939. CatukkaniddeseV0.473 taṇhuppādesu cīvarahetūti ‘ kattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmī ’ ti cīvarakāraṇā uppajjati . Itibhavābhavahetūti ettha itīti nidassanatthe nipāto ; yathā cīvarādihetu evaṃ bhavābhavahetūtipi attho . Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni . Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā .

AgatigamanesuM0.483 chandāgatiṃ gacchatīti chandena pemena agatiṃ gacchati , akattabbaṃ karoti . Parapadesupi eseva nayo . Tattha yo ‘ ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī ’ ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ chandāgatiṃ gacchati nāma . Yo ‘ ayaṃ me verī ’ ti pakativeravasena vā taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti – ayaṃ dosāgatiṃ gacchati nāma . Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ mohāgatiṃ gacchati nāma . Yo pana ‘ ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā ’ ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ bhayāgatiṃ gacchati nāma . Yo vā pana bhājiyaṭṭhāne kiñci bhājento ‘ ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā ’ ti pemavasena atirekaṃ deti ,‘ ayaṃ me verī ’ ti dosavasena ūnakaṃ deti , momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnakaṃ kassaci adhikaṃ deti ,‘ ayaṃ imasmiṃ adīyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā ’ ti bhīto kassaci atirekaṃ deti , so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchati nāma .

Ariyā etāya na gacchantīti agati , anariyā iminā agatiṃ gacchantīti agatigamanaṃ . Imaṃ dvayaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ . Chandena gamanaṃ chandagamanaṃ . Idaṃ dosādīnaṃ asādhāraṇavasena vuttaṃ . Sakapakkharāgañca parapakkhadosañca purakkhatvā asamaggabhāvena gamanaṃ vaggagamanaṃ . Idaṃ chandadosasādhāraṇavasena vuttaṃ . Vārino viya yathāninnaṃ gamananti vārigamanaṃ . Idaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ .

VipariyāsesuP0.502 aniccādīni vatthūni niccantiādinā nayena viparītato esantīti vipariyāsā , saññāya vipariyāso saññāvipariyāso . Itaresupi dvīsu eseva nayo . Evamete catunnaṃV0.474 vatthūnaṃ vasena cattāro , yesu vatthūsu saññādīnaṃ vasena dvādasa honti . Tesu aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti . Asubhe subhan ti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti , anāgāmimaggena pahīyanti . Dukkhe sukhan ti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā .

AnariyavohāresuM0.484 anariyavohārāti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā . Diṭṭhavāditāti ‘ diṭṭhaṃ mayā ’ ti evaṃ vāditā . Ettha ca taṃ taṃ samuṭṭhāpikacetanāvasena attho veditabbo . Saha saddena cetanā kathitātipi vuttameva . Dutiyacatukkepi eseva nayo . Ariyo hi adisvā vā ‘ diṭṭhaṃ mayā ’ ti disvā vā ‘ na diṭṭhaṃ mayā ’ ti vattā nāma natthi ; anariyova evaṃ vadati . Tasmā evaṃ vadantassa etā saha saddena aṭṭha cetanā anariyavohārāti veditabbā . Duccaritesu paṭhamacatukkaṃ veracetanāvasena vuttaṃ , dutiyaṃ vacīduccaritavasena .

Bhayesu paṭhamacatukke jātiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃ jātibhayaṃ . Sesesupi eseva nayo .

Dutiyacatukke rājato uppannaṃ bhayaṃ rājabhayaṃ . Sesesupi eseva nayo .

Tatiyacatukke cattāri bhayānīti mahāsamudde udakaṃ orohantassa vuttabhayāni . Mahāsamudde kira mahindavīci nāma saṭṭhi yojanāni uggacchati . Gaṅgāvīci nāma paṇṇāsa . Rohaṇavīci nāma cattālīsa yojanāni uggacchati . Evarūpā ūmiyo paṭicca uppannaṃ bhayaṃ ūmibhayaṃ nāma . Kumbhīlato uppannaṃ bhayaṃ kumbhīlabhayaṃ . Udakāvaṭṭato bhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ . Susukā vuccati caṇḍamaccho ; tato bhayaṃ susukābhayaṃ .

Catutthacatukke attānuvādabhayan ti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ . Parānuvādabhayan ti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ . Daṇḍabhayan ti agārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ , anagārikassa vinayadaṇḍaṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ . Duggatibhayan ti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ . ItiP0.503 imehi catūhi catukkehi soḷasa mahābhayāni nāma kathitāni . DiṭṭhicatukkeV0.475 timbarukadiṭṭhi ( saṃ . ni .2.18) nāma kathitā .

Tattha sayaṃkataṃ sukhadukkhan ti vedanaṃ attato samanupassato vedanāya eva vedanā katāti uppannā diṭṭhi . Evañca sati tassā vedanāya pubbepi atthitā āpajjatīti ayaṃ sassatadiṭṭhi nāma hoti . Saccato thetatoti saccato thirato . Paraṃkatan tiM0.485 paccuppannavedanato aññaṃ vedanākāraṇaṃ vedanattānaṃ samanupassato ‘ aññāya vedanāya ayaṃ vedanā katā ’ ti uppannā diṭṭhi . Evaṃ sati purimāya kāraṇavedanāya ucchedo āpajjatīti ayaṃ ucchedadiṭṭhi nāma hoti . Sayaṃkatañca paraṃkatañcāti yathāvutteneva atthena ‘ upaḍḍhaṃ sayaṃkataṃ , upaḍḍhaṃ parena katan ’ ti gaṇhato uppannā diṭṭhi – ayaṃ sassatucchedadiṭṭhi nāma . Catutthā akāraṇā eva sukhadukkhaṃ hotīti gaṇhato uppannā diṭṭhi . Evaṃ sati ayaṃ ahetukadiṭṭhi nāma . Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti . Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . (5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā