26. Viññāṇakkhandhaniddese
P0.21M0.20 yaṃ kiñci viññāṇan ti catubhūmakaviññāṇaṃ pariyādiyati .
Cakkhuviññāṇan tiādīni atītādivasena niddiṭṭhaviññāṇaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni .
Tattha cakkhuviññāṇādīniV0.20 pañca cakkhupasādādivatthukāneva , manoviññāṇaṃ hadayavatthukampi avatthukampi .
Sabbaṃ catubhūmakaviññāṇaṃ .
Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti .
Ayaṃ viññāṇakkhandhaniddeso .
Pakiṇṇakakathā
Idāni pañcasupi khandhesu samuggamato , pubbāparato , addhānaparicchedato , ekuppādanānānirodhato , nānuppādaekanirodhato , ekuppādaekanirodhato , nānuppādanānānirodhato , atītānāgatapaccuppannato , ajjhattikabāhirato , oḷārikasukhumato , hīnapaṇītato , dūrasantikato , paccayato , samuṭṭhānato , parinipphannato , saṅkhatatoti soḷasahākārehi pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ .
Tattha duvidho samuggamo – gabbhaseyyakasamuggamo , opapātikasamuggamoti .
Tattha gabbhaseyyakasamuggamo evaṃ veditabbo – gabbhaseyyakasattānañhi paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchāapure ekato pātubhavanti .
Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti .
Khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattāti vatvā puna ‘ atibahuṃ etaṃ , saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Tampi paṭikkhipitvā ‘ ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Tampi paṭikkhipitvā ‘ imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso ;
tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Tampi paṭikkhipitvā ‘ etaṃ bahu , jātiuṇṇā nāma sukhumā ;
tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Taṃ panetaṃM0.21 acchaṃ hoti vippasannaṃ anāvilaṃ parisuddhaṃ pasannatilatelabindusamānavaṇṇaṃP0.22 .
Vuttampi cetaṃ –
TilatelassaV0.21 yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ;
Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ , kalalanti pavuccatīti .
Evaṃ parittāya rūpasantatiyā tīṇi santatisīsāni honti – vatthudasakaṃ , kāyadasakaṃ , itthiyā itthindriyavasena purisassa purisindriyavasena bhāvadasakanti .
Tattha vatthurūpaṃ , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , taṃnissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ vatthudasakaṃ nāma .
Kāyapasādo , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tannissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ kāyadasakaṃ nāma .
Itthiyā itthibhāvo , purisassa purisabhāvo , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tannissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ bhāvadasakaṃ nāma .
Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhiyaṃ ukkaṭṭhaparicchedena samatiṃsa kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti .
Paṭisandhicittena pana sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , saṅkhārā saṅkhārakkhandho , paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandhoti .
Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti .
Sace pana napuṃsakapaṭisandhi hoti , bhāvadasakaṃ hāyati .
Dvinnaṃ dasakānaṃ vasena samavīsati kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti .
Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti .
Evampi gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti .
Imasmiṃ ṭhāne tisamuṭṭhānikappaveṇī kathetabbā bhaveyya .
Taṃ pana akathetvā ‘ opapātikasamuggamo ’ nāma dassito .
Opapātikānañhi paripuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe heṭṭhā vuttāni tīṇi , cakkhusotaghānajivhādasakāni cāti satta rūpasantatisīsāni pātubhavanti .
Tattha cakkhudasakādīni kāyadasakasadisāneva .
Napuṃsakassa pana bhāvadasakaṃ natthi .
Evaṃ paripuṇṇāyatanānaṃ opapātikānaṃ samasattati cevaP0.23 samasaṭṭhi ca kammajarūpāni rūpakkhandho nāma .
Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti .
Evaṃ opapātikānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti .
Ayaṃ ‘ opapātikasamuggamo ’ nāma .
Evaṃ tāva pañcakkhandhā ‘ samuggamato ’ veditabbā .
‘ Pubbāparato ’ tiM0.22 evaṃ pana gabbhaseyyakānaṃ apacchāapure uppannesu pañcasu khandhesu kiṃ rūpaṃV0.22 paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti udāhu arūpanti ?
Rūpaṃ rūpameva samuṭṭhāpeti , na arūpaṃ .
Kasmā ?
Paṭisandhicittassa na rūpajanakattā .
Sabbasattānañhi paṭisandhicittaṃ , khīṇāsavassa cuticittaṃ , dvipañcaviññāṇāni , cattāri arūppavipākānīti soḷasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Tattha paṭisandhicittaṃ tāva vatthuno dubbalatāya appatiṭṭhitatāya paccayavekallatāya āgantukatāya ca rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Tattha hi sahajātaṃ vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotīti vatthuno dubbalatāya rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Yathā ca papāte patanto puriso aññassa nissayo bhavituṃ na sakkoti , evaṃ etampi kammavegakkhittattā papāte patamānaṃ viya appatiṭṭhitaṃ .
Iti kammavegakkhittattā , appatiṭṭhitatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Paṭisandhicittañca vatthunā saddhiṃ apacchāapure uppannaṃ .
Tassa vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkoti .
Sace sakkuṇeyya , rūpaṃ samuṭṭhāpeyya .
Yatrāpi vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ sakkoti , paveṇī ghaṭiyati , tatrāpi cittaṃ aṅgato aparihīnaṃyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Yadi hi cittaṃ ṭhānakkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya , paṭisandhicittampi rūpaṃ samuṭṭhāpeyya .
Na pana cittaṃ tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Yathā pana ahicchattakamakulaṃ pathavito uṭṭhahantaṃ paṃsucuṇṇaṃ gahetvāva uṭṭhahati , evaṃ cittaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvāva uṭṭhahati .
Paṭisandhikkhaṇe ca vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkotīti paccayavekallatāyapi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Yathā ca āgantukapuriso agatapubbaṃ padesaṃ gato aññesaṃP0.24 –
‘ etha bho , antogāme vo annapānagandhamālādīni dassāmī ’ ti vattuṃ na sakkoti , attano avisayatāya appahutatāya , evameva paṭisandhicittaṃ āgantukanti attano āgantukatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Apica samatiṃsa kammajarūpāni cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitānītipi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Khīṇāsavassa pana cuticittaṃ vaṭṭamūlassa vūpasantattā na samuṭṭhāpeti .
Tassa hi sabbabhavesu vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ abhabbuppattikaṃ punabbhave paveṇī nāmaM0.23 natthi .
Sotāpannassa pana satta bhave ṭhapetvā aṭṭhameva vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ .
Tasmā tassa cuticittaṃ sattasu bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpetiV0.23 , sakadāgāmino dvīsu , anāgāmino ekasmiṃ .
Khīṇāsavassa sabbabhavesu vaṭṭamūlassa vūpasantattā neva samuṭṭhāpeti .
Dvipañcaviññāṇesu pana jhānaṅgaṃ natthi , maggaṅgaṃ natthi , hetu natthīti cittaṅgaṃ dubbalaṃ hotīti cittaṅgadubbalatāya tāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Cattāri arūpavipākāni tasmiṃ bhave rūpassa natthitāya rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Na kevalañca tāneva , yāni aññānipi tasmiṃ bhave aṭṭha kāmāvacarakusalāni , dasa akusalāni , nava kiriyacittāni , cattāri āruppakusalāni , catasso āruppakiriyā , tīṇi maggacittāni , cattāri phalacittānīti dvecattālīsa cittāni uppajjanti , tānipi tattha rūpassa natthitāya eva rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Evaṃ paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Ko esa utu nāmāti ?
Paṭisandhikkhaṇe uppannānaṃ samatiṃsakammajarūpānaṃ abbhantarā tejodhātu .
Sā ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Utu nāma cesa dandhanirodho ;
cittaṃ khippanirodhaṃ .
Tasmiṃ dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti .
Tesu paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ uppādakkhaṇeyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Yadā pana saddassa uppattikālo bhavissati , tadā utucittāni saddanavakaṃ nāma samuṭṭhāpessanti .
Kabaḷīkārāhāropi ṭhānaṃ patvāP0.25 aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Kuto panassa kabaḷīkārāhāroti ?
Mātito .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Yañcassa bhuñjatī mātā , annaṃ pānañca bhojanaṃ ;
Tena so tattha yāpeti , mātukucchigato naro ’’ ti .( saṃ . ni .1.235);
Evaṃ kucchigato dārako mātarā ajjhohaṭaannapānaojāya yāpeti .
Sāva ṭhānappattā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Nanu ca sā ojā kharā ?
Vatthu sukhumaṃ ?
Kathaṃ tattha patiṭṭhātīti ?
Paṭhamaṃ tāva na patiṭṭhāti ;
ekassa vā dvinnaṃ vā sattāhānaṃ gatakāle patiṭṭhāti .
Tato pana pure vā patiṭṭhātu pacchā vā ;
yadā mātarā ajjhohaṭaannapānaojā dārakassa sarīre patiṭṭhāti , tadā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
OpapātikassāpiM0.24V0.24 pakatipaṭiyattānaṃ khādanīyabhojanīyānaṃ atthiṭṭhāne nibbattassa tāni gahetvā ajjhoharato ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Eko annapānarahite araññe nibbattati , mahāchātako hoti , attanova jivhāya kheḷaṃ parivattetvā gilati .
Tatrāpissa ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Evaṃ pañcavīsatiyā koṭṭhāsesu dveva rūpāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti – tejodhātu ca kabaḷīkārāhāro ca .
Arūpepi dveyeva dhammā rūpaṃ samuṭṭhāpenti – cittañceva kammacetanā ca .
Tattha rūpaṃ uppādakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ , ṭhānakkhaṇe balavanti ṭhānakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Cittaṃ ṭhānakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ , uppādakkhaṇeyeva balavanti uppādakkhaṇeyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Kammacetanā niruddhāva paccayo hoti .
Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi āyūhitaṃ kammaṃ etarahi paccayo hoti .
Etarahi āyūhitaṃ anāgate kappakoṭisatasahassapariyosānepi paccayo hotīti .
Evaṃ ‘ pubbāparato ’ veditabbā .
‘ Addhānaparicchedato ’ ti rūpaṃ kittakaṃ addhānaṃ tiṭṭhati ?
Arūpaṃ kittakanti ?
Rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhaṃ .
Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ khippanirodhaṃ .
Rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti .
TaṃP0.26 pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhati .
Yathā hi puriso ‘ phalaṃ pātessāmī ’ ti muggarena rukkhasākhaṃ pahareyya , phalāni ca pattāni ca ekakkhaṇeyeva vaṇṭato mucceyyuṃ .
Tattha phalāni attano bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanti , pattāni lahukatāya pacchā .
Evameva muggarappahārena pattānañca phalānañca ekakkhaṇe vaṇṭato muttakālo viya paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvo ;
phalānaṃ bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpe dharanteyeva soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ ;
pattānaṃ lahukatāya pacchā pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saha nirujjhanaṃ .
Tattha kiñcāpi rūpaṃ dandhanirodhaṃ garupariṇāmaṃ , cittaṃ khippanirodhaṃ lahupariṇāmaṃ , rūpaṃ pana arūpaṃ arūpaṃ vā rūpaṃ ohāya pavattituṃ na sakkonti .
Dvinnampi ekappamāṇāva pavatti .
Tatrāyaṃ upamā – eko puriso lakuṇṭakapādo , eko dīghapādo .
Tesu ekato maggaṃ gacchantesu yāva dīghapādoM0.25 ekapadavāraṃ akkamati , tāva itaro pade padaṃ akkamitvā soḷasapadavārena gacchati .
Dīghapādo lakuṇṭakapādassa soḷasa padavāre attano pādaṃ añchitvāV0.25 ākaḍḍhitvā ekameva padavāraṃ karoti .
Iti ekopi ekaṃ atikkamituṃ na sakkoti .
Dvinnampi gamanaṃ ekappamāṇameva hoti .
Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Lakuṇṭakapādapuriso viya arūpaṃ ;
dīghapādapuriso viya rūpaṃ ;
dīghapādassa ekaṃ padavāraṃ akkamaṇakāle itarassa soḷasapadavāraakkamanaṃ viya rūpe dharanteyeva arūpadhammesu soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ ;
dvinnaṃ purisānaṃ lakuṇṭakapādapurisassa soḷasa padavāre itarassa attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekapadavārakaraṇaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhanaṃ ;
dvinnaṃ purisānaṃ aññamaññaṃ anohāya ekappamāṇeneva gamanaṃ viya arūpassa rūpaṃ rūpassa arūpaṃ anohāya ekappamāṇeneva pavattananti .
Evaṃ ‘ addhānaparicchedato ’ veditabbā .
‘ Ekuppādanānānirodhato ’ ti idaṃ pacchimakammajaṃ ṭhapetvā dīpetabbaṃ .
Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ , dutiyaṃP0.27 bhavaṅgaṃ , tatiyaṃ bhavaṅgaṃ … pe … soḷasamaṃ bhavaṅgaṃ .
Tesu ekekassa uppādaṭṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā .
Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti .
Tesu paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ kammajarūpaṃ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ;
ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ ṭhitikkhaṇeyeva ;
bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati .
Evaṃ dutiyabhavaṅgacittaṃ ādiṃ katvā attano attano sattarasamena cittena saddhiṃ yojetvā nayo netabbo .
Iti soḷasa tikā aṭṭhacattālīsa honti .
Ayaṃ aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī nāma .
Sā panesā rattiñca divā ca khādantānampi bhuñjantānampi suttānampi pamattānampi nadīsoto viya ekantaṃ pavattati yevāti .
Evaṃ ‘ ekuppādanānānirodhato ’ veditabbā .
‘ Nānuppādaekanirodhatā ’ pacchimakammajena dīpetabbā .
Tattha āyusaṃkhārapariyosāne soḷasannaṃ cittānaṃ vāre sati heṭṭhāsoḷasakaṃ uparisoḷasakanti dve ekato yojetabbāni .
Heṭṭhāsoḷasakasmiñhi paṭhamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ uparisoḷasakasmiṃ paṭhamacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ;
ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa ṭhitikkhaṇeyevaM0.26 bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati .
Heṭṭhimasoḷasakasmiṃ pana dutiyacittassa … pe … soḷasamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ cuticittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ;
tassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa ṭhitikkhaṇeyeva ;
bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati .
Tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇīV0.26 na pavattati .
Yadi pavatteyya , sattā akkhayā avayā ajarā amarā nāma bhaveyyuṃ .
Ettha pana yadetaṃ ‘ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhatī ’ tiādinā nayena ‘ ekassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’ ti aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttaṃ , taṃ ‘‘ yassaP0.28 kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī ’’ ti ?
‘‘ Āmantā ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .79) imāya pāḷiyā virujjhati .
Kathaṃ ?
Kāyasaṅkhāro hi cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto .
Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasa cittāni uppajjanti tāva tiṭṭhati .
Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhati .
Iti yena cittena saddhiṃ uppajjati , tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati ;
na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati , nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati .
Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa khaṇaniyamo vutto kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo .
Tasmā paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati .
Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhati .
Paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa ṭhānakkhaṇe nirujjhatīti iminā nayenettha yojanā kātabbā .
Tato paraṃ pana utusamuṭṭhānikapaveṇīyeva tiṭṭhati .
‘ Nīharitvā jhāpethā ’ ti vattabbaṃ hoti .
Evaṃ ‘ nānuppādaekanirodhato ’ veditabbā .
‘ Ekuppādaekanirodhato ’ ti rūpaṃ pana rūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ .
Arūpaṃ arūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ .
Evaṃ ‘ ekuppādaekanirodhato ’ veditabbā .
‘ Nānuppādanānānirodhatā ’M0.27 pana catusantatirūpena dīpetabbā .
Imassa hi uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantassa sarīrassa tattha tattha catusantatirūpaṃ ghanapuñjabhāvena vattati .
Evaṃ vattamānassāpissa na ekuppādāditā sallakkhetabbā .
Yathā pana upacikarāji vā kipillikarāji vā olokiyamānā ekābaddhā viya hoti , na pana ekābaddhā .
Aññissā hiV0.27 sīsasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi , aññissā udarasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi , aññissā pādasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi honti .
Evameva catusantatirūpānampi aññassa uppādakkhaṇeP0.29 aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi , aññassa ṭhitikkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi , aññassa bhaṅgakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi .
Evamettha ‘ nānuppādanānānirodhatā ’ veditabbā .
‘ Atītādīni ’ pana dūradukapariyosānāni pāḷiyaṃ āgatāneva .
‘ Paccayasamuṭṭhānāni ’ pi ‘‘ kammajaṃ , kammapaccayaṃ , kammapaccayautusamuṭṭhānan ’’ tiādinā ( dha . sa . aṭṭha .975) nayena heṭṭhā kathitāniyeva .
Pañcapi pana khandhā parinipphannāva honti , no aparinipphannā ;
saṅkhatāva no asaṅkhatā ;
apica nipphannāpi hontiyeva .
Sabhāvadhammesu hi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañca .
Nirodhasamāpatti pana nāmapaññatti ca kathanti ?
Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā .
Nipphannā pana hoti samāpajjantena samāpajjitabbato .
Tathā nāmapaññatti .
Sāpi hi lokiyādibhedaṃ na labhati ;
nipphannā pana hoti no anipphannā ;
nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti .
Kamādivinicchayakathā
Evaṃ pakiṇṇakato khandhe viditvā puna etesuyeva –
Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ , kamatotha visesato ;
Anūnādhikato ceva , upamāto tatheva ca .
Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ , passantassatthasiddhito ;
Vinicchayanayo sammā , viññātabbo vibhāvinā .
TatthaM0.28V0.28 ‘ kamato ’ ti idha uppattikkamo , pahānakkamo , paṭipattikkamo , bhūmikkamo , desanākkamoti bahuvidho kamo .
Tattha ‘‘ paṭhamaṃ kalalaṃ hoti , kalalā hoti abbudan ’’ ti ( saṃ . ni .1.235) evamādi uppattikkamo .
‘‘ Dassanena pahātabbā dhammā , bhāvanāya pahātabbā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo .
‘‘ Sīlavisuddhi , cittavisuddhī ’’ ti ( ma . ni .1.259; paṭi . ma .3.41) evamādi paṭipattikkamo .
‘‘ KāmāvacarāP0.30 , rūpāvacarā ’’ ti evamādi bhūmikkamo .
‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā ’’ ti ( dī . ni .3.145) vā ‘‘ dānakathaṃ sīlakathan ’’ ti ( ma . ni .2.69; dī . ni .1.298) vā evamādi desanākkamo .
Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati , kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito ;
na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato ;
na paṭipattikkamo akusalānaṃ appaṭipajjanīyato ;
na bhūmikkamo vedanādīnaṃ catubhūmakapariyāpannattā .
Desanākkamo pana yujjati .
Abhedena hi yaṃ pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi .
Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃveditaṃ vedanaṃ , yaṃ vedayati taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ , saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre , tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca viññāṇanti evaṃ tāva ‘ kamato ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Visesato ’ ti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato .
Ko pana tesaṃ viseso ?
Khandhā tāva avisesato vuttā , upādānakkhandhā sāsavaupādānīyabhāvena visesetvā .
Yathāha –
‘‘ Pañca , bhikkhave , khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca , taṃ suṇātha .
Katame ca , bhikkhave , pañcakkhandhā ?
Yaṃ kiñci , bhikkhave , rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , rūpakkhandho .
Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … pe … ye keci saṅkhārā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃV0.29 … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , viññāṇakkhandho .
Ime vuccanti , bhikkhave , pañcakkhandhā .
Katame ca , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ?
YaṃM0.29 kiñci , bhikkhave , rūpaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati , rūpūpādānakkhandho .
Yā kāci vedanā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃP0.31 vuccati , bhikkhave , viññāṇupādānakkhandho .
Ime vuccanti , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.48).
Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi sāsavāpi atthi , na evaṃ rūpaṃ .
Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati tasmā khandhesu vuttaṃ .
Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ .
Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā , sāsavā upādānakkhandhesu .
‘ Upādānakkhandhā ’ ti ettha ca upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo .
Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā .
‘ Anūnādhikato ’ ti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti ?
Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato , attattaniyaggāhavatthussa etapparamato , aññesañca tadavarodhato .
Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti , vedanā vedanāsabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti .
Esa nayo saññādīsupi .
Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgasaṅgahato pañceva vuttā .
Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ rūpe kho , bhikkhave , sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati –
‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti ( saṃ . ni .3.207).
Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu ….
Viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati –
‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ ti .
Tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā .
Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā , tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti .
Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti .
Evaṃ ‘ anūnādhikato ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Upamāto ’ ti ettha hi gilānasālūpamo rūpupādānakkhandhoP0.32 gilānūpamassa viññāṇupādānakkhandhassaV0.30 vatthudvārārammaṇavasena nivāsanaṭṭhānato , gelaññūpamoM0.30 vedanupādānakkhandho ābādhakattā , gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsambhavā , asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho vedanāgelaññassa nidānattā .
‘‘ Vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) hi vuttaṃ .
Tathā ‘‘ akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagatan ’’ ti ( dha . sa .556).
Gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho vedanāgelaññena aparimuttattā .
Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti , evaṃ ‘ upamāto ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Daṭṭhabbato dvidhā ’ ti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbato pettha vinicchayanayo viññātabbo .
Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsivisūpame ( saṃ . ni .4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato , bhārasuttavasena ( saṃ . ni .3.22) bhārato , khajjanīyapariyāyavasena ( saṃ . ni .3.79) khādakato , yamakasuttavasena ( saṃ . ni .3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā .
Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , udakapubbuḷo viya vedanā , marīcikā viya saññā , kadalikkhandho viya saṅkhārā , māyā viya viññāṇaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ , vedanā pubbuḷūpamā ;
Marīcikūpamā saññā , saṅkhārā kadalūpamā ;
Māyūpamañca viññāṇaṃ , desitādiccabandhunā ’’ ti .( saṃ . ni .3.95);
Tattha rūpādīnaṃ pheṇapiṇḍādīhi evaṃ sadisatā veditabbā – yathā hi pheṇapiṇḍo nissārova evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva .
Yathā ca so ‘ iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī ’ ti gahetuṃ na sakkā , gahitopi tamatthaṃ na sādheti bhijjateva ;
evaṃ rūpampiP0.33 ‘ niccan ’ ti vā ‘ dhuvan ’ ti vā ‘ ahan ’ ti vā ‘ maman ’ ti vā gahetuṃ naV0.31 sakkā , gahitampi na tathā tiṭṭhati , aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti .
Evaṃ ‘ pheṇapiṇḍasadisameva ’ hoti .
YathāM0.31 vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso , evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ .
Kulavasena cettha asīti kimikulāni vasanti .
Tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi .
Na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā ca pheṇapiṇḍo āditova badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti , evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭamattampi hoti , macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatappamāṇampi .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati , thokaṃ gantvāpi , samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati ;
evameva rūpampi kalalabhāvepi bhijjati , abbudādibhāve , antarā pana abhejjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati , maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā pana pubbuḷo asāro , evaṃ vedanāpi .
Yathā ca so abalo , agayhupago , na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ , gahitaggahitopi bhijjateva ;
evaṃ vedanāpi abalā , agayhupagā , na sakkā ‘ niccā ’ ti vā ‘ dhuvā ’ ti vā gahetuṃ , gahitāpi na tathā tiṭṭhati .
Evaṃ agayhupagatāyapi vedanā ‘ pubbuḷasadisā ’.
Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitiko hoti ;
evaṃ vedanāpi uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitikā hoti , ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhyā uppajjitvā nirujjhati .
Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ , udakabinduṃP0.34 , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati ;
evaṃ vedanāpi vatthuṃ , ārammaṇaṃ , kilesajālaṃ , phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati .
Evampi vedanā pubbuḷasadisā .
Saññāpi asārakaṭṭhena ‘ marīcisadisā ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena ;
na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ .
Apica yathā marīci vipphandati , sañjātūmivegoV0.32 viya khāyati ;
evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati .
Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambhetiM0.32 ,‘ paripuṇṇavāpī viya paripuṇṇanadī viya dissatī ’ ti vadāpeti ;
evaṃ saññāpi vippalambheti ,‘ idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ niccan ’ ti vadāpeti .
Pītakādīsupi eseva nayo .
Evaṃ vippalambhanenāpi marīcisadisā .
Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena ‘ kadalikkhandhasadisā ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena .
Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasīādīnamatthāya upanetuṃ , upanītampi na tathā hoti ;
evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ , gahitāpi na tathā honti .
Yathā ca kadalikkhandho bahuvaṭṭisamodhāno hoti , evaṃ saṅkhārakkhandhopi bahudhammasamodhāno .
Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo , aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo , añño tato abbhantarabbhantarānaṃ ;
evameva saṅkhārakkhandhopi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ , aññaṃ cetanādīnaṃ .
Samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhotveva vuccatīti .
Evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso .
Viññāṇampi asārakaṭṭhena ‘ māyāsadisaṃ ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena .
Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā , evaṃ viññāṇaṃ .
Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca .
Teneva hi cittena puriso āgato viya , gato viya , ṭhito viya , nisinno viya hoti .
Aññadeva cāgamanakāle cittaṃ , aññaṃ gamanakālādīsu .
Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Māyā ca mahājanaṃ vañceti , yaṃ kiñcideva ‘ idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā ’ tipi gahāpeti .
ViññāṇampiP0.35 mahājanaṃ vañceti , teneva cittena āgacchantaṃ viya , gacchantaṃ viya , ṭhitaṃ viya , nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti .
Aññadeva ca āgamane cittaṃ , aññaṃ gamanādīsu .
Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Visesato ca subhārammaṇampi oḷārikampi ajjhattikarūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ .
Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ .
‘ Evaṃ passantassatthasiddhito ’ ti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti , tatopi vinicchayanayo viññātabbo , seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhesu ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati .
Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti .
Visesato ca ajjhattikarūpaṃV0.33 asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānātiM0.33 , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati , kāmoghaṃ uttarati , kāmayogena visaṃyujjati , kāmāsavena anāsavo hoti , abhijjhākāyaganthaṃ bhindati , kāmupādānaṃ na upādiyati .
Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti , dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati , bhavoghaṃ uttarati , bhavayogena visaṃyujjati , bhavāsavena anāsavo hoti , byāpādakāyaganthaṃ bhindati , sīlabbatupādānaṃ na upādiyati .
Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti , anattani attāti vipallāsaṃ pajahati , diṭṭhoghaṃ uttarati , diṭṭhiyogena visaṃyujjati , diṭṭhāsavena anāsavo hoti , idaṃ saccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati , attavādupādānaṃ na upādiyati .
Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti , anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati , avijjoghaṃ uttarati , avijjāyogena visaṃyujjati , avijjāsavena anāsavo hoti , sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati , diṭṭhupādānaṃ na upādiyati .
Evaṃ mahānisaṃsaṃ , vadhakādivasena dassanaṃ yasmā ;
Tasmā khandhe dhīro , vadhakādivasena passeyyāti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā