Issues
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

5. Viññāṇakkhandho

Author: _System_commentary_ @ Administrator

26. ViññāṇakkhandhaniddeseP0.21M0.20 yaṃ kiñci viññāṇan ti catubhūmakaviññāṇaṃ pariyādiyati . Cakkhuviññāṇan tiādīni atītādivasena niddiṭṭhaviññāṇaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni . Tattha cakkhuviññāṇādīniV0.20 pañca cakkhupasādādivatthukāneva , manoviññāṇaṃ hadayavatthukampi avatthukampi . Sabbaṃ catubhūmakaviññāṇaṃ . Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti . Ayaṃ viññāṇakkhandhaniddeso . Pakiṇṇakakathā Idāni pañcasupi khandhesu samuggamato , pubbāparato , addhānaparicchedato , ekuppādanānānirodhato , nānuppādaekanirodhato , ekuppādaekanirodhato , nānuppādanānānirodhato , atītānāgatapaccuppannato , ajjhattikabāhirato , oḷārikasukhumato , hīnapaṇītato , dūrasantikato , paccayato , samuṭṭhānato , parinipphannato , saṅkhatatoti soḷasahākārehi pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ . Tattha duvidho samuggamo – gabbhaseyyakasamuggamo , opapātikasamuggamoti . Tattha gabbhaseyyakasamuggamo evaṃ veditabbo – gabbhaseyyakasattānañhi paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchāapure ekato pātubhavanti . Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti . Khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattāti vatvā puna ‘ atibahuṃ etaṃ , saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ . Tampi paṭikkhipitvā ‘ ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ . Tampi paṭikkhipitvā ‘ imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso ; tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ . Tampi paṭikkhipitvā ‘ etaṃ bahu , jātiuṇṇā nāma sukhumā ; tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ . Taṃ panetaṃM0.21 acchaṃ hoti vippasannaṃ anāvilaṃ parisuddhaṃ pasannatilatelabindusamānavaṇṇaṃP0.22 . Vuttampi cetaṃ – TilatelassaV0.21 yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ; Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ , kalalanti pavuccatīti . Evaṃ parittāya rūpasantatiyā tīṇi santatisīsāni honti – vatthudasakaṃ , kāyadasakaṃ , itthiyā itthindriyavasena purisassa purisindriyavasena bhāvadasakanti . Tattha vatthurūpaṃ , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , taṃnissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ vatthudasakaṃ nāma . Kāyapasādo , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tannissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ kāyadasakaṃ nāma . Itthiyā itthibhāvo , purisassa purisabhāvo , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tannissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ bhāvadasakaṃ nāma . Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhiyaṃ ukkaṭṭhaparicchedena samatiṃsa kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti . Paṭisandhicittena pana sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , saṅkhārā saṅkhārakkhandho , paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandhoti . Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti . Sace pana napuṃsakapaṭisandhi hoti , bhāvadasakaṃ hāyati . Dvinnaṃ dasakānaṃ vasena samavīsati kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti . Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti . Evampi gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti . Imasmiṃ ṭhāne tisamuṭṭhānikappaveṇī kathetabbā bhaveyya . Taṃ pana akathetvā ‘ opapātikasamuggamo ’ nāma dassito . Opapātikānañhi paripuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe heṭṭhā vuttāni tīṇi , cakkhusotaghānajivhādasakāni cāti satta rūpasantatisīsāni pātubhavanti . Tattha cakkhudasakādīni kāyadasakasadisāneva . Napuṃsakassa pana bhāvadasakaṃ natthi . Evaṃ paripuṇṇāyatanānaṃ opapātikānaṃ samasattati cevaP0.23 samasaṭṭhi ca kammajarūpāni rūpakkhandho nāma . Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti . Evaṃ opapātikānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti . Ayaṃ ‘ opapātikasamuggamo ’ nāma . Evaṃ tāva pañcakkhandhā ‘ samuggamato ’ veditabbā . ‘ Pubbāparato ’ tiM0.22 evaṃ pana gabbhaseyyakānaṃ apacchāapure uppannesu pañcasu khandhesu kiṃ rūpaṃV0.22 paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti udāhu arūpanti ? Rūpaṃ rūpameva samuṭṭhāpeti , na arūpaṃ . Kasmā ? Paṭisandhicittassa na rūpajanakattā . Sabbasattānañhi paṭisandhicittaṃ , khīṇāsavassa cuticittaṃ , dvipañcaviññāṇāni , cattāri arūppavipākānīti soḷasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti . Tattha paṭisandhicittaṃ tāva vatthuno dubbalatāya appatiṭṭhitatāya paccayavekallatāya āgantukatāya ca rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Tattha hi sahajātaṃ vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotīti vatthuno dubbalatāya rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Yathā ca papāte patanto puriso aññassa nissayo bhavituṃ na sakkoti , evaṃ etampi kammavegakkhittattā papāte patamānaṃ viya appatiṭṭhitaṃ . Iti kammavegakkhittattā , appatiṭṭhitatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Paṭisandhicittañca vatthunā saddhiṃ apacchāapure uppannaṃ . Tassa vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkoti . Sace sakkuṇeyya , rūpaṃ samuṭṭhāpeyya . Yatrāpi vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ sakkoti , paveṇī ghaṭiyati , tatrāpi cittaṃ aṅgato aparihīnaṃyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Yadi hi cittaṃ ṭhānakkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya , paṭisandhicittampi rūpaṃ samuṭṭhāpeyya . Na pana cittaṃ tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Yathā pana ahicchattakamakulaṃ pathavito uṭṭhahantaṃ paṃsucuṇṇaṃ gahetvāva uṭṭhahati , evaṃ cittaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvāva uṭṭhahati . Paṭisandhikkhaṇe ca vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkotīti paccayavekallatāyapi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Yathā ca āgantukapuriso agatapubbaṃ padesaṃ gato aññesaṃP0.24 – ‘ etha bho , antogāme vo annapānagandhamālādīni dassāmī ’ ti vattuṃ na sakkoti , attano avisayatāya appahutatāya , evameva paṭisandhicittaṃ āgantukanti attano āgantukatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Apica samatiṃsa kammajarūpāni cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitānītipi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Khīṇāsavassa pana cuticittaṃ vaṭṭamūlassa vūpasantattā na samuṭṭhāpeti . Tassa hi sabbabhavesu vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ abhabbuppattikaṃ punabbhave paveṇī nāmaM0.23 natthi . Sotāpannassa pana satta bhave ṭhapetvā aṭṭhameva vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ . Tasmā tassa cuticittaṃ sattasu bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpetiV0.23 , sakadāgāmino dvīsu , anāgāmino ekasmiṃ . Khīṇāsavassa sabbabhavesu vaṭṭamūlassa vūpasantattā neva samuṭṭhāpeti . Dvipañcaviññāṇesu pana jhānaṅgaṃ natthi , maggaṅgaṃ natthi , hetu natthīti cittaṅgaṃ dubbalaṃ hotīti cittaṅgadubbalatāya tāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti . Cattāri arūpavipākāni tasmiṃ bhave rūpassa natthitāya rūpaṃ na samuṭṭhāpenti . Na kevalañca tāneva , yāni aññānipi tasmiṃ bhave aṭṭha kāmāvacarakusalāni , dasa akusalāni , nava kiriyacittāni , cattāri āruppakusalāni , catasso āruppakiriyā , tīṇi maggacittāni , cattāri phalacittānīti dvecattālīsa cittāni uppajjanti , tānipi tattha rūpassa natthitāya eva rūpaṃ na samuṭṭhāpenti . Evaṃ paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti . Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Ko esa utu nāmāti ? Paṭisandhikkhaṇe uppannānaṃ samatiṃsakammajarūpānaṃ abbhantarā tejodhātu . Sā ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti . Utu nāma cesa dandhanirodho ; cittaṃ khippanirodhaṃ . Tasmiṃ dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti . Tesu paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ uppādakkhaṇeyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti . Yadā pana saddassa uppattikālo bhavissati , tadā utucittāni saddanavakaṃ nāma samuṭṭhāpessanti . Kabaḷīkārāhāropi ṭhānaṃ patvāP0.25 aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti . Kuto panassa kabaḷīkārāhāroti ? Mātito . Vuttampi cetaṃ – ‘‘ Yañcassa bhuñjatī mātā , annaṃ pānañca bhojanaṃ ; Tena so tattha yāpeti , mātukucchigato naro ’’ ti .( saṃ . ni .1.235); Evaṃ kucchigato dārako mātarā ajjhohaṭaannapānaojāya yāpeti . Sāva ṭhānappattā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti . Nanu ca sā ojā kharā ? Vatthu sukhumaṃ ? Kathaṃ tattha patiṭṭhātīti ? Paṭhamaṃ tāva na patiṭṭhāti ; ekassa vā dvinnaṃ vā sattāhānaṃ gatakāle patiṭṭhāti . Tato pana pure vā patiṭṭhātu pacchā vā ; yadā mātarā ajjhohaṭaannapānaojā dārakassa sarīre patiṭṭhāti , tadā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti . OpapātikassāpiM0.24V0.24 pakatipaṭiyattānaṃ khādanīyabhojanīyānaṃ atthiṭṭhāne nibbattassa tāni gahetvā ajjhoharato ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Eko annapānarahite araññe nibbattati , mahāchātako hoti , attanova jivhāya kheḷaṃ parivattetvā gilati . Tatrāpissa ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Evaṃ pañcavīsatiyā koṭṭhāsesu dveva rūpāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti – tejodhātu ca kabaḷīkārāhāro ca . Arūpepi dveyeva dhammā rūpaṃ samuṭṭhāpenti – cittañceva kammacetanā ca . Tattha rūpaṃ uppādakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ , ṭhānakkhaṇe balavanti ṭhānakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Cittaṃ ṭhānakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ , uppādakkhaṇeyeva balavanti uppādakkhaṇeyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti . Kammacetanā niruddhāva paccayo hoti . Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi āyūhitaṃ kammaṃ etarahi paccayo hoti . Etarahi āyūhitaṃ anāgate kappakoṭisatasahassapariyosānepi paccayo hotīti . Evaṃ ‘ pubbāparato ’ veditabbā . ‘ Addhānaparicchedato ’ ti rūpaṃ kittakaṃ addhānaṃ tiṭṭhati ? Arūpaṃ kittakanti ? Rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhaṃ . Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ khippanirodhaṃ . Rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti . TaṃP0.26 pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhati . Yathā hi puriso ‘ phalaṃ pātessāmī ’ ti muggarena rukkhasākhaṃ pahareyya , phalāni ca pattāni ca ekakkhaṇeyeva vaṇṭato mucceyyuṃ . Tattha phalāni attano bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanti , pattāni lahukatāya pacchā . Evameva muggarappahārena pattānañca phalānañca ekakkhaṇe vaṇṭato muttakālo viya paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvo ; phalānaṃ bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpe dharanteyeva soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ ; pattānaṃ lahukatāya pacchā pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saha nirujjhanaṃ . Tattha kiñcāpi rūpaṃ dandhanirodhaṃ garupariṇāmaṃ , cittaṃ khippanirodhaṃ lahupariṇāmaṃ , rūpaṃ pana arūpaṃ arūpaṃ vā rūpaṃ ohāya pavattituṃ na sakkonti . Dvinnampi ekappamāṇāva pavatti . Tatrāyaṃ upamā – eko puriso lakuṇṭakapādo , eko dīghapādo . Tesu ekato maggaṃ gacchantesu yāva dīghapādoM0.25 ekapadavāraṃ akkamati , tāva itaro pade padaṃ akkamitvā soḷasapadavārena gacchati . Dīghapādo lakuṇṭakapādassa soḷasa padavāre attano pādaṃ añchitvāV0.25 ākaḍḍhitvā ekameva padavāraṃ karoti . Iti ekopi ekaṃ atikkamituṃ na sakkoti . Dvinnampi gamanaṃ ekappamāṇameva hoti . Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ . Lakuṇṭakapādapuriso viya arūpaṃ ; dīghapādapuriso viya rūpaṃ ; dīghapādassa ekaṃ padavāraṃ akkamaṇakāle itarassa soḷasapadavāraakkamanaṃ viya rūpe dharanteyeva arūpadhammesu soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ ; dvinnaṃ purisānaṃ lakuṇṭakapādapurisassa soḷasa padavāre itarassa attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekapadavārakaraṇaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhanaṃ ; dvinnaṃ purisānaṃ aññamaññaṃ anohāya ekappamāṇeneva gamanaṃ viya arūpassa rūpaṃ rūpassa arūpaṃ anohāya ekappamāṇeneva pavattananti . Evaṃ ‘ addhānaparicchedato ’ veditabbā . ‘ Ekuppādanānānirodhato ’ ti idaṃ pacchimakammajaṃ ṭhapetvā dīpetabbaṃ . Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ , dutiyaṃP0.27 bhavaṅgaṃ , tatiyaṃ bhavaṅgaṃ … pe … soḷasamaṃ bhavaṅgaṃ . Tesu ekekassa uppādaṭṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā . Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti . Tesu paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ kammajarūpaṃ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ; ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ ṭhitikkhaṇeyeva ; bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati . Evaṃ dutiyabhavaṅgacittaṃ ādiṃ katvā attano attano sattarasamena cittena saddhiṃ yojetvā nayo netabbo . Iti soḷasa tikā aṭṭhacattālīsa honti . Ayaṃ aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī nāma . Sā panesā rattiñca divā ca khādantānampi bhuñjantānampi suttānampi pamattānampi nadīsoto viya ekantaṃ pavattati yevāti . Evaṃ ‘ ekuppādanānānirodhato ’ veditabbā . ‘ Nānuppādaekanirodhatā ’ pacchimakammajena dīpetabbā . Tattha āyusaṃkhārapariyosāne soḷasannaṃ cittānaṃ vāre sati heṭṭhāsoḷasakaṃ uparisoḷasakanti dve ekato yojetabbāni . Heṭṭhāsoḷasakasmiñhi paṭhamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ uparisoḷasakasmiṃ paṭhamacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ; ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa ṭhitikkhaṇeyevaM0.26 bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati . Heṭṭhimasoḷasakasmiṃ pana dutiyacittassa … pe … soḷasamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ cuticittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ; tassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa ṭhitikkhaṇeyeva ; bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati . Tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇīV0.26 na pavattati . Yadi pavatteyya , sattā akkhayā avayā ajarā amarā nāma bhaveyyuṃ . Ettha pana yadetaṃ ‘ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhatī ’ tiādinā nayena ‘ ekassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’ ti aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttaṃ , taṃ ‘‘ yassaP0.28 kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī ’’ ti ? ‘‘ Āmantā ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .79) imāya pāḷiyā virujjhati . Kathaṃ ? Kāyasaṅkhāro hi cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto . Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasa cittāni uppajjanti tāva tiṭṭhati . Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhati . Iti yena cittena saddhiṃ uppajjati , tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati ; na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati , nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati . Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ . Yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa khaṇaniyamo vutto kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo . Tasmā paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati . Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhati . Paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa ṭhānakkhaṇe nirujjhatīti iminā nayenettha yojanā kātabbā . Tato paraṃ pana utusamuṭṭhānikapaveṇīyeva tiṭṭhati . ‘ Nīharitvā jhāpethā ’ ti vattabbaṃ hoti . Evaṃ ‘ nānuppādaekanirodhato ’ veditabbā . ‘ Ekuppādaekanirodhato ’ ti rūpaṃ pana rūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ . Arūpaṃ arūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ . Evaṃ ‘ ekuppādaekanirodhato ’ veditabbā . ‘ Nānuppādanānānirodhatā ’M0.27 pana catusantatirūpena dīpetabbā . Imassa hi uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantassa sarīrassa tattha tattha catusantatirūpaṃ ghanapuñjabhāvena vattati . Evaṃ vattamānassāpissa na ekuppādāditā sallakkhetabbā . Yathā pana upacikarāji vā kipillikarāji vā olokiyamānā ekābaddhā viya hoti , na pana ekābaddhā . Aññissā hiV0.27 sīsasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi , aññissā udarasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi , aññissā pādasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi honti . Evameva catusantatirūpānampi aññassa uppādakkhaṇeP0.29 aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi , aññassa ṭhitikkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi , aññassa bhaṅgakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi . Evamettha ‘ nānuppādanānānirodhatā ’ veditabbā . ‘ Atītādīni ’ pana dūradukapariyosānāni pāḷiyaṃ āgatāneva . ‘ Paccayasamuṭṭhānāni ’ pi ‘‘ kammajaṃ , kammapaccayaṃ , kammapaccayautusamuṭṭhānan ’’ tiādinā ( dha . sa . aṭṭha .975) nayena heṭṭhā kathitāniyeva . Pañcapi pana khandhā parinipphannāva honti , no aparinipphannā ; saṅkhatāva no asaṅkhatā ; apica nipphannāpi hontiyeva . Sabhāvadhammesu hi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañca . Nirodhasamāpatti pana nāmapaññatti ca kathanti ? Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā . Nipphannā pana hoti samāpajjantena samāpajjitabbato . Tathā nāmapaññatti . Sāpi hi lokiyādibhedaṃ na labhati ; nipphannā pana hoti no anipphannā ; nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti . Kamādivinicchayakathā Evaṃ pakiṇṇakato khandhe viditvā puna etesuyeva – Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ , kamatotha visesato ; Anūnādhikato ceva , upamāto tatheva ca . Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ , passantassatthasiddhito ; Vinicchayanayo sammā , viññātabbo vibhāvinā . TatthaM0.28V0.28 ‘ kamato ’ ti idha uppattikkamo , pahānakkamo , paṭipattikkamo , bhūmikkamo , desanākkamoti bahuvidho kamo . Tattha ‘‘ paṭhamaṃ kalalaṃ hoti , kalalā hoti abbudan ’’ ti ( saṃ . ni .1.235) evamādi uppattikkamo . ‘‘ Dassanena pahātabbā dhammā , bhāvanāya pahātabbā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo . ‘‘ Sīlavisuddhi , cittavisuddhī ’’ ti ( ma . ni .1.259; paṭi . ma .3.41) evamādi paṭipattikkamo . ‘‘ KāmāvacarāP0.30 , rūpāvacarā ’’ ti evamādi bhūmikkamo . ‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā ’’ ti ( dī . ni .3.145) vā ‘‘ dānakathaṃ sīlakathan ’’ ti ( ma . ni .2.69; dī . ni .1.298) vā evamādi desanākkamo . Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati , kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito ; na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato ; na paṭipattikkamo akusalānaṃ appaṭipajjanīyato ; na bhūmikkamo vedanādīnaṃ catubhūmakapariyāpannattā . Desanākkamo pana yujjati . Abhedena hi yaṃ pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi . Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃveditaṃ vedanaṃ , yaṃ vedayati taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ , saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre , tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca viññāṇanti evaṃ tāva ‘ kamato ’ vinicchayanayo viññātabbo . ‘ Visesato ’ ti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato . Ko pana tesaṃ viseso ? Khandhā tāva avisesato vuttā , upādānakkhandhā sāsavaupādānīyabhāvena visesetvā . Yathāha – ‘‘ Pañca , bhikkhave , khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca , taṃ suṇātha . Katame ca , bhikkhave , pañcakkhandhā ? Yaṃ kiñci , bhikkhave , rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , rūpakkhandho . Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … pe … ye keci saṅkhārā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃV0.29 … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , viññāṇakkhandho . Ime vuccanti , bhikkhave , pañcakkhandhā . Katame ca , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ? YaṃM0.29 kiñci , bhikkhave , rūpaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati , rūpūpādānakkhandho . Yā kāci vedanā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃP0.31 vuccati , bhikkhave , viññāṇupādānakkhandho . Ime vuccanti , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.48). Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi sāsavāpi atthi , na evaṃ rūpaṃ . Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati tasmā khandhesu vuttaṃ . Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ . Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā , sāsavā upādānakkhandhesu . ‘ Upādānakkhandhā ’ ti ettha ca upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo . Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā . ‘ Anūnādhikato ’ ti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti ? Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato , attattaniyaggāhavatthussa etapparamato , aññesañca tadavarodhato . Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti , vedanā vedanāsabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti . Esa nayo saññādīsupi . Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgasaṅgahato pañceva vuttā . Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca . Vuttañhetaṃ – ‘‘ rūpe kho , bhikkhave , sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti ( saṃ . ni .3.207). Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu …. Viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ ti . Tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā . Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā , tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti . Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti . Evaṃ ‘ anūnādhikato ’ vinicchayanayo viññātabbo . ‘ Upamāto ’ ti ettha hi gilānasālūpamo rūpupādānakkhandhoP0.32 gilānūpamassa viññāṇupādānakkhandhassaV0.30 vatthudvārārammaṇavasena nivāsanaṭṭhānato , gelaññūpamoM0.30 vedanupādānakkhandho ābādhakattā , gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsambhavā , asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho vedanāgelaññassa nidānattā . ‘‘ Vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) hi vuttaṃ . Tathā ‘‘ akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagatan ’’ ti ( dha . sa .556). Gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho vedanāgelaññena aparimuttattā . Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti , evaṃ ‘ upamāto ’ vinicchayanayo viññātabbo . ‘ Daṭṭhabbato dvidhā ’ ti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbato pettha vinicchayanayo viññātabbo . Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsivisūpame ( saṃ . ni .4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato , bhārasuttavasena ( saṃ . ni .3.22) bhārato , khajjanīyapariyāyavasena ( saṃ . ni .3.79) khādakato , yamakasuttavasena ( saṃ . ni .3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā . Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , udakapubbuḷo viya vedanā , marīcikā viya saññā , kadalikkhandho viya saṅkhārā , māyā viya viññāṇaṃ . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ , vedanā pubbuḷūpamā ; Marīcikūpamā saññā , saṅkhārā kadalūpamā ; Māyūpamañca viññāṇaṃ , desitādiccabandhunā ’’ ti .( saṃ . ni .3.95); Tattha rūpādīnaṃ pheṇapiṇḍādīhi evaṃ sadisatā veditabbā – yathā hi pheṇapiṇḍo nissārova evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva . Yathā ca so ‘ iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī ’ ti gahetuṃ na sakkā , gahitopi tamatthaṃ na sādheti bhijjateva ; evaṃ rūpampiP0.33 ‘ niccan ’ ti vā ‘ dhuvan ’ ti vā ‘ ahan ’ ti vā ‘ maman ’ ti vā gahetuṃ naV0.31 sakkā , gahitampi na tathā tiṭṭhati , aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti . Evaṃ ‘ pheṇapiṇḍasadisameva ’ hoti . YathāM0.31 vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso , evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ . Kulavasena cettha asīti kimikulāni vasanti . Tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi . Na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti . Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ . Yathā ca pheṇapiṇḍo āditova badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti , evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭamattampi hoti , macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatappamāṇampi . Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ . Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati , thokaṃ gantvāpi , samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati ; evameva rūpampi kalalabhāvepi bhijjati , abbudādibhāve , antarā pana abhejjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati , maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti . Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ . Yathā pana pubbuḷo asāro , evaṃ vedanāpi . Yathā ca so abalo , agayhupago , na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ , gahitaggahitopi bhijjateva ; evaṃ vedanāpi abalā , agayhupagā , na sakkā ‘ niccā ’ ti vā ‘ dhuvā ’ ti vā gahetuṃ , gahitāpi na tathā tiṭṭhati . Evaṃ agayhupagatāyapi vedanā ‘ pubbuḷasadisā ’. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitiko hoti ; evaṃ vedanāpi uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitikā hoti , ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhyā uppajjitvā nirujjhati . Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ , udakabinduṃP0.34 , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati ; evaṃ vedanāpi vatthuṃ , ārammaṇaṃ , kilesajālaṃ , phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati . Evampi vedanā pubbuḷasadisā . Saññāpi asārakaṭṭhena ‘ marīcisadisā ’. Tathā agayhupagaṭṭhena ; na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ . Apica yathā marīci vipphandati , sañjātūmivegoV0.32 viya khāyati ; evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati . Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambhetiM0.32 ,‘ paripuṇṇavāpī viya paripuṇṇanadī viya dissatī ’ ti vadāpeti ; evaṃ saññāpi vippalambheti ,‘ idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ niccan ’ ti vadāpeti . Pītakādīsupi eseva nayo . Evaṃ vippalambhanenāpi marīcisadisā . Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena ‘ kadalikkhandhasadisā ’. Tathā agayhupagaṭṭhena . Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasīādīnamatthāya upanetuṃ , upanītampi na tathā hoti ; evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ , gahitāpi na tathā honti . Yathā ca kadalikkhandho bahuvaṭṭisamodhāno hoti , evaṃ saṅkhārakkhandhopi bahudhammasamodhāno . Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo , aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo , añño tato abbhantarabbhantarānaṃ ; evameva saṅkhārakkhandhopi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ , aññaṃ cetanādīnaṃ . Samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhotveva vuccatīti . Evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso . Viññāṇampi asārakaṭṭhena ‘ māyāsadisaṃ ’. Tathā agayhupagaṭṭhena . Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā , evaṃ viññāṇaṃ . Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca . Teneva hi cittena puriso āgato viya , gato viya , ṭhito viya , nisinno viya hoti . Aññadeva cāgamanakāle cittaṃ , aññaṃ gamanakālādīsu . Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ . Māyā ca mahājanaṃ vañceti , yaṃ kiñcideva ‘ idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā ’ tipi gahāpeti . ViññāṇampiP0.35 mahājanaṃ vañceti , teneva cittena āgacchantaṃ viya , gacchantaṃ viya , ṭhitaṃ viya , nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti . Aññadeva ca āgamane cittaṃ , aññaṃ gamanādīsu . Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ . Visesato ca subhārammaṇampi oḷārikampi ajjhattikarūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ . Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ . ‘ Evaṃ passantassatthasiddhito ’ ti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti , tatopi vinicchayanayo viññātabbo , seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhesu ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati . Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti . Visesato ca ajjhattikarūpaṃV0.33 asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānātiM0.33 , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati , kāmoghaṃ uttarati , kāmayogena visaṃyujjati , kāmāsavena anāsavo hoti , abhijjhākāyaganthaṃ bhindati , kāmupādānaṃ na upādiyati . Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti , dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati , bhavoghaṃ uttarati , bhavayogena visaṃyujjati , bhavāsavena anāsavo hoti , byāpādakāyaganthaṃ bhindati , sīlabbatupādānaṃ na upādiyati . Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti , anattani attāti vipallāsaṃ pajahati , diṭṭhoghaṃ uttarati , diṭṭhiyogena visaṃyujjati , diṭṭhāsavena anāsavo hoti , idaṃ saccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati , attavādupādānaṃ na upādiyati . Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti , anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati , avijjoghaṃ uttarati , avijjāyogena visaṃyujjati , avijjāsavena anāsavo hoti , sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati , diṭṭhupādānaṃ na upādiyati . Evaṃ mahānisaṃsaṃ , vadhakādivasena dassanaṃ yasmā ; Tasmā khandhe dhīro , vadhakādivasena passeyyāti . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā