190. Idāni
V0.87 saṅkhepato uddiṭṭhāni dukkhādīni vibhajitvā dassetuṃ ayaṃ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ jātipi dukkhāti niddesavāro āraddho .
Tattha jāti veditabbā , jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ;
jarā , maraṇaṃ , sokoM0.88 , paridevo , dukkhaṃ , domanassaṃ , upāyāso , appiyasampayogo , piyavippayogo veditabbo ;
appiyasampayogassa piyavippayogassa dukkhaṭṭho veditabbo ;
icchā veditabbā , icchāya dukkhaṭṭho veditabbo ;
khandhā veditabbā , khandhānaṃ dukkhaṭṭho veditabbo .
Tattha dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya ayaṃ mātikā – idañhi dukkhaṃ nāma anekaṃ nānappakāraṃ , seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ , vipariṇāmadukkhaṃ , saṅkhāradukkhaṃ , paṭicchannadukkhaṃ , appaṭicchannadukkhaṃ , pariyāyadukkhaṃ , nippariyāyadukkhanti .Tattha kāyikacetasikā dukkhavedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā ‘ dukkhadukkhaṃ ’ nāma .
Sukhavedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto ‘ vipariṇāmadukkhaṃ ’ nāma .
Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā ‘ saṅkhāradukkhaṃ ’ nāma .
Tathā pīḷanaṃ pana maggaphalānampi atthi .
Tasmā ete dhammā dukkhasaccapariyāpannattena saṅkhāradukkhaṃ nāmāti veditabbā .
Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato
P0.94 upakkamassa ca apākaṭabhāvato ‘ paṭicchannadukkhaṃ ’ nāma , apākaṭadukkhantipi vuccati .
Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato ‘ appaṭicchannadukkhaṃ ’ nāma , pākaṭadukkhantipi vuccati .
Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato ‘ pariyāyadukkhaṃ ’ nāma .
Dukkhadukkhaṃ ‘ nippariyāyadukkhaṃ ’ nāma .
Tattha pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti imasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ .
Ariyasaccañca nāmetaṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatopi āgacchati vitthāratopi .
Saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepenapi vitthārenapi kathetuṃ vaṭṭatiV0.88 .
Vitthārato āgataṭṭhāne pana vitthāreneva kathetuṃ vaṭṭati , na saṅkhepena .
Taṃ idaṃ imasmiṃ ṭhāne vitthārena āgatanti vitthāreneva kathetabbaṃ .
Tasmā yaṃ taṃ niddesavāre ‘‘ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ?
Jātipi dukkhā ’’ tiādīni padāni gahetvā ‘‘ jāti veditabbā , jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jātiādīni tāva ‘‘ tattha katamā jāti ?
Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjātī ’’ ti imassa pana padabhājanīyassa vasena veditabbāni . 191. Tatrāyaṃ
M0.89 atthavaṇṇanā – tesaṃ tesaṃ sattānan ti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Yā devadattassa jāti , yā somadattassa jātīti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti , na sabbaṃ aparatthadīpanaṃ sijjhati .
Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti , na kiñci aparatthadīpanaṃ na sijjhati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ yā tesaṃ tesaṃ sattānan ’’ ti .
Tamhi tamhīti ayaṃ jātigativasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye , sattaghaṭāyaṃ sattasamūheti attho .
Jātīti ayaṃ jātisaddo anekattho .
Tathā hesa ‘‘ ekampi jātiṃ , dvepi jātiyo ’’ ti ( pārā .12; ma . ni .2.257) ettha bhave āgato .
‘‘ Atthi visākheP0.95 , nigaṇṭhā nāma samaṇajātikā ’’ ti ( a . ni .3.71) ettha nikāye .
‘‘ Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī ’’ ti ( a . ni .5.196) ettha paññattiyaṃ .
‘‘ Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ ti ( dhātu .71) ettha saṅkhatalakkhaṇe .
‘‘ Yaṃ , bhikkhave , mātukucchimhi paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ , paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ , tadupādāya sāvassa jātī ’’ ti ( mahāva .124) ettha paṭisandhiyaṃ .
‘‘ Sampatijāto , ānanda , bodhisatto ’’ ti ( ma . ni .3.207) ettha pasūtiyaṃ .
‘‘ Anupakkuṭṭho jātivādenā ’’ ti ( dī . ni .1.331) ettha kule .
‘‘ Yatohaṃ , bhagini , ariyāya jātiyā jāto ’’ ti ( ma . ni .2.351) ettha ariyasīle .
Idha panāyaṃ savikāresu paṭhamābhinibbattakkhandhesu vattati .
Tasmā jāyamānakavasena jātīti idamettha sabhāvapaccattaṃ .
Sañjāyanavasena sañjātīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Okkamanavasena okkanti .
Jāyanaṭṭhena vā jāti , sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā .
Sañjāyanaṭṭhena sañjāti , sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā .
Okkamanaṭṭhena okkanti , sā aṇḍajajalābujavasena yuttā .
Te hi aṇḍakosañca vatthikosañcaV0.89 okkamanti , okkamantāpi pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti .
Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā .
Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti .
Ayaṃ tāva sammutikathā .
IdāniM0.90 paramatthakathā hoti .
Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti , na sattā .
Tattha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave pañcannaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Pātubhāvoti uppatti .
Āyatanānan ti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo .
Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva ;
pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti .
Ayaṃ vuccati jātīti ayaṃ jāti nāma kathiyati .
Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā , nīyyātanarasā , atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā , phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā .
Idāni ‘ jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ayañhi jāti sayaṃ na dukkhā , dukkhuppattiyā pana vatthubhāvena dukkhātiP0.96 vuttā .
Kataradukkhassa panāyaṃ vatthūti ?
Yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu ( ma . ni .3.246 ādayo ) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃdukkhaṃ , yañca sugatiyaṃ manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa sabbassāpi esā vatthu .
Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati .
Atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇḍakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvite asuciparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati .
So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti .
Idaṃ tāva ‘ gabbhokkantimūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanauṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahiguṇṭhikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunananiddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati , yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakūpapannoV0.90 viya , uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya , loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇappatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti – idaṃ ‘ gabbhapariharaṇamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
YaṃM0.91 panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ gabbhavipattimūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassaP0.97 paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghāṭapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ vijāyanamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisassa sukumārasarīrassa hatthaggahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhāravijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati – idaṃ mātukucchito ‘ bahi nikkhamanamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhantassa , acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa , kodhavasena abhuñjantassa , ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti – idaṃ ‘ attūpakkamamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ parūpakkamamūlakaṃ ’ dukkhanti .
Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hotīti .
Tenetaṃ vuccati –
Jāyetha no ce narakesu satto ,
Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ ;
Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ ,
Iccāha dukkhāti munīdha jāti .
Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda-
Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ ;
YaṃV0.91 taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ ,
Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā .
Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-
Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ ;
Yasmā ajātassa na tattha atthi ,
Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha .
TibbandhakāreM0.92 ca asayhasīte ,
Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ ;
Na taṃ bhave tattha na cassa jāti ,
Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā .
YañcāpiP0.98 gūthanarake viya mātugabbhe ,
Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamanañca ;
Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi ,
Jātiṃ vinā itipi jātirayañhi dukkhā .
Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci ,
Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci ;
Nevatthi jātivirahe yadato mahesī ,
Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti .
Jarāniddeso 192. Jarā niddese jarāti sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Pacchimā dve pakatiniddesā .
Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti iminā ākārato
V0.92 , tenassāyaṃ ākāraniddeso .
Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato .
Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato .
Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valittabhāvakaraṇakiccato dīpitā .
Tenassā ime khaṇḍiccanti ādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtāti pākaṭajarā dassitā .
Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃsaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati .
Na ca khaṇḍiccādīneva jarā ;
na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
ĀyunoM0.93 saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā .
Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā .
Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā .
Yasmā daharakāle suppasannāni sukhumampiP0.99 attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā .
Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti .
Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā ‘ pākaṭajarā ’ nāma .
Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato ‘ paṭicchannajarā ’ nāma .
Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva .
Taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti , udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya .
Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti .
Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā ‘ avīcijarā ’ nāma , nirantarajarāti attho .
Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā ‘ savīcijarā ’ nāma .
TatthaV0.93 savīcijarā upādinnānupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti , na te thirā .
Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti .
Te paṭhamameva setā honti , jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti .
Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setāpi .
Chavi pana salohitikā hoti .
Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo , kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati , jarāvātena pana pahaṭakāle vaḷiṃ gaṇhāti .
Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti , pacchā nīlaṃ , jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍukaṃ hoti .
Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva .
Ayaṃ vuccati jarāti ayaṃM0.94 jarā nāma kathiyati .
Sā panesāP0.100 khandhaparipākalakkhaṇā , maraṇūpanayanarasā , yobbanavināsapaccupaṭṭhānā .
‘ Jarāya dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkhā , dukkhassa pana vatthubhāvena dukkhāti vuttā .
Katarassa dukkhassa ?
Kāyadukkhassa ceva domanassadukkhassa ca .
Jiṇṇassa hi attabhāvo jarasakaṭaṃ viya dubbalo hoti , ṭhātuṃ vā gantuṃ vā nisīdituṃ vā vāyamantassa balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati ;
puttadāre yathāpure asallakkhente domanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhāti veditabbā .
Apica –
Aṅgānaṃ sithilabhāvā , indriyānaṃ vikārato ;
Yobbanassa vināsena , balassa upaghātato .
Vippavāsā satādīnaṃ , puttadārehi attano ;
Apasādanīyato ceva , bhīyyo bālattapattiyā .
Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco , kāyikaṃ mānasaṃ tathā ;
Sabbametaṃ jarāhetu , yasmā tasmā jarā dukhāti .
Maraṇaniddeso 193. Maraṇa niddese cavanakavasena cuti ;
ekacatupañcakkhandhāya cutiyā sāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ .
Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ
V0.94 .
Antaradhānan ti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ cutikhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ .
Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ .
Kālo nāma antako , tassa kiriyā kālakiriyā .
Ettāvatā sammutiyā maraṇaṃ dīpitaṃ hoti .
Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha .
Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati .
Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati bhinnesu matoti vohāro hoti .
Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo ;
catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasenaP0.101 kaḷevarassaM0.95 nikkhepo veditabbo .
Kasmā ?
Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato .
Yasmā vā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipati , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo .
Manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo .
Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttaṃ .
Jīvitindriyassa upacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti , anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti .
‘ Sassaṃ mataṃ , rukkho mato ’ ti idaṃ pana vohāramattameva .
Atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti .
Idaṃ vuccati maraṇan ti idaṃ sabbampi maraṇaṃ nāma kathiyati .
Apicettha khaṇikamaraṇaṃ , sammutimaraṇaṃ , samucchedamaraṇanti ayampi bhedo veditabbo .
Tattha ‘ khaṇikamaraṇaṃ ’ nāma pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedo .
‘ Tisso mato , phusso mato ’ ti idaṃ ‘ sammutimaraṇaṃ ’ nāma .
Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā ‘ samucchedamaraṇaṃ ’ nāma .
Imasmiṃ panatthe sammutimaraṇaṃ adhippetaṃ .
Jātikkhayamaraṇaṃ , upakkamamaraṇaṃ , sarasamaraṇaṃ , āyukkhayamaraṇaṃ , puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ .
Tayidaṃ cutilakkhaṇaṃ , viyogarasaṃ , vippavāsapaccupaṭṭhānaṃ .
‘ Maraṇassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana idampi sayaṃ na dukkhaṃ , dukkhassa pana vatthubhāvena dukkhanti vuttaṃ .
Maraṇantikāpi hi sārīrikā vedanā , paṭivāte gahitā ādittatiṇukkāV0.95 viya , sarīraṃ nidahanti .
Narakanimittādīnaṃ upaṭṭhānakāle balavadomanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhanti veditabbaṃ .
Api ca –
Pāpassa pāpakammādi , nimittamanupassato ;
Bhaddassāpasahantassa , viyogaṃ piyavatthukaṃ .
MīyamānassaP0.102 yaṃ dukkhaṃ , mānasaṃ avisesato ;
Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ .
Vitujjamānamammānaṃ , hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ ;
Asayhamappaṭikāraṃ , dukkhassetassidaṃ yato ;
Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ , dukkhamicceva bhāsitanti .
ApicaM0.96 imāni jātijarāmaraṇāni nāma imesaṃ sattānaṃ vadhakapaccāmittā viya otāraṃ gavesantāni vicaranti .
Yathā hi purisassa tīsu paccāmittesu otārāpekkhesu vicarantesu eko vadeyya –
‘‘ ahaṃ asukaaraññassa nāma vaṇṇaṃ kathetvā etaṃ ādāya tattha gamissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti .
Dutiyo vadeyya ‘‘ ahaṃ tava etaṃ gahetvā gatakāle pothetvā dubbalaṃ karissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti .
Tatiyo vadeyya –
‘‘ tayā etasmiṃ pothetvā dubbale kate tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ nāma mayhaṃ bhāro hotū ’’ ti .
Te evaṃ vatvā tathā kareyyuṃ .
Tattha paṭhamapaccāmittassa araññassa vaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya tattha gatakālo viya suhajjañātimaṇḍalato nikkaḍḍhitvā yattha katthaci nibbattāpanaṃ nāma jātiyā kiccaṃ .
Dutiyassa pothetvā dubbalakaraṇaṃ viya nibbattakkhandhesu nipatitvā parādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇaṃ jarāya kiccaṃ .
Tatiyassa tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ viya jīvitakkhayapāpanaṃ maraṇassa kiccanti veditabbaṃ .
Apicettha jātidukkhaṃ sādīnavamahākantārappaveso viya daṭṭhabbaṃ .
Jarādukkhaṃ tattha annapānarahitassaV0.96 dubbalyaṃ viya daṭṭhabbaṃ .
Maraṇadukkhaṃ dubbalassa iriyāpathapavattane vihataparakkamassa vāḷādīhi anayabyasanāpādanaṃ viya daṭṭhabbanti . 194. Soka niddese byasatīti byasanaṃ ;
hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho .
Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ ;
corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti attho .
Tena ñātibyasanena phuṭṭhassāti
P0.103 ajjhotthaṭassa abhibhūtassa samannāgatassāti attho .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ ;
rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho .
Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ ;
rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ .
Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ ;
dussīlyassetaṃ nāmaṃ .
Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ .
Ettha ca purimāni dve anipphannāni , pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni .
Purimāni ca tīṇi neva kusalāni na akusalāni .
Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ .
AññataraññatarenātiM0.97 gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci .
Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa .
Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā .
Sokoti socanakavasena soko ;
idaṃ tehi kāraṇehi upajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ .
Socanāti socanākaro .
Socitattan ti socitabhāvo .
Antosokoti abbhantare soko .
Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ .
So hi abbhantare sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘ antosoko antoparisoko ’’ ti vuccati .
Cetaso parijjhāyanāti cittassa jhāyanākāro .
Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti paridahati ,‘‘ cittaṃ me jhāmaṃ , na me kiñci paṭibhātī ’’ ti vadāpeti .
Dukkhito mano dummano , tassa bhāvo domanassaṃ .
Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ .
Ayaṃ vuccati sokoti ayaṃ soko nāma kathiyati .
So panāyaṃ kiñcāpi atthato domanassavedanāvaV0.97 hoti , evaṃP0.104 santepi antonijjhānalakkhaṇo , cetaso parinijjhāyanaraso , anusocanapaccupaṭṭhāno .
‘ Sokassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayaṃ sabhāvadukkhattā ceva dukkhassa ca vatthubhāvena dukkhoti vutto .
Kataradukkhassāti ?
Kāyikadukkhassa ceva javanakkhaṇe ca domanassadukkhassa .
Sokavegena hi hadaye mahāgaṇḍo uṭṭhahitvā paripaccitvā bhijjati , mukhato vā kāḷalohitaṃ nikkhamati , balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati .
‘‘ Ettakā me ñātayo khayaṃ gatā , ettakā me bhogā ’’ ti cintentassa ca balavaṃ domanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvenapesa dukkhoti veditabbo .
Apica –
Sattānaṃ hadayaṃ soko , sallaṃ viya vitujjati ;
Aggitattova nārāco , bhusañca ḍahate puna .
Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ ;
Dukkhampi vividhaṃ yasmā , tasmā dukkhoti vuccatīti .
Paridevaniddeso 195. Parideva niddese
M0.98 ‘ mayhaṃ dhītā , mayhaṃ putto ’ ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo .
‘ Paridevassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkho , kāyadukkhadomanassadukkhānaṃ pana vatthubhāvena dukkhoti vutto .
Paridevanto hi attano khandhaṃ muṭṭhīhiV0.98 potheti , ubhohi hatthehi uraṃ paharatiP0.105 piṃsati , sīsena bhittiyā saddhiṃ yujjhati .
Tenassa balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati .
‘ Ettakā me ñātayo khayaṃ vayaṃ abbhatthaṃ gatā ’ tiādīni cinteti .
Tenassa balavaṃ domanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhoti veditabbo .
Apica –
Yaṃ sokasallavihato paridevamāno ,
Kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ ;
Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ ,
Dukkhoti tena bhagavā paridevamāhāti .
DukkhadomanassaniddesoTaṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo .
Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni .
Vācāti vacanaṃ .
Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ .
Upaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpo vippalāpo .
Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ .
Lālappanākāro lālappanā .
Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ .
Ayaṃ vuccati paridevoti ayaṃ paridevo nāma kathiyati .
So lālappanalakkhaṇo , guṇadosaparikittanaraso , sambhamapaccupaṭṭhāno .
198. Upāyāsa niddese
P0.106 āyāsanaṭṭhena āyāso ;
saṃsīdanavisīdanākārappavattassa cittakilamathassetaṃ nāmaṃ .Balavaṃ āyāso upāyāso .
Āyāsitabhāvo āyāsitattaṃ .
Upāyāsitabhāvo upāyāsitattaṃ .
Ayaṃ vuccati upāyāsoti ayaṃ upāyāso nāma kathiyati .
So panesa byāsattilakkhaṇo , nitthunanaraso , visādapaccupaṭṭhāno .
‘ Upāyāsassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkho , ubhinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhoti vutto .
Kupitena hi raññā issariyaṃ acchinditvā hataputtabhātikānaṃ āṇattavadhānaṃ bhayena aṭaviṃ pavisitvā nilīnānaṃ mahāvisādappattānaṃ dukkhaṭṭhānena dukkhaseyyāya dukkhanisajjāya balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati .
‘ Ettakā no ñātakā , ettakā bhogā naṭṭhā ’ ti cintentānaṃ balavadomanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhoti veditabboti .
Apica –
Cittassa
M0.100 paridahanā , kāyassa visādanā ca adhimattaṃ ;
Yaṃ dukkhamupāyāso , janeti dukkho tato vutto .
Ettha ca mandagginā antobhājaneyeva telādīnaṃ pāko viya soko .
Tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo .
Bahinikkhantāvasesassa nikkhamitumpi appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo .
Appiyasampayoganiddeso 199. Appiyasampayoga niddese
V0.100 yassāti ye assa .
Aniṭṭhāti apariyesitā .
Pariyesitā vā hontu apariyesitā vā , nāmamevetaṃ amanāpārammaṇānaṃ .
Manasmiṃ na kamanti , na pavisantīti akantā .
Manasmiṃ na appiyanti , na vā manaṃ vaḍḍhentīti amanāpā .
Rūpātiādi tesaṃ sabhāvanidassanaṃ .
Anatthaṃ kāmenti icchantīti anatthakāmā .
Ahitaṃ kāmenti icchantīti ahitakāmā .
Aphāsukaṃ dukkhavihāraṃ kāmenti icchantīti aphāsukakāmā .
CatūhiP0.107 yogehi khemaṃ nibbhayaṃ vivaṭṭaṃ na icchanti , sabhayaṃ vaṭṭameva nesaṃ kāmenti icchantīti āyogakkhemakāmā .
Apica saddhādīnaṃ vuddhisaṅkhātassa atthassa akāmanato tesaṃyeva hānisaṅkhātassa anatthassa ca kāmanato anatthakāmā .
Saddhādīnaṃyeva upāyabhūtassa hitassa akāmanato saddhāhāniādīnaṃ upāyabhūtassa ahitassa ca kāmanato ahitakāmā .
Phāsukavihārassa akāmanato aphāsukavihārassa ca kāmanato aphāsukakāmā .
Yassa kassaci nibbhayassa akāmanato bhayassa ca kāmanato ayogakkhemakāmāti evampettha attho daṭṭhabbo .Saṅgatīti gantvā saṃyogo .
Samāgamoti āgatehi saṃyogo .
Samodhānan ti ṭhānanisajjādīsu sahabhāvo .
Missībhāvoti sabbakiccānaṃ sahakaraṇaṃ .
Ayaṃ sattavasena yojanā .
Saṅkhāravasena pana yaṃ labbhati taṃ gahetabbaṃ .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ appiyasampayogo nāma kathiyati .
So aniṭṭhasamodhānalakkhaṇo , cittavighātakaraṇaraso , anatthabhāvapaccupaṭṭhāno .
So
M0.101 atthato eko dhammo nāma natthi .
Kevalaṃ appiyasampayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto .
Aniṭṭhāni hi vatthūni samodhānagatāni vijjhanachedanaphālanādīhi kāyikampi dukkhaṃ uppādenti , ubbegajananato mānasampi .
Tenetaṃ vuccati –
Disvāva appiye dukkhaṃ , paṭhamaṃ hoti cetasi ;
Tadupakkamasambhūta-matha kāye yato idha .
TatoV0.101 dukkhadvayassāpi , vatthuto so mahesinā ;
Dukkho vuttoti viññeyyo , appiyehi samāgamoti .
Piyavippayoganiddeso 200. Piyavippayoga niddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .
Mātā vātiādi panettha atthakāme sarūpena dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha mamāyatīti mātā .
Piyāyatīti
P0.108 pitā .
Bhajatīti bhātā .
Tathā bhaginī .
Mettāyantīti mittā , minantīti vā mittā ;
sabbaguyhesu anto pakkhipantīti attho .
Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā .
Ayaṃ amhākaṃ ajjhattikoti evaṃ jānanti ñāyantīti vā ñātī .
Lohitena sambandhāti sālohitā .
Evametāni padāni atthato veditabbāni .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ piyehi vippayogo nāma kathiyati .
So iṭṭhavatthuviyogalakkhaṇo , sokuppādanaraso , byasanapaccupaṭṭhāno .
So atthato eko dhammo nāma natthi .
Kevalaṃ piyavippayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto .
Iṭṭhāni hi vatthūni viyujjamānāni sarīrassa sosanamilāpanādibhāvena kāyikampi dukkhaṃ uppādenti ,‘ yampi no ahosi , tampi no natthī ’ ti anusocāpanato mānasampi .
Tenetaṃ vuccati –
Ñātidhanādiviyogā , sokasarasamappitā vitujjanti ;
Bālā yato tato yaṃ , dukkhoti mato piyaviyogoti .
Icchāniddeso
Yampicchan ti yenapi dhammena alabbhaneyyaṃ vatthuṃ icchanto na labhati , taṃ alabbhaneyyavatthuicchanaṃ dukkhanti veditabbaṃ .
201. Icchā niddese jātidhammānan ti jātisabhāvānaṃ jātipakatikānaṃ .
Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati .
Aho vatāti patthanā .
Na
M0.102 kho panetaṃ icchāya pattabban ti yaṃ etaṃ ‘‘ aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma , na ca vata no jāti āgaccheyyā ’’ ti evaṃ pahīnasamudayesu sādhūsu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ , parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ , taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā apattabbato anicchantassa ca bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hoti .Idampīti etampi ;
upari sesāni upādāya
V0.102 pikāro .Jarādhammānan tiādīsupi
P0.109 eseva nayo .
Evamettha alabbhaneyyavatthūsu icchāva ‘‘ yampicchaṃ na labhati tampi dukkhan ’’ ti vuttā .
Sā alabbhaneyyavatthuicchanalakkhaṇā , tappariyesanarasā , tesaṃ appattipaccupaṭṭhānā .
Dvinnaṃ pana dukkhānaṃ vatthubhāvato dukkhāti vuttā .
Ekacco hi rājā bhavissatīti sambhāvito hoti .
So chinnabhinnagaṇena parivārito pabbatavisamaṃ vā vanagahanaṃ vā pavisati .
Atha rājā taṃ pavattiṃ ñatvā balakāyaṃ peseti .
So rājapurisehi nihataparivāro sayampi laddhappahāro palāyamāno rukkhantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā pavisati .
Tasmiṃ samaye mahāmegho uṭṭhahati , tibbandhakārā kāḷavaddalikā hoti .
Atha naṃ samantato kāḷakipillikādayo pāṇā parivāretvā gaṇhanti .
Tenassa balavakāyadukkhaṃ uppajjati .
‘ Maṃ ekaṃ nissāya ettakā ñātī ca bhogā ca vinaṭṭhā ’ ti cintentassa balavadomanassaṃ uppajjati .
Iti ayaṃ icchā imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhāti veditabbā .
Apica –
Taṃ taṃ patthayamānānaṃ , tassa tassa alābhato ;
Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ , sattānaṃ idha jāyati .
Alabbhaneyyavatthūnaṃ , patthanā tassa kāraṇaṃ ;
Yasmā tasmā jino dukkhaṃ , icchitālābhamabravīti .
Upādānakkhandhaniddeso 202. Upādānakkhandha niddese saṃkhittenāti desanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Dukkhañhi ettakāni dukkhasatānīti vā ettakāni dukkhasahassānīti vā ettakāni dukkhasatasahassānīti
M0.103 vā saṃkhipituṃ na sakkā , desanā pana sakkā , tasmā ‘‘ dukkhaṃ nāma aññaṃ kiñci natthi , saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti desanaṃ saṅkhipento evamāha .Seyyathidan ti nipāto ;
tassa te katameti ceti attho .
Rūpūpādānakkhandhotiādīnaṃ attho khandhavibhaṅge vaṇṇitoyeva .
‘ Khandhānaṃ
V0.103 dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana –
JātippabhutikaṃP0.110 dukkhaṃ , yaṃ vuttaṃ idha tādinā ;
Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ , vinā ete na vijjati .
Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime ;
Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā .
Tathā hi indhanamiva pāvako , lakkhamiva paharaṇāni , gorūpamiva ḍaṃsamakasādayo , khettamiva lāvakā , gāmaṃ viya gāmaghātakā , upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi bādhayamānā , tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ , pupphaphalapallavādīni viya rukkhesu , upādānakkhandhesuyeva nibbattanti .
Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti , majjhedukkhaṃ jarā , pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ .
Māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhamānadukkhaṃ soko , tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo .
Tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ .
Tena bādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ .
Sokādivuḍḍhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso .
Manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehi kappehi na sakkā asesato vattuṃ , taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti bhagavā avocāti .
Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā