāro suddhasīsā , dvādasa sīsamūlakāti aṭṭhārasa taṇhāvicaritadhammā veditabbā .

974. Idāni paṭipāṭiyāva te dhamme bhājetvā dassetuṃ kathañca asmīti hotītiādi āraddhaṃ .

Tattha kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvāti rūpavedanādīsu kañci ekadhammampi avinibbhogaṃP0.515 katvā , ekekato aggahetvā , samūhatova gahetvāti attho . Asmīti chandaṃ paṭilabhatīti pañcakkhandhe niravasesato gahetvā ‘ ahan ’ ti taṇhaṃ paṭilabhati . Mānadiṭṭhīsu pi eseva nayo . Tattha kiñcāpi ayaṃ taṇhāvicaritaniddeso , mānadiṭṭhiyo pana na vinā taṇhāya , tasmā tadekaṭṭhavasena idha vuttā . Taṇhāsīsena vā papañcattayampi uddiṭṭhaṃ . Taṃ uddesānurūpeneva niddisitumpi mānadiṭṭhiyo gahitā . Taṇhāpapañcaṃ vā dassento teneva saddhiṃ sesapapañcepi dassetuṃ evamāha .

Tasmiṃ sati imāni papañcitānīti tasmiṃ ‘‘ asmīti chandaṃ paṭilabhatī ’’ tiādinā nayena vutte papañcattaye sati puna imāni ‘‘ itthasmīti vā ’’ tiādīni papañcitāni hontīti attho .

Khattiyosmītiādīsu abhisekasenāmaccādinā ‘ khattiyo ahaṃ ’, mantajjhena porohiccādinā ‘ brāhmaṇo ahaṃ ’, kasigorakkhādinā ‘ vesso ahaṃ ’, asitabyābhaṅgitāya ‘ suddo ahaṃ ’V0.488 , gihibyañjanena ‘ gahaṭṭho ahan ’ ti iminā nayena attho veditabbo . Evaṃ itthasmīti hotīti evaṃ khattiyādīsu khattiyādippakāraṃ attani uppādayitvā ‘ itthaṃpakāro ahan ’ ti hoti .

Yathā so khattiyotiādīsu ‘ yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo , tathā ‘ ahampi khattiyo ’ ti iminā nayena attho veditabbo . Dutiyanaye ‘ yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo , nāhaṃ tathā khattiyo ; ahaṃ pana tato hīno vā seṭṭho vā ’ tiM0.498 iminā nayena attho veditabbo .

Bhavissan tiādiniddesādīsupi eseva nayo .

975. Evaṃ ajjhattikassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetvā idāni bāhirassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetuṃ tattha katamānītiādimāha . Tattha bāhirassa upādāyāti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya . Idampi hi upayogatthe sāmivacanaṃ .

Imināti iminā rūpena vā … pe … viññāṇena vā . Avasesaṃ pana uddesavāre tāva vuttanayeneva veditabbaṃ .

976. Niddesavāre pana avakāriṃ karitvāti vinibbhogaṃ katvā . Iminā asmīti chandaṃ paṭilabhatītiādīsu iminā rūpena vā … pe … viññāṇena vāti evaṃ pañcakkhandhe ekadesato gahetvā iminā ‘ ahan ’ ti chandādīni paṭilabhatīti evamattho veditabbo .

Iminā khattiyosmītiādīsu ‘ iminā chattenaP0.516 vā khaggena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyo ahan ’ ti evaṃ purimanayeneva attho veditabbo . Imināti padamattameva hettha viseso .

Yathā so khattiyotiādīsupi imināti vuttapadameva viseso . Tasmā tassa vasena yathā khattiyo , evaṃ ahampi iminā khaggena vā chattena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyoti evaṃ yojetvā sabbapadesu attho veditabbo .

Iminā niccosmīti pañcakkhandhe anavakāriṃ katvā rūpādīsu ekameva dhammaṃ ‘ ahan ’ ti gahetvā ‘ iminā khaggena vā chattena vā ahaṃ nicco dhuvo ’ ti maññati . Ucchedadiṭṭhiyampi eseva nayo . Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ .

Iti evarūpāni atītāni chattiṃsāti ekekassa puggalassa atīte chattiṃsa . Anāgatāni chattiṃsāti ekekasseva anāgate chattiṃsa . Paccuppannāni chattiṃsāti ekekassa vā puggalassaV0.489 yathālābhavasena bahunaṃ vā paccuppanne chattiṃsa . Sabbasattānaṃ pana ekaṃseneva atīte chattiṃsa , anāgate chattiṃsa , paccuppanne chattiṃsāti veditabbāni . Anantā hi asadisataṇhāmānadiṭṭhibhedā sattā . Aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotīti ettha pana aṭṭhasatasaṅkhātaṃ taṇhāvicaritaṃ hotīti evamattho daṭṭhabbo . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti . Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā . Diṭṭhigataniddesavaṇṇanā

977. DiṭṭhigataniddeseM0.499 brahmajāle veyyākaraṇeti brahmajālanāmake veyyākaraṇe , dīghanikāyassa paṭhamasuttante . Vuttāni bhagavatāti satthārā sayaṃ āhacca bhāsitāni .

Cattāro sassatavādātiādīsu ‘‘ te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññāpenti catūhi vatthūhī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.29-30) brahmajāle vuttanayeneva pabhedo ca attho ca veditabboti . Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā . 18. Dhammahadayavibhaṅgo 1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā