768. Tividhena ñāṇavatthuniddese yogavihitesūti yogo vuccati paññā ; paññāvihitesu paññāpariṇāmitesūti attho . Kammāyatanesūti ettha kammameva kammāyatanaṃ ; atha vā kammañca taṃ āyatanañca ājīvādīnantipiM0.393 kammāyatanaṃ . Sippāyatanesu pi eseva nayo . Tattha duvidhaṃ kammaṃ – hīnañca ukkaṭṭhañca . Tattha hīnaṃ nāma vaḍḍhakīkammaṃ , pupphachaḍḍakakammanti evamādi . Ukkaṭṭhaṃ nāma kasi , vaṇijjā , gorakkhanti evamādi . Sippampi duvidhaṃ hīnañca ukkaṭṭhañca . Tattha hīnaṃ sippaṃ nāma naḷakārasippaṃ , pesakārasippaṃ , kumbhakārasippaṃ , cammakārasippaṃ , nhāpitasippanti evamādi . Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ muddā , gaṇanā , lekhañcāti evamādi vijjāva vijjāṭṭhānaṃ . Taṃ dhammikameva gahitaṃ . Nāgamaṇḍalaparittasadisaṃ , phudhamanakamantasadisaṃ , sālākiyaṃV0.388 , sallakattiyantiādīni pana vejjasatthāni ‘‘ icchāmahaṃ , ācariya , sippaṃ sikkhitun ’’ ti ( mahāva .329) sippāyatane paviṭṭhattā na gahitāni . Tattha eko paṇḍito manussānaṃ phāsuvihāratthāya attano ca dhammatāya gehapāsādayānanāvādīni uppādeti . So hi ‘ ime manussā vasanaṭṭhānena vinā dukkhitā ’ ti hitakiriyāya ṭhatvā dīghacaturassādibhedaṃ gehaṃ uppādeti , sītuṇhapaṭighātatthāya ekabhūmikadvibhūmikādibhede pāsāde karoti ,‘ yāne asati anusañcaraṇaṃ nāma dukkhan ’ ti jaṅghākilamathapaṭivinodanatthāya vayhasakaṭasandamānikādīni uppādeti ,‘ nāvāya asati samuddādīsu sañcāro nāma natthī ’ ti nānappakāraṃ nāvaṃ uppādeti . So sabbampetaṃ neva aññehi kayiramānaṃ passati , na kataṃ uggaṇhāti , naP0.411 kathentānaṃ suṇāti , attano pana dhammatāya cintāya karoti . Paññavatā hi attano dhammatāya katampi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisameva hoti . Ayaṃ tāva hīnakamme nayo . Ukkaṭṭhakammepi ‘ kasikamme asati manussānaṃ jīvitaṃ na pavattatī ’ ti eko paṇḍito manussānaṃ phāsuvihāratthāya yuganaṅgalādīni kasibhaṇḍāni uppādeti ; tathā nānappakāraṃ vāṇijakammaṃ gorakkhañca uppādeti . So sabbampetaṃ neva aññehi kariyamānaṃ passati … pe … katasadisameva hoti . Ayaṃ ukkaṭṭhakamme nayo . Duvidhepi pana sippāyatane eko paṇḍito manussānaṃ phāsuvihāratthāya naḷakārasippādīni hīnasippāni , hatthamuddāya gaṇanasaṅkhātaṃ muddaṃ , acchinnakasaṅkhātaṃ gaṇanaṃ , mātikāppabhedakādibhedañca lekhaṃ uppādeti . So sabbampetaṃ neva aññehi kariyamānaṃ passati … pe … katasadisameva hoti . Ayaṃ sippāyatane nayo . EkaccoM0.394 pana paṇḍito amanussasarīsapādīhi upaddutānaṃ manussānaṃ tikicchanatthāya dhammikāni nāgamaṇḍalamantādīni vijjāṭṭhānāni uppādeti , tāni neva aññehi kariyamānāni passati , na katāni uggaṇhāti , na kathentānaṃ suṇāti , attano pana dhammatāya cintāya karoti . Paññavatā hi attano dhammatāya katampi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisameva hoti . KammassakataṃV0.389 vāti ‘‘ idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’’ ti evaṃ jānanañāṇaṃ . Saccānulomikaṃ vāti vipassanāñāṇaṃ . Tañhi catunnaṃ saccānaṃ anulomanato saccānulomikanti vuccati . Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ rūpaṃ aniccanti vātiādi vuttaṃ . Ettha ca aniccalakkhaṇameva āgataṃ , na dukkhalakkhaṇaanattalakkhaṇāni , atthavasena pana āgatānevāti daṭṭhabbāni – yañhi aniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattāti . Yaṃ evarūpin ti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ anulomikaṃ . Khantin tiādīni sabbāni paññāvevacanāneva . Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ pañcannaṃ kāraṇānaṃ apaccanīkadassanena anulometīti anulomikā . TathāP0.412 sattānaṃ hitacariyāya anulometi , maggasaccassa anulometi , paramatthasaccassa nibbānassa anulomanato anulometītipi anulomikā . Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati sahati daṭṭhuṃ sakkotīti khanti , passatīti diṭṭhi , rocetīti ruci , mudatīti mudi , pekkhatīti pekkhā . Sabbepissā te kammāyatanādayo dhammā nijjhānaṃ khamanti , visesato ca pañcakkhandhasaṅkhātā dhammā punappunaṃ aniccadukkhānattavasena nijjhāyamānā taṃ nijjhānaṃ khamantīti dhammanijjhānakhantī . Parato assutvā paṭilabhatīti aññassa upadesavacanaṃ assutvā sayameva cintento paṭilabhati . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati . Sā panesā na yesaṃ kesañci uppajjati , abhiññātānaṃ pana mahāsattānameva uppajjati . Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ dvinnaṃyeva bodhisattānaṃ uppajjati . Sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjatīti veditabbā .

ParatoM0.395 sutvā paṭilabhatīti ettha kammāyatanādīni parena kariyamānāni vā katāni vā disvāpi yassa kassaci kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyassa santike uggahetvāpi paṭiladdhā sabbā parato sutvāyeva paṭiladdhā nāmāti veditabbā .

Samāpannassāti samāpattisamaṅgissa ; antosamāpattiyaṃ pavattā paññā bhāvanāmayā nāmāti attho .

769. DānaṃV0.390 ārabbhāti dānaṃ paṭicca ; dānacetanāpaccayāti attho . Dānādhigacchāti dānaṃ adhigacchantassa ; pāpuṇantassāti attho . Yā uppajjatīti yā evaṃ dānacetanāsampayuttā paññā uppajjati , ayaṃ dānamayā paññā nāma . Sā panesā ‘ dānaṃ dassāmī ’ ti cintentassa , dānaṃ dentassa , dānaṃ datvā taṃ paccavekkhantassaP0.413 pubbacetanā , muñcacetanā , aparacetanāti tividhena uppajjati .

Sīlaṃ ārabbha sīlādhigacchāti idhāpi sīlacetanāsampayuttāva sīlamayā paññāti adhippetā . Ayampi ‘ sīlaṃ pūressāmī ’ ti cintentassa , sīlaṃ pūrentassa , sīlaṃ pūretvā taṃ paccavekkhantassa pubbacetanā , muñcacetanā , aparacetanāti tividheneva uppajjati .

Bhāvanāmayā heṭṭhā vuttāyeva .

Tasmā yathā omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ atichattaṃ atidhajoti vuccati , evamidampi pañcasīlaṃ dasasīlaṃ upādāya pātimokkhasaṃvarasīlaṃ ‘ adhisīlaṃ ’ nāma ;

770. Adhisīlapaññādīsu sīlādīni duvidhena veditabbāni – sīlaṃ , adhisīlaṃ ; cittaṃ , adhicittaṃ ; paññā , adhipaññāti . Tattha ‘‘ uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā ’’ ti ( saṃ . ni .2.20; a . ni .3.137) imāya tantiyā saṅgahitavasena pañcapi sīlāni dasapi sīlāni sīlaṃ nāma . Tañhi tathāgate uppannepi anuppannepi hoti . Anuppanne ke paññāpentīti ? Tāpasaparibbājakā , sabbaññubodhisattā , cakkavattirājāno ca paññāpenti . Uppanne sammāsambuddhe bhikkhusaṅgho , bhikkhunīsaṅgho , upāsakā , upāsikāyo ca paññāpenti . Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana sabbasīlehi adhikaṃ uppanneyeva tathāgate uppajjati , no anuppanne . Sabbaññubuddhāyeva ca naṃ paññāpenti . ‘‘ Imasmiṃ vatthusmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī ’’ ti paññāpanañhi aññesaṃ avisayo , buddhānaṃyeva esa visayo , buddhānaṃ balaṃ . Iti yasmā pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ , tasmā taṃ adhisīlapaññaṃ dassetuṃ pātimokkhasaṃvaraṃ saṃvarantassātiādi vuttaṃ .

vaṭṭapādikā aṭṭha samāpattiyo upādāya vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo ‘ adhicittaṃ ’ nāma , kammassakatapaññaṃ upādāya vipassanāpaññā ca maggapaññā ca phalapaññā ca ‘ adhipaññā ’ nāmāti veditabbā .

HeṭṭhāM0.396 vuttāya eva pana tantiyā saṅgahitavasena vaṭṭapādikā aṭṭha samāpattiyo cittaṃ nāma . Tañhi tathāgate uppannepi hoti anuppannepi . Anuppanne ke nibbattentīti ? Tāpasaparibbājakā ceva sabbaññubodhisattā ca cakkavattirājāno ca . Uppanne bhagavati visesatthikā bhikkhuādayopi nibbattentiyeva . Vipassanāpādikā pana aṭṭha samāpattiyo sabbacittehiV0.391 adhikā , uppanneyeva tathāgate uppajjanti , no anuppanne . Sabbaññubuddhā eva ca etā paññāpentiP0.414 . Iti yasmā aṭṭha samāpattiyo adhicittaṃ , tasmā adhicittapaññaṃ dassetuṃ rūpāvacarārūpāvacarasamāpattiṃ samāpajjantassātiādi vuttaṃ .

Heṭṭhā vuttāya eva pana tantiyā saṅgahitavasena kammassakatañāṇaṃ paññā nāma . Tañhi tathāgate uppannepi hoti anuppannepi . Anuppanne velāmadānavessantaradānādivasena uppajjati ; uppanne tena ñāṇena mahādānaṃ pavattentānaṃ pamāṇaṃ natthi . Maggaphalapaññā pana sabbapaññāhi adhikā , uppanneyeva tathāgate vitthārikā hutvā pavattati , no anuppanne . Iti yasmā maggaphalapaññā adhipaññā , tasmā atirekapaññāya paññaṃ dassetuṃ catūsu maggesūtiādi vuttaṃ . Tattha siyā – sīlaṃ , adhisīlaṃ ; cittaṃ , adhicittaṃ ; paññā , adhipaññāti imesu chasu koṭṭhāsesu vipassanā paññā katarasannissitāti ? Adhipaññāsannissitā .

771. Āyakosallādiniddese yasmā āyoti vuḍḍhi , sā anatthahānito atthuppattito ca duvidhā ;

tasmā taṃ dassetuṃ ime dhamme manasikarototiādi vuttaṃ .

Idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattippahānesu kusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā – idaṃ āyakosallaṃM0.397 nāma vuccati . Yā panesā kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu akusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā – idaṃ apāyakosallaṃ nāmāti attho . Āyakosallaṃ tāva paññā hotu ; apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti ? Paññavāyeva hi ‘ mayhaṃ evaṃ manasikaroto anuppannā kusalā dhammā nuppajjanti uppannā ca nirujjhanti ; anuppannā akusalā dhammā uppajjanti , uppannā pavaḍḍhantī ’ tiP0.415 pajānāti . So evaṃ ñatvā anuppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ uppajjituṃ na deti , uppanne pajahati ; anuppanne kusale uppādeti , uppanne bhāvanāpāripūriṃV0.392 pāpeti .

apāyoti avuḍḍhi , sāpi atthahānito anatthuppattito ca duvidhā ;

Evaṃ apāyakosallampi paññā evāti veditabbaṃ . Sabbāpi tatrūpāyā paññā upāyakosallan ti idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyakāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti . Tikaniddesavaṇṇanā .