Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

4. Saccavibhaṅgo

Author: _System_commentary_ @ Administrator

189. IdāniP0.83M0.78V0.77 tadanantare saccavibhaṅge cattārīti gaṇanaparicchedo . Ariyasaccānīti paricchinnadhammanidassanaṃ . Dukkhaṃ ariyasaccan tiādimhi pana uddesavāre – Vibhāgato nibbacana-lakkhaṇādippabhedato ; Atthatthuddhārato ceva , anūnādhikato tathā . Kamato ariyasaccesu , yaṃ ñāṇaṃ tassa kiccato ; Antogadhānaṃ pabhedo , upamāto catukkato . Suññatekavidhādīhi , sabhāgavisabhāgato ; Vinicchayo veditabbo , viññunā sāsanakkame . Tattha ‘ vibhāgato ’ ti dukkhādīnañhi cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā , ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā . Yathāha ,‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho , saṅkhataṭṭho , santāpaṭṭho , vipariṇāmaṭṭho – ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā . Samudayassa āyūhanaṭṭho , nidānaṭṭho , saṃyogaṭṭho , palibodhaṭṭho … pe … nirodhassa nissaraṇaṭṭho , vivekaṭṭho , asaṅkhataṭṭho , amataṭṭho … pe … maggassa niyyānaṭṭho , hetvaṭṭho , dassanaṭṭho , ādhipateyyaṭṭho – ime cattāro maggassa maggaṭṭhā tathā avitathā anaññathā ’’ ti ( paṭi . ma .2.8). TathāV0.78 ‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho , saṅkhataṭṭho , santāpaṭṭho , viparināmaṭṭho , abhisamayaṭṭho ’’ ti ( paṭi . ma .2.11) evamādi . Iti evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbānīti . Ayaṃ tāvettha vibhāgato vinicchayo veditabbo . ‘ Nibbacanalakkhaṇādippabhedato ’ tiP0.84 ettha pana ‘ nibbacanato ’ tāva idha ‘ du ’ iti ayaṃ saddo kucchite dissati ; kucchitañhi puttaṃ duputtoti vadanti . ‘ Khaṃ ’ saddo pana tucche ; tucchañhi ākāsaṃ khan ti vuccati . Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato , tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato . Tasmā kucchitattā tucchattā ca dukkhan ti vuccati . ‘ Saṃ ’ iti ca ayaṃM0.79 saddo ‘‘ samāgamo sametan ’’ tiādīsu ( vibha .199; dī . ni .2.396) saṃyogaṃ dīpeti ; ‘ u ’ iti ayaṃ saddo ‘‘ uppannaṃ uditan ’’ tiādīsu ( pārā .172; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 141) uppattiṃ . ‘ Aya ’ saddo pana kāraṇaṃ dīpeti . Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇaṃ . Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā dukkhasamudayan ti vuccati . Tatiyasaccaṃ pana yasmā ‘ ni ’ saddo abhāvaṃ ‘ rodha ’ saddo ca cārakaṃ dīpeti , tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā , samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi dukkhanirodhan ti vuccati , dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhanti . Catutthasaccaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhībhūtattā , paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā , tasmā dukkhanirodhagāminī paṭipadāti vuccati . Yasmā panetāni buddhādayo ariyā paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccanti . Yathāha – ‘‘ catārimāni , bhikkhave , ariyasaccāni ( saṃ . ni .5.1097). Katamāni … pe … imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni . Ariyā imāni paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti . Apica ariyassa saccānītipi ariyasaccāni . Yathāha – ‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya tathāgato ariyo , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti . Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni . Yathāha – ‘‘ imesaṃ kho , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānaṃV0.79 yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ‘ ariyo ’ ti vuccatī ’’ ti . Apica kho pana ariyāniP0.85 saccānītipi ariyasaccāni ; ariyānīti tathāni avitathāni avisaṃvādakānīti attho . Yathāha – ‘‘ imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti . Evamettha nibbacanato vinicchayo veditabbo . Kathaṃ ‘ lakkhaṇādippabhedato ’? Ettha hi bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ , santāpanarasaṃ , pavattipaccupaṭṭhānaṃ . Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ , anupacchedakaraṇarasaṃ , palibodhapaccupaṭṭhānaṃ . Santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ , accutirasaṃ , animittapaccupaṭṭhānaṃM0.80 . Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ , kilesappahānakaraṇarasaṃ , vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ . Apica pavattipavattakanivattinivattakalakkhaṇāni paṭipāṭiyā . Tathā saṅkhatataṇhāasaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti evamettha ‘ lakkhaṇādippabhedato ’ vinicchayo veditabbo . ‘ Atthatthuddhārato cevā ’ ti ettha pana atthato tāva ko saccaṭṭhoti ce ? Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparītako , marīcīva visaṃvādako , titthiyānaṃ attāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti ; atha kho bādhanapabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva ; esa aggilakkhaṇaṃ viya , lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo . Yathāha – ‘‘ idaṃ dukkhanti kho , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro . Apica – Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ , dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ ; Bādhakattaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ . Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ , na hoti na ca taṃ tato ; Dukkhahetuniyāmena , iti saccaṃ visattikā . Nāññā nibbānato santi , santaṃ na ca na taṃ yato ; Santabhāvaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ . MaggāV0.80 aññaṃ na niyyānaṃ , aniyyāno na cāpi so ; Tacchaniyyānabhāvattā , iti so saccasammato . Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsupi ; Dukkhādīsvavisesena , saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti . EvaṃP0.86 ‘ atthato ’ vinicchayo veditabbo . Kathaṃ ‘ atthuddhārato ’? Idhāyaṃ ‘ sacca ’ saddo anekesu atthesu dissati , seyyathidaṃ – ‘‘ saccaṃ bhaṇe , na kujjheyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce . ‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce . ‘‘ Kasmā nu saccāniM0.81 vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce . ‘‘ Ekañhi saccaṃ na dutiyamatthī ’’ tiādīsu ( su . ni .890) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca . ‘‘ Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce . Svāyamidhāpi ariyasacce vattatīti evamettha ‘ atthuddhārato ’ pi vinicchayo veditabbo . ‘ Anūnādhikato ’ ti kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni , anūnāni anadhikānīti ce ? Aññassāsambhavato , aññatarassa ca anapaneyyabhāvato ; na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti . Yathāha – ‘‘ idha , bhikkhave , āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘ netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ . Ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi . Yathā cāha – ‘‘ yo hi koci , bhikkhave , samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘ netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ , yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ . Ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1086). Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi , nivattiñca saupāyaṃ . Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃV0.81 etapparamato cattāreva vuttāni . Tathā pariññeyya pahātabba sacchikātabba bhāvetabbānaṃ , taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhupāyānaṃ , ālayālayarāmatāālayasamugghātaālayasamugghātūpāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti . Evamettha ‘ anūnādhikato ’ vinicchayo veditabbo . ‘ Kamato ’ ti ayampi desanākkamova . Ettha ca oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃP0.87 vuttaṃ , tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ , hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ , tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ . Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha . Taṃ neva akataṃ āgacchati , na issaranimmānādito hoti , ito pana hotītiM0.82 ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ . Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ . Tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti evamettha ‘ kamato ’ vinicchayo veditabbo . ‘ Ariyasaccesu yaṃ ñāṇaṃ tassa kiccato ’ ti saccañāṇakiccatopi vinicchayo veditabboti attho . Duvidhañhi saccañāṇaṃ – anubodhañāṇañca paṭivedhañāṇañca . Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati . Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ nirodhārammaṇaṃ katvā kiccato cattāripi saccāni paṭivijjhati . Yathāha – ‘‘ yo , bhikkhave , dukkhaṃ passati dukkhasamudayampi so passati , dukkhanirodhampi passati , dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ . Yaṃ panetaṃ lokiyaṃ , tattha dukkhañāṇaṃ pariyuṭṭhānābhibhavanavasena pavattamānaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ nivatteti , samudayañāṇaṃ ucchedadiṭṭhiṃ , nirodhañāṇaṃ sassatadiṭṭhiṃ , maggañāṇaṃ akiriyadiṭṭhiṃ ; dukkhañāṇaṃ vā dhuvasubhasukhattabhāvarahitesu khandhesu dhuvasubhasukhattabhāvasaññāsaṅkhātaṃ phale vippaṭipattiṃ , samudayañāṇaṃ issarappadhānakālasabhāvādīhi loko pavattatīti akāraṇe kāraṇābhimānappavattaṃ hetumhi vippaṭipattiṃ , nirodhañāṇaṃ arūpalokalokathūpikādīsu apavaggaggāhabhūtaṃ nirodhe vippaṭipattiṃ , maggañāṇaṃ kāmasukhallikaattakilamathānuyogappabhedeP0.88 avisuddhimagge visuddhimaggaggāhavasena pavattaṃ upāye vippaṭipattiṃ nivatteti . Tenetaṃ vuccati – LokeV0.82 lokappabhave , lokatthagame sive ca tadupāye ; Sammuyhati tāva naro , na vijānāti yāva saccānīti . Evamettha ‘ ñāṇakiccato ’ pi vinicchayo veditabbo . ‘ Antogadhānaṃ pabhedā ’ ti dukkhasaccasmiñhi , ṭhapetvā taṇhañceva anāsavadhamme ca , sesā sabbadhammā antogadhā ; samudayasacce chattiṃsa taṇhāvicaritāni ; nirodhasaccaṃ asammissaṃ ; maggasacce sammādiṭṭhimukhena vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgāni . Sammāsaṅkappāpadesena tayo nekkhammavitakkādayo , sammāvācāpadesena cattāri vacīsucaritāni , sammākammantāpadesena tīṇi kāyasucaritāni , sammāājīvamukhena appicchatā santuṭṭhitāM0.83 ca , sabbesaṃyeva vā etesaṃ sammāvācākammantājīvānaṃ ariyakantasīlattā sīlassa ca saddhāhatthena paṭiggahetabbattā tesaṃ atthitāya ca atthibhāvato saddhindriyasaddhābalachandiddhipādā , sammāvāyāmāpadesena catubbidhasammappadhānavīriyindriyavīriyabalavīriyasambojjhaṅgāni , sammāsatiapadesena catubbidhasatipaṭṭhānasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgāni , sammāsamādhiapadesena savitakkasavicārādayo tayo tayo samādhī , cittasamādhisamādhindriyasamādhibalapītipassaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgāni antogadhānīti . Evamettha ‘ antogadhānaṃ pabhedā ’ pi vinicchayo veditabbo . ‘ Upamāto ’ ti bhāro viya hi dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ , bhārādānamiva samudayasaccaṃ , bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ , bhāranikkhepanūpāyo viya maggasaccaṃ ; rogo viya ca dukkhasaccaṃ , roganidānamiva samudayasaccaṃ , rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ , bhesajjamiva maggasaccaṃ ; dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ , dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ , subhikkhamiva nirodhasaccaṃP0.89 , suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ . Apica verīveramūlaverasamugghātaverasamugghātupāyehi , visarukkharukkhamūlamūlupacchedatadupacchedupāyehi , bhayabhayamūlanibbhayatadadhigamupāyehi , orimatīramahoghapārimatīrataṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti . Evamettha ‘ upamāto ’ vinicchayo veditabbo . ‘ Catukkato ’ ti atthi cettha dukkhaṃ na ariyasaccaṃ , atthi ariyasaccaṃ na dukkhaṃ , atthi dukkhañcevaV0.83 ariyasaccañca , atthi neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ . Esa nayo samudayādīsu . Tattha maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) vacanato saṅkhāradukkhatāya dukkhaṃ na ariyasaccaṃ . Nirodho ariyasaccaṃ na dukkhaṃ . Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ aniccato , na pana yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena . Sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāya . Maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ . Evaṃ samudayādīsupi yathāyogaṃ yojetvā ‘ catukkato ’ pettha vinicchayo veditabbo . ‘ Suññatekavidhādīhī ’ tiM0.84 ettha suññato tāva paramatthena hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni . Tenetaṃ vuccati – Dukkhameva hi na koci dukkhito , kārako na kiriyāva vijjati ; Atthi nibbuti na nibbuto pumā , maggamatthi gamako na vijjatīti . Atha vā – Dhuvasubhasukhattasuññaṃ , purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ; Dhuvasukhaattavirahito , maggo iti suññato tesu . NirodhasuññāniP0.90 vā tīṇi , nirodho ca sesattayasuñño . Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassābhāvato magge ca nirodhassa , na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya . Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā , na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ hetuphalasamavāyavādīnaṃ dviaṇukādīni viya . Tenetaṃ vuccati – Tayamidha nirodhasuññaṃ , tayena tenāpi nibbuti suññā ; Suñño phalena hetu , phalampi taṃ hetunā suññanti . EvaṃV0.84 tāva ‘ suññato ’ vinicchayo veditabbo . ‘ Ekavidhādīhī ’ ti sabbameva cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato , duvidhaṃ nāmarūpato , tividhaṃ kāmarūpārūpūpapatibhavabhedato , catubbidhaṃ catuāhārabhedato , pañcavidhaṃ pañcupādānakkhandhabhedato . Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato , duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato , tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato , catubbidho catumaggappaheyyato , pañcavidho rūpābhinandanādibhedato , chabbidho chataṇhākāyabhedato . Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato , pariyāyena pana duvidho saupādisesaanupādisesato , tividho bhavattayavūpasamato , catubbidho catumaggādhigamanīyato , pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato , chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato . Maggopi ekavidho bhāvetabbato , duvidho samathavipassanābhedato dassanabhāvanābhedato vāM0.85 , tividho khandhattayabhedato . Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito . Yathāha – ‘‘ Na kho , āvuso visākha , ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā . Tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito . Yā cāvuso visākha , sammāvācā , yo ca sammākammanto , yo ca sammāājīvo – ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā ; yo ca sammāvāyāmo , yā ca sammāsati , yo ca sammāsamādhi – ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā ; yā ca sammādiṭṭhi , yo ca sammāsaṅkappo – ime dhammā paññākkhandheP0.91 saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462). Ettha hi sammāvācādayo tayo sīlameva . Tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitā . Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena niddeso kato , attho pana karaṇavaseneva veditabbo . Sammāvāyāmādīsu pana tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti , vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti . Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nakkhattaṃ kīḷissāmāti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ na sakkuṇeyya . Athassa dutiyoV0.85 onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya . So tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya . Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya . So ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya . Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ . Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā , supupphitacampakarukkho viya ārammaṇaṃ , hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi , piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo , aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyoM0.86 viya sati . Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti , evameva vīriye paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ . Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito . Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti . Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti , vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti . Kathaṃ ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesuP0.92 oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti , aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti ; evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti , abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāya ādāya dinnameva nicchetuṃ sakkoti . Tasmā idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā , sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti . Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati . Tena vuttaṃ – ‘‘ tividho khandhattayabhedato ’’ ti . Catubbidho sotāpattimaggādivasena . Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā abhiññeyyattā vā , duvidhāni lokiyalokuttarato saṅkhatāsaṅkhatato ca , tividhāni dassanabhāvanāhi pahātabbato appahātabbato nevapahātabbanāpahātabbatoV0.86 ca , catubbidhāni pariññeyyādibhedatoti . Evamettha ‘ ekavidhādīhi ’ vinicchayo veditabbo . ‘ Sabhāgavisabhāgato ’ ti sabbāneva ca saccāni aññamaññaṃ sabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca . Yathāha – ‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , ānanda , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā – yo dūratova sukhumena tālacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ , yo vā sattadhāM0.87 bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā ’’ ti ? ‘‘ Etadeva , bhante , dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca – yo sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā ’’ ti . ‘‘ Tato kho te , ānanda , duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti ye idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115). Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato . Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca , visabhāgāni phalahetubhedatoP0.93 pariññeyyappahātabbato ca . Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīratthena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca , visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca . Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato , visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato . Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato , visabhāgāni ekantakusalākusalato . Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato , visabhāgāni lokiyalokuttarato . Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhānāsekkhabhāvato , visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato . Iti evaṃ pakārehi , nayehi ca vicakkhaṇo ; Vijaññā ariyasaccānaṃ , sabhāgavisabhāgatanti . Suttantabhājanīyauddesavaṇṇanā niṭṭhitā . 1. Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā Jātiniddeso
190. IdāniV0.87 saṅkhepato uddiṭṭhāni dukkhādīni vibhajitvā dassetuṃ ayaṃ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ jātipi dukkhāti niddesavāro āraddho . Tattha jāti veditabbā , jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ; jarā , maraṇaṃ , sokoM0.88 , paridevo , dukkhaṃ , domanassaṃ , upāyāso , appiyasampayogo , piyavippayogo veditabbo ; appiyasampayogassa piyavippayogassa dukkhaṭṭho veditabbo ; icchā veditabbā , icchāya dukkhaṭṭho veditabbo ; khandhā veditabbā , khandhānaṃ dukkhaṭṭho veditabbo . Tattha dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya ayaṃ mātikā – idañhi dukkhaṃ nāma anekaṃ nānappakāraṃ , seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ , vipariṇāmadukkhaṃ , saṅkhāradukkhaṃ , paṭicchannadukkhaṃ , appaṭicchannadukkhaṃ , pariyāyadukkhaṃ , nippariyāyadukkhanti .
Tattha kāyikacetasikā dukkhavedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā ‘ dukkhadukkhaṃ ’ nāma . Sukhavedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto ‘ vipariṇāmadukkhaṃ ’ nāma . Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā ‘ saṅkhāradukkhaṃ ’ nāma . Tathā pīḷanaṃ pana maggaphalānampi atthi . Tasmā ete dhammā dukkhasaccapariyāpannattena saṅkhāradukkhaṃ nāmāti veditabbā . Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbatoP0.94 upakkamassa ca apākaṭabhāvato ‘ paṭicchannadukkhaṃ ’ nāma , apākaṭadukkhantipi vuccati . Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato ‘ appaṭicchannadukkhaṃ ’ nāma , pākaṭadukkhantipi vuccati . Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato ‘ pariyāyadukkhaṃ ’ nāma . Dukkhadukkhaṃ ‘ nippariyāyadukkhaṃ ’ nāma . Tattha pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti imasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ . Ariyasaccañca nāmetaṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatopi āgacchati vitthāratopi . Saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepenapi vitthārenapi kathetuṃ vaṭṭatiV0.88 . Vitthārato āgataṭṭhāne pana vitthāreneva kathetuṃ vaṭṭati , na saṅkhepena . Taṃ idaṃ imasmiṃ ṭhāne vitthārena āgatanti vitthāreneva kathetabbaṃ . Tasmā yaṃ taṃ niddesavāre ‘‘ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ? Jātipi dukkhā ’’ tiādīni padāni gahetvā ‘‘ jāti veditabbā , jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha jātiādīni tāva ‘‘ tattha katamā jāti ? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjātī ’’ ti imassa pana padabhājanīyassa vasena veditabbāni .
191. TatrāyaṃM0.89 atthavaṇṇanā – tesaṃ tesaṃ sattānan ti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso . Yā devadattassa jāti , yā somadattassa jātīti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti , na sabbaṃ aparatthadīpanaṃ sijjhati . Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti , na kiñci aparatthadīpanaṃ na sijjhati . Tena vuttaṃ – ‘‘ yā tesaṃ tesaṃ sattānan ’’ ti . Tamhi tamhīti ayaṃ jātigativasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso . Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye , sattaghaṭāyaṃ sattasamūheti attho . Jātīti ayaṃ jātisaddo anekattho . Tathā hesa ‘‘ ekampi jātiṃ , dvepi jātiyo ’’ ti ( pārā .12; ma . ni .2.257) ettha bhave āgato . ‘‘ Atthi visākheP0.95 , nigaṇṭhā nāma samaṇajātikā ’’ ti ( a . ni .3.71) ettha nikāye . ‘‘ Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī ’’ ti ( a . ni .5.196) ettha paññattiyaṃ . ‘‘ Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ ti ( dhātu .71) ettha saṅkhatalakkhaṇe . ‘‘ Yaṃ , bhikkhave , mātukucchimhi paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ , paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ , tadupādāya sāvassa jātī ’’ ti ( mahāva .124) ettha paṭisandhiyaṃ . ‘‘ Sampatijāto , ānanda , bodhisatto ’’ ti ( ma . ni .3.207) ettha pasūtiyaṃ . ‘‘ Anupakkuṭṭho jātivādenā ’’ ti ( dī . ni .1.331) ettha kule . ‘‘ Yatohaṃ , bhagini , ariyāya jātiyā jāto ’’ ti ( ma . ni .2.351) ettha ariyasīle . Idha panāyaṃ savikāresu paṭhamābhinibbattakkhandhesu vattati . Tasmā jāyamānakavasena jātīti idamettha sabhāvapaccattaṃ . Sañjāyanavasena sañjātīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ . Okkamanavasena okkanti . Jāyanaṭṭhena vā jāti , sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā . Sañjāyanaṭṭhena sañjāti , sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā . Okkamanaṭṭhena okkanti , sā aṇḍajajalābujavasena yuttā . Te hi aṇḍakosañca vatthikosañcaV0.89 okkamanti , okkamantāpi pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti . Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti . Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā . Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti . Ayaṃ tāva sammutikathā . IdāniM0.90 paramatthakathā hoti . Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti , na sattā . Tattha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave pañcannaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ . Pātubhāvoti uppatti . Āyatanānan ti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo . Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva ; pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti . Ayaṃ vuccati jātīti ayaṃ jāti nāma kathiyati . Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā , nīyyātanarasā , atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā , phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā . Idāni ‘ jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ayañhi jāti sayaṃ na dukkhā , dukkhuppattiyā pana vatthubhāvena dukkhātiP0.96 vuttā . Kataradukkhassa panāyaṃ vatthūti ? Yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu ( ma . ni .3.246 ādayo ) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃdukkhaṃ , yañca sugatiyaṃ manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa sabbassāpi esā vatthu . Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati . Atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇḍakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvite asuciparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati . So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti . Idaṃ tāva ‘ gabbhokkantimūlakaṃ ’ dukkhaṃ . Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanauṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahiguṇṭhikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunananiddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati , yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakūpapannoV0.90 viya , uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya , loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇappatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti – idaṃ ‘ gabbhapariharaṇamūlakaṃ ’ dukkhaṃ . YaṃM0.91 panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ gabbhavipattimūlakaṃ ’ dukkhaṃ . Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassaP0.97 paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghāṭapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ vijāyanamūlakaṃ ’ dukkhaṃ . Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisassa sukumārasarīrassa hatthaggahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhāravijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati – idaṃ mātukucchito ‘ bahi nikkhamanamūlakaṃ ’ dukkhaṃ . Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhantassa , acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa , kodhavasena abhuñjantassa , ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti – idaṃ ‘ attūpakkamamūlakaṃ ’ dukkhaṃ . Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ parūpakkamamūlakaṃ ’ dukkhanti . Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hotīti . Tenetaṃ vuccati – Jāyetha no ce narakesu satto , Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ ; Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ , Iccāha dukkhāti munīdha jāti . Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda- Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ ; YaṃV0.91 taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ , Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā . Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā- Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ ; Yasmā ajātassa na tattha atthi , Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha . TibbandhakāreM0.92 ca asayhasīte , Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ ; Na taṃ bhave tattha na cassa jāti , Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā . YañcāpiP0.98 gūthanarake viya mātugabbhe , Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamanañca ; Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi , Jātiṃ vinā itipi jātirayañhi dukkhā . Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci , Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci ; Nevatthi jātivirahe yadato mahesī , Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti . Jarāniddeso
192. Jarā niddese jarāti sabhāvapaccattaṃ . Jīraṇatāti ākāraniddeso . Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā . Pacchimā dve pakatiniddesā . Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ . Jīraṇatāti iminā ākāratoV0.92 , tenassāyaṃ ākāraniddeso . Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato . Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato . Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valittabhāvakaraṇakiccato dīpitā . Tenassā ime khaṇḍiccanti ādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā . Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtāti pākaṭajarā dassitā . Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃsaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati . Na ca khaṇḍiccādīneva jarā ; na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti . ĀyunoM0.93 saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā . Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā . Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā . Yasmā daharakāle suppasannāni sukhumampiP0.99 attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā . Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti . Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā ‘ pākaṭajarā ’ nāma . Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato ‘ paṭicchannajarā ’ nāma . Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva . Taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti , udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya . Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti . Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā ‘ avīcijarā ’ nāma , nirantarajarāti attho . Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā ‘ savīcijarā ’ nāma . TatthaV0.93 savīcijarā upādinnānupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti , na te thirā . Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti . Te paṭhamameva setā honti , jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti . Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setāpi . Chavi pana salohitikā hoti . Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo , kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati , jarāvātena pana pahaṭakāle vaḷiṃ gaṇhāti . Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti , pacchā nīlaṃ , jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍukaṃ hoti . Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva . Ayaṃ vuccati jarāti ayaṃM0.94 jarā nāma kathiyati . Sā panesāP0.100 khandhaparipākalakkhaṇā , maraṇūpanayanarasā , yobbanavināsapaccupaṭṭhānā . ‘ Jarāya dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkhā , dukkhassa pana vatthubhāvena dukkhāti vuttā . Katarassa dukkhassa ? Kāyadukkhassa ceva domanassadukkhassa ca . Jiṇṇassa hi attabhāvo jarasakaṭaṃ viya dubbalo hoti , ṭhātuṃ vā gantuṃ vā nisīdituṃ vā vāyamantassa balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati ; puttadāre yathāpure asallakkhente domanassaṃ uppajjati . Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhāti veditabbā . Apica – Aṅgānaṃ sithilabhāvā , indriyānaṃ vikārato ; Yobbanassa vināsena , balassa upaghātato . Vippavāsā satādīnaṃ , puttadārehi attano ; Apasādanīyato ceva , bhīyyo bālattapattiyā . Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco , kāyikaṃ mānasaṃ tathā ; Sabbametaṃ jarāhetu , yasmā tasmā jarā dukhāti . Maraṇaniddeso
193. Maraṇa niddese cavanakavasena cuti ; ekacatupañcakkhandhāya cutiyā sāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ . Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃV0.94 . Antaradhānan ti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ cutikhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ . Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ . Kālo nāma antako , tassa kiriyā kālakiriyā . Ettāvatā sammutiyā maraṇaṃ dīpitaṃ hoti . Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha . Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati . Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati bhinnesu matoti vohāro hoti . Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo ; catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasenaP0.101 kaḷevarassaM0.95 nikkhepo veditabbo . Kasmā ? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato . Yasmā vā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipati , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo . Manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo . Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttaṃ . Jīvitindriyassa upacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti , anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti . ‘ Sassaṃ mataṃ , rukkho mato ’ ti idaṃ pana vohāramattameva . Atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti . Idaṃ vuccati maraṇan ti idaṃ sabbampi maraṇaṃ nāma kathiyati . Apicettha khaṇikamaraṇaṃ , sammutimaraṇaṃ , samucchedamaraṇanti ayampi bhedo veditabbo . Tattha ‘ khaṇikamaraṇaṃ ’ nāma pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedo . ‘ Tisso mato , phusso mato ’ ti idaṃ ‘ sammutimaraṇaṃ ’ nāma . Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā ‘ samucchedamaraṇaṃ ’ nāma . Imasmiṃ panatthe sammutimaraṇaṃ adhippetaṃ . Jātikkhayamaraṇaṃ , upakkamamaraṇaṃ , sarasamaraṇaṃ , āyukkhayamaraṇaṃ , puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ . Tayidaṃ cutilakkhaṇaṃ , viyogarasaṃ , vippavāsapaccupaṭṭhānaṃ . ‘ Maraṇassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana idampi sayaṃ na dukkhaṃ , dukkhassa pana vatthubhāvena dukkhanti vuttaṃ . Maraṇantikāpi hi sārīrikā vedanā , paṭivāte gahitā ādittatiṇukkāV0.95 viya , sarīraṃ nidahanti . Narakanimittādīnaṃ upaṭṭhānakāle balavadomanassaṃ uppajjati . Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhanti veditabbaṃ . Api ca – Pāpassa pāpakammādi , nimittamanupassato ; Bhaddassāpasahantassa , viyogaṃ piyavatthukaṃ . MīyamānassaP0.102 yaṃ dukkhaṃ , mānasaṃ avisesato ; Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ . Vitujjamānamammānaṃ , hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ ; Asayhamappaṭikāraṃ , dukkhassetassidaṃ yato ; Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ , dukkhamicceva bhāsitanti . ApicaM0.96 imāni jātijarāmaraṇāni nāma imesaṃ sattānaṃ vadhakapaccāmittā viya otāraṃ gavesantāni vicaranti . Yathā hi purisassa tīsu paccāmittesu otārāpekkhesu vicarantesu eko vadeyya – ‘‘ ahaṃ asukaaraññassa nāma vaṇṇaṃ kathetvā etaṃ ādāya tattha gamissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti . Dutiyo vadeyya ‘‘ ahaṃ tava etaṃ gahetvā gatakāle pothetvā dubbalaṃ karissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti . Tatiyo vadeyya – ‘‘ tayā etasmiṃ pothetvā dubbale kate tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ nāma mayhaṃ bhāro hotū ’’ ti . Te evaṃ vatvā tathā kareyyuṃ . Tattha paṭhamapaccāmittassa araññassa vaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya tattha gatakālo viya suhajjañātimaṇḍalato nikkaḍḍhitvā yattha katthaci nibbattāpanaṃ nāma jātiyā kiccaṃ . Dutiyassa pothetvā dubbalakaraṇaṃ viya nibbattakkhandhesu nipatitvā parādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇaṃ jarāya kiccaṃ . Tatiyassa tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ viya jīvitakkhayapāpanaṃ maraṇassa kiccanti veditabbaṃ . Apicettha jātidukkhaṃ sādīnavamahākantārappaveso viya daṭṭhabbaṃ . Jarādukkhaṃ tattha annapānarahitassaV0.96 dubbalyaṃ viya daṭṭhabbaṃ . Maraṇadukkhaṃ dubbalassa iriyāpathapavattane vihataparakkamassa vāḷādīhi anayabyasanāpādanaṃ viya daṭṭhabbanti .
194. Soka niddese byasatīti byasanaṃ ; hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho . Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ ; corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti attho .
Tena ñātibyasanena phuṭṭhassātiP0.103 ajjhotthaṭassa abhibhūtassa samannāgatassāti attho . Sesesupi eseva nayo . Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ ; rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho . Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ ; rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ . Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ ; dussīlyassetaṃ nāmaṃ . Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ . Ettha ca purimāni dve anipphannāni , pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni . Purimāni ca tīṇi neva kusalāni na akusalāni . Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ . AññataraññatarenātiM0.97 gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci . Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa . Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā . Sokoti socanakavasena soko ; idaṃ tehi kāraṇehi upajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ . Socanāti socanākaro . Socitattan ti socitabhāvo . Antosokoti abbhantare soko . Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ . So hi abbhantare sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘ antosoko antoparisoko ’’ ti vuccati . Cetaso parijjhāyanāti cittassa jhāyanākāro . Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti paridahati ,‘‘ cittaṃ me jhāmaṃ , na me kiñci paṭibhātī ’’ ti vadāpeti . Dukkhito mano dummano , tassa bhāvo domanassaṃ . Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ . Ayaṃ vuccati sokoti ayaṃ soko nāma kathiyati . So panāyaṃ kiñcāpi atthato domanassavedanāvaV0.97 hoti , evaṃP0.104 santepi antonijjhānalakkhaṇo , cetaso parinijjhāyanaraso , anusocanapaccupaṭṭhāno . ‘ Sokassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayaṃ sabhāvadukkhattā ceva dukkhassa ca vatthubhāvena dukkhoti vutto . Kataradukkhassāti ? Kāyikadukkhassa ceva javanakkhaṇe ca domanassadukkhassa . Sokavegena hi hadaye mahāgaṇḍo uṭṭhahitvā paripaccitvā bhijjati , mukhato vā kāḷalohitaṃ nikkhamati , balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati . ‘‘ Ettakā me ñātayo khayaṃ gatā , ettakā me bhogā ’’ ti cintentassa ca balavaṃ domanassaṃ uppajjati . Iti imesaṃ dvinnaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvenapesa dukkhoti veditabbo . Apica – Sattānaṃ hadayaṃ soko , sallaṃ viya vitujjati ; Aggitattova nārāco , bhusañca ḍahate puna . Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ ; Dukkhampi vividhaṃ yasmā , tasmā dukkhoti vuccatīti . Paridevaniddeso
195. Parideva niddeseM0.98 ‘ mayhaṃ dhītā , mayhaṃ putto ’ ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo . ‘ Paridevassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkho , kāyadukkhadomanassadukkhānaṃ pana vatthubhāvena dukkhoti vutto . Paridevanto hi attano khandhaṃ muṭṭhīhiV0.98 potheti , ubhohi hatthehi uraṃ paharatiP0.105 piṃsati , sīsena bhittiyā saddhiṃ yujjhati . Tenassa balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati . ‘ Ettakā me ñātayo khayaṃ vayaṃ abbhatthaṃ gatā ’ tiādīni cinteti . Tenassa balavaṃ domanassaṃ uppajjati . Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhoti veditabbo . Apica – Yaṃ sokasallavihato paridevamāno , Kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ ; Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ , Dukkhoti tena bhagavā paridevamāhāti . Dukkhadomanassaniddeso
Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo . Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni . Vācāti vacanaṃ . Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ . Upaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpo vippalāpo . Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ . Lālappanākāro lālappanā . Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ . Ayaṃ vuccati paridevoti ayaṃ paridevo nāma kathiyati . So lālappanalakkhaṇo , guṇadosaparikittanaraso , sambhamapaccupaṭṭhāno .
198. Upāyāsa niddeseP0.106 āyāsanaṭṭhena āyāso ; saṃsīdanavisīdanākārappavattassa cittakilamathassetaṃ nāmaṃ .
Balavaṃ āyāso upāyāso . Āyāsitabhāvo āyāsitattaṃ . Upāyāsitabhāvo upāyāsitattaṃ . Ayaṃ vuccati upāyāsoti ayaṃ upāyāso nāma kathiyati . So panesa byāsattilakkhaṇo , nitthunanaraso , visādapaccupaṭṭhāno . ‘ Upāyāsassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkho , ubhinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhoti vutto . Kupitena hi raññā issariyaṃ acchinditvā hataputtabhātikānaṃ āṇattavadhānaṃ bhayena aṭaviṃ pavisitvā nilīnānaṃ mahāvisādappattānaṃ dukkhaṭṭhānena dukkhaseyyāya dukkhanisajjāya balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati . ‘ Ettakā no ñātakā , ettakā bhogā naṭṭhā ’ ti cintentānaṃ balavadomanassaṃ uppajjati . Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhoti veditabboti . Apica – CittassaM0.100 paridahanā , kāyassa visādanā ca adhimattaṃ ; Yaṃ dukkhamupāyāso , janeti dukkho tato vutto . Ettha ca mandagginā antobhājaneyeva telādīnaṃ pāko viya soko . Tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo . Bahinikkhantāvasesassa nikkhamitumpi appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo . Appiyasampayoganiddeso
199. Appiyasampayoga niddeseV0.100 yassāti ye assa . Aniṭṭhāti apariyesitā . Pariyesitā vā hontu apariyesitā vā , nāmamevetaṃ amanāpārammaṇānaṃ . Manasmiṃ na kamanti , na pavisantīti akantā . Manasmiṃ na appiyanti , na vā manaṃ vaḍḍhentīti amanāpā . Rūpātiādi tesaṃ sabhāvanidassanaṃ . Anatthaṃ kāmenti icchantīti anatthakāmā . Ahitaṃ kāmenti icchantīti ahitakāmā . Aphāsukaṃ dukkhavihāraṃ kāmenti icchantīti aphāsukakāmā . CatūhiP0.107 yogehi khemaṃ nibbhayaṃ vivaṭṭaṃ na icchanti , sabhayaṃ vaṭṭameva nesaṃ kāmenti icchantīti āyogakkhemakāmā . Apica saddhādīnaṃ vuddhisaṅkhātassa atthassa akāmanato tesaṃyeva hānisaṅkhātassa anatthassa ca kāmanato anatthakāmā . Saddhādīnaṃyeva upāyabhūtassa hitassa akāmanato saddhāhāniādīnaṃ upāyabhūtassa ahitassa ca kāmanato ahitakāmā . Phāsukavihārassa akāmanato aphāsukavihārassa ca kāmanato aphāsukakāmā . Yassa kassaci nibbhayassa akāmanato bhayassa ca kāmanato ayogakkhemakāmāti evampettha attho daṭṭhabbo .
Saṅgatīti gantvā saṃyogo . Samāgamoti āgatehi saṃyogo . Samodhānan ti ṭhānanisajjādīsu sahabhāvo . Missībhāvoti sabbakiccānaṃ sahakaraṇaṃ . Ayaṃ sattavasena yojanā . Saṅkhāravasena pana yaṃ labbhati taṃ gahetabbaṃ . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ appiyasampayogo nāma kathiyati . So aniṭṭhasamodhānalakkhaṇo , cittavighātakaraṇaraso , anatthabhāvapaccupaṭṭhāno . SoM0.101 atthato eko dhammo nāma natthi . Kevalaṃ appiyasampayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto . Aniṭṭhāni hi vatthūni samodhānagatāni vijjhanachedanaphālanādīhi kāyikampi dukkhaṃ uppādenti , ubbegajananato mānasampi . Tenetaṃ vuccati – Disvāva appiye dukkhaṃ , paṭhamaṃ hoti cetasi ; Tadupakkamasambhūta-matha kāye yato idha . TatoV0.101 dukkhadvayassāpi , vatthuto so mahesinā ; Dukkho vuttoti viññeyyo , appiyehi samāgamoti . Piyavippayoganiddeso
200. Piyavippayoga niddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .
Mātā vātiādi panettha atthakāme sarūpena dassetuṃ vuttaṃ . Tattha mamāyatīti mātā . PiyāyatītiP0.108 pitā . Bhajatīti bhātā . Tathā bhaginī . Mettāyantīti mittā , minantīti vā mittā ; sabbaguyhesu anto pakkhipantīti attho . Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā . Ayaṃ amhākaṃ ajjhattikoti evaṃ jānanti ñāyantīti vā ñātī . Lohitena sambandhāti sālohitā . Evametāni padāni atthato veditabbāni .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ piyehi vippayogo nāma kathiyati . So iṭṭhavatthuviyogalakkhaṇo , sokuppādanaraso , byasanapaccupaṭṭhāno . So atthato eko dhammo nāma natthi . Kevalaṃ piyavippayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto . Iṭṭhāni hi vatthūni viyujjamānāni sarīrassa sosanamilāpanādibhāvena kāyikampi dukkhaṃ uppādenti ,‘ yampi no ahosi , tampi no natthī ’ ti anusocāpanato mānasampi . Tenetaṃ vuccati – Ñātidhanādiviyogā , sokasarasamappitā vitujjanti ; Bālā yato tato yaṃ , dukkhoti mato piyaviyogoti . Icchāniddeso
Yampicchan ti yenapi dhammena alabbhaneyyaṃ vatthuṃ icchanto na labhati , taṃ alabbhaneyyavatthuicchanaṃ dukkhanti veditabbaṃ .
201. Icchā niddese jātidhammānan ti jātisabhāvānaṃ jātipakatikānaṃ . Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati .
Aho vatāti patthanā .
NaM0.102 kho panetaṃ icchāya pattabban ti yaṃ etaṃ ‘‘ aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma , na ca vata no jāti āgaccheyyā ’’ ti evaṃ pahīnasamudayesu sādhūsu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ , parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ , taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā apattabbato anicchantassa ca bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hoti .
Idampīti etampi ; upari sesāni upādāyaV0.102 pikāro .
Jarādhammānan tiādīsupiP0.109 eseva nayo . Evamettha alabbhaneyyavatthūsu icchāva ‘‘ yampicchaṃ na labhati tampi dukkhan ’’ ti vuttā . Sā alabbhaneyyavatthuicchanalakkhaṇā , tappariyesanarasā , tesaṃ appattipaccupaṭṭhānā . Dvinnaṃ pana dukkhānaṃ vatthubhāvato dukkhāti vuttā . Ekacco hi rājā bhavissatīti sambhāvito hoti . So chinnabhinnagaṇena parivārito pabbatavisamaṃ vā vanagahanaṃ vā pavisati . Atha rājā taṃ pavattiṃ ñatvā balakāyaṃ peseti . So rājapurisehi nihataparivāro sayampi laddhappahāro palāyamāno rukkhantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā pavisati . Tasmiṃ samaye mahāmegho uṭṭhahati , tibbandhakārā kāḷavaddalikā hoti . Atha naṃ samantato kāḷakipillikādayo pāṇā parivāretvā gaṇhanti . Tenassa balavakāyadukkhaṃ uppajjati . ‘ Maṃ ekaṃ nissāya ettakā ñātī ca bhogā ca vinaṭṭhā ’ ti cintentassa balavadomanassaṃ uppajjati . Iti ayaṃ icchā imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhāti veditabbā . Apica – Taṃ taṃ patthayamānānaṃ , tassa tassa alābhato ; Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ , sattānaṃ idha jāyati . Alabbhaneyyavatthūnaṃ , patthanā tassa kāraṇaṃ ; Yasmā tasmā jino dukkhaṃ , icchitālābhamabravīti . Upādānakkhandhaniddeso
202. Upādānakkhandha niddese saṃkhittenāti desanaṃ sandhāya vuttaṃ . Dukkhañhi ettakāni dukkhasatānīti vā ettakāni dukkhasahassānīti vā ettakāni dukkhasatasahassānītiM0.103 vā saṃkhipituṃ na sakkā , desanā pana sakkā , tasmā ‘‘ dukkhaṃ nāma aññaṃ kiñci natthi , saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti desanaṃ saṅkhipento evamāha .
Seyyathidan ti nipāto ; tassa te katameti ceti attho . Rūpūpādānakkhandhotiādīnaṃ attho khandhavibhaṅge vaṇṇitoyeva .
‘ KhandhānaṃV0.103 dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana – JātippabhutikaṃP0.110 dukkhaṃ , yaṃ vuttaṃ idha tādinā ; Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ , vinā ete na vijjati . Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime ; Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā . Tathā hi indhanamiva pāvako , lakkhamiva paharaṇāni , gorūpamiva ḍaṃsamakasādayo , khettamiva lāvakā , gāmaṃ viya gāmaghātakā , upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi bādhayamānā , tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ , pupphaphalapallavādīni viya rukkhesu , upādānakkhandhesuyeva nibbattanti . Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti , majjhedukkhaṃ jarā , pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ . Māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhamānadukkhaṃ soko , tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo . Tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ . Tena bādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ . Sokādivuḍḍhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso . Manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehi kappehi na sakkā asesato vattuṃ , taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti bhagavā avocāti . Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . 2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā
203. Samudayasacca niddeseM0.104 yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā .
Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃV0.104 punobbhavo , punobbhavo sīlamassāti ponobbhavikā . Apica punabbhavaṃP0.111 deti , punabbhavāya saṃvattati , punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobbhavikā . Sā panesā punabbhavassa dāyikāpi atthi adāyikāpi , punabbhavāya saṃvattanikāpi atthi asaṃvattanikāpi , dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattāpi . Sā punabbhavaṃ dadamānāpi adadamānāpi , punabbhavāya saṃvattamānāpi asaṃvattamānāpi , dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattāpi ponobbhavikā evāti nāmaṃ labhati . Abhinandanasaṅkhātena nandirāgena sahagatāti nandirāgasahagatā , nandirāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti . Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo tatratatrābhinandinī , rūpādīsu vā ārammaṇesu tatratatrābhinandinī ; rūpābhinandinī saddagandharasaphoṭṭhabbadhammābhinandinīti attho . Seyyathidan ti nipāto ; tassa sā katamāti ceti attho . Kāmataṇhāti kāme taṇhā kāmataṇhā ; pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ . Bhave taṇhā bhavataṇhā ; bhavapatthanāvasena uppannassa sassatadiṭṭhisahagatassa rūpārūpabhavarāgassa ca jhānanikantiyā cetaṃ adhivacanaṃ . Vibhave taṇhā vibhavataṇhā ; ucchedadiṭṭhisahagatassa rāgassetaṃ adhivacanaṃ .
Idāni tassā taṇhāya vatthuṃ vitthārato dassetuṃ sā kho panesātiādimāha . Tattha uppajjatīti jāyati . Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahati .
Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpan ti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca .
Cakkhuṃ loketiādīsu lokasmiñhi cakkhādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannapañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti , sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya pāmaṅgasuttakaṃ viya caP0.112 maññanti , tuṅganāsāti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭiṃ viya maññanti , jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti , kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti , manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti , rūpaṃ suvaṇṇakaṇikārapupphādivaṇṇaṃ viyaM0.105 , saddaṃ mattakaravīkakokilamandadhamitamaṇivaṃsanigghosaṃ viya , attanā paṭiladdhāni catusamuṭṭhānikagandhārammaṇādīni ‘ kassa aññassa evarūpāni atthī ’ ti maññanti . Tesaṃ evaṃ maññamānānaṃ tāni cakkhādīni piyarūpāni ceva honti sātarūpāni ca . Atha nesaṃ tattha anuppannā ceva taṇhā uppajjati , uppannā ca punappunaṃ pavattivasena nivisati . Tasmā bhagavā – ‘‘ cakkhuṃ lokeV0.105 piyarūpaṃ sātarūpaṃ .
Etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī ’’ tiādimāha . Tattha uppajjamānāti yadā uppajjati tadā ettha uppajjatīti attho . Esa nayo sabbatthāpīti . Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . 3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā
204. Nirodhasacca niddese yo tassāyeva taṇhāyāti ettha ‘ yo tasseva dukkhassā ’ ti vattabbe yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati no aññathā , yathāha – ‘‘ Yathāpi mūle anupaddave daḷhe , Chinnopi rukkho punareva rūhati ; Evampi taṇhānusaye anūhate , Nibbattati dukkhamidaṃ punappunan ’’ ti .( dha . pa .338); Tasmā taṃ dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena dassetuṃ evamāha . Sīhasamānavuttino hi tathāgatā . Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca dassentā hetumhi paṭipajjanti , na phale . Suvānavuttino pana aññatitthiyā . Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca dassentā attakilamathānuyogenaP0.113 ceva tasseva ca desanāya phale paṭipajjanti , na hetumhīti .
204. Nirodhasacca niddese yo tassāyeva taṇhāyāti ettha ‘ yo tasseva dukkhassā ’ ti vattabbe yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati no aññathā , yathāha – ‘‘ Yathāpi mūle anupaddave daḷhe , Chinnopi rukkho punareva rūhati ; Evampi taṇhānusaye anūhate , Nibbattati dukkhamidaṃ punappunan ’’ ti .( dha . pa .338); Tasmā taṃ dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena dassetuṃ evamāha . Sīhasamānavuttino hi tathāgatā . Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca dassentā hetumhi paṭipajjanti , na phale . Suvānavuttino pana aññatitthiyā . Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca dassentā attakilamathānuyogenaP0.113 ceva tasseva ca desanāya phale paṭipajjanti , na hetumhīti . Sīhasamānavuttitāya satthā hetumhi paṭipajjanto yo tassāyevātiādimāha . Tattha tassāyevāti yā sā uppatti nivesavasena heṭṭhā pakāsitā tassāyeva . Asesavirāganirodhotiādīni sabbāni nibbānavevacanānevaM0.106 . Nibbānañhi āgamma taṇhā asesā virajjati nirujjhati . Tasmā taṃ ‘‘ tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho ’’ ti vuccati . Nibbānañca āgamma taṇhā cajiyati , paṭinissajjiyati , muccati , na alliyati . Tasmā nibbānaṃ ‘‘ cāgo paṭinissaggo mutti anālayo ’’ ti vuccati . Ekameva hiV0.106 nibbānaṃ . Nāmāni panassa sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasena anekāni nibbānavevacanāneva honti , seyyathidaṃ – asesavirāganirodho , cāgo , paṭinissaggo , mutti , anālayo , rāgakkhayo , dosakkhayo , mohakkhayo , taṇhākkhayo , anuppādo , appavattaṃ , animittaṃ , appaṇihitaṃ , anāyūhanaṃ , appaṭisandhi , anupapatti , agati , ajātaṃ , ajaraṃ , abyādhi , amataṃ , asokaṃ , aparidevaṃ , anupāyāsaṃ , asaṃkiliṭṭhantiādīni .
Idāni maggena chinnāya nibbānaṃ āgamma appavattipattāyapi ca taṇhāya yesu vatthūsu tassā uppatti dassitā , tattheva abhāvaṃ dassetuṃ sā kho panesātiādimāha . Tattha yathā puriso khette jātaṃ tittaalābuvalliṃ disvā aggato paṭṭhāya mūlaṃ pariyesitvā chindeyya , sā anupubbena milāyitvā appavattiṃ gaccheyya . Tato tasmiṃ khette tittaalābu niruddhā pahīnāti vucceyya . Evameva khette tittaalābu viya cakkhādīsu taṇhā . Sā ariyamaggena mūlacchinnā nibbānaṃ āgamma appavattiṃ gacchati . Evaṃ gatā pana tesu vatthūsu khette tittaalābu viya na paññāyati . Yathā ca aṭavito core ānetvā nagarassa dakkhiṇadvāre ghāteyyuṃ , tato aṭaviyaṃ corā matāti vā māritāti vā vucceyyuṃ ; evameva aṭaviyaṃ corā viya yā cakkhādīsu taṇhā , sā dakkhiṇadvāre corā viya nibbānaṃ āgamma niruddhattā nibbāne niruddhā . Evaṃ niruddhā pana tesu vatthūsu aṭaviyaṃP0.114 corā viya na paññāyati .
Tenassā tattheva nirodhaṃ dassento ‘‘ cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati , ettha nirujjhamānā nirujjhatī ’’ tiādimāha . Sesamettha uttānatthamevāti .
Tenassā tattheva nirodhaṃ dassento ‘‘ cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati , ettha nirujjhamānā nirujjhatī ’’ tiādimāha . Sesamettha uttānatthamevāti .
Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā

205. Maggasacca niddeseM0.107 ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ . Ariyoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo . Aṭṭhaṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko . Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ aṅgamattamevaV0.107 hoti , aṅgavinimutto natthi . Nibbānatthikehi maggīyati , nibbānaṃ vā maggati , kilese vā mārento gacchatīti maggo . Seyyathidan ti so katamoti ceti attho . Idāni aṅgamattameva maggo hoti , aṅgavinimmutto natthīti dassento sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhīti āha .
Tattha sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi . Sammādiṭṭhi niddese ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ . Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni vivaṭṭaṃ . Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso . Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ‘‘ katame pañcakkhandhā ? Rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyassa santike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti ; itaresu pana dvīsu saccesu ‘‘ nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti . So evaṃ kammaṃ karonto cattāri saccāni ekena paṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti ; dukkhaṃP0.117 pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati ; dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti . Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu savanapaṭivedhoyeva ; aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti , nirodhe ārammaṇapaṭivedho . Tattha sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ , paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti . Ayañca ādikammiko . Tasmā sā idha na vuttā . Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggahato ‘ dukkhaṃ parijānāmiM0.110 , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti ; aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti … pe … maggo bhāvitova hoti . Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni . Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ ; khāṇukaṇṭakappahārādīsu ‘ aho dukkhan ’ ti vattabbatampi āpajjati . SamudayampiV0.110 khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ . Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ . Iti tāni duddasattā gambhīrāni . Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggagahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃ viya , avīciphusanatthaṃ pādappasāraṇaṃ viya , satadhā bhinnavālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti . Iti tāni gambhīrattā duddasāni . Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ . Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hoti .
Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo . Sammāsaṅkappa niddese kāmato nissaṭoti nekkhammasaṅkappo . Byāpādato nissaṭoti abyāpādasaṅkappo . Vihiṃsāya nissaṭoti avihiṃsāsaṅkappo . Tattha nekkhammavitakko kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karontoP0.118 uppajjati , abyāpādavitakko byāpādavitakkassa , avihiṃsāvitakko vihiṃsāvitakkassa . Nekkhammavitakko ca kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati , abyāpādaavihiṃsāvitakkā byāpādavihiṃsāvitakkānaṃ . Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padaghātanatthaṃ kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā pana kiñci saṅkhāraṃ . Athassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati , vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti . Athassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati ; byāpādavitakkassāpi padaghātanatthaṃ byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati ; vihiṃsāvitakkassa padaghātanatthaṃ vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati . Athassa vipassanākkhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ . KāmavitakkādīnaṃM0.111 pana tiṇṇaṃ pāḷiyaṃ vibhattesu aṭṭhatiṃsārammaṇesu ekakammaṭṭhānampi apaccanīkaṃ nāma natthi . Ekantato pana kāmavitakkassa tāva asubhesu paṭhamajjhānameva paccanīkaṃ , byāpādavitakkassa mettāya tikacatukkajjhānāni , vihiṃsāvitakkassa karuṇāya tikacatukkajjhānāni . Tasmā asubhe parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe jhānasampayutto saṅkappo vikkhambhanavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati . Jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapentassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati . Vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpentassa maggakkhaṇeV0.111 maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati . Evaṃ uppanno nekkhammasaṅkappoti vuccatīti veditabbo . Mettāya pana parikammaṃ katvā , karuṇāya parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpajjatīti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ . Evaṃ uppanno abyāpādasaṅkappoti vuccati , avihiṃsāsaṅkappoti ca vuccatītiP0.119 veditabbo . Evamete nekkhammasaṅkappādayo vipassanājhānavasena uppattīnaṃ nānattā pubbabhāge nānā ; maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati . Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .
Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā . Sammāvācā niddesepi yasmā aññeneva cittena musāvādā viramati , aññenaññena pisuṇavācādīhi , tasmā catassopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā ; maggakkhaṇe pana micchāvācāsaṅkhātāya catubbidhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāvācāsaṅkhātā kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammāvācā nāma .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto . Sammākammanta niddesepi yasmā aññeneva cittena pāṇātipātā viramati , aññena adinnādānā , aññena kāmesumicchācārā , tasmā tissopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā ; maggakkhaṇe pana micchākammantasaṅkhātāya tividhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammākammantasaṅkhātā akusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammākammanto nāma .
Sammā vodānalakkhaṇo sammāājīvo . Sammāājīva niddeseM0.112 idhāti imasmiṃ sāsane . Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa sāvako . Micchāājīvaṃ pahāyāti pāpakaṃ ājīvaṃ pajahitvā . Sammāājīvenāti buddhapasatthena kusalaājīvena . Jīvikaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti . Idhāpi yasmā aññeneva cittena kāyadvāravītikkamā viramati ; aññena vacīdvāravītikkamā , tasmā pubbabhāge nānākkhaṇesu uppajjati ; maggakkhaṇe pana dvīsu dvāresu sattannaṃ kammapathānaṃ vasena uppannāya micchāājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāājīvasaṅkhātā kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammāājīvo nāma .
Sammāvāyāma niddesoV0.112 sammappadhānavibhaṅge anupadavaṇṇanāvasena āvibhavissati . Ayaṃ pana pubbabhāge nānācittesu labhati . Aññeneva hi cittena anuppannānaṃ pāpakānaṃP0.120 akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya vāyāmaṃ karoti , aññena uppannānaṃ pahānāya ; aññeneva ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya , aññena uppannānaṃ ṭhitiyā ; maggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhati . Ekameva hi maggasampayuttaṃ vīriyaṃ catukiccasādhanaṭṭhena cattāri nāmāni labbhati .
Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammāsati niddesopi satipaṭṭhānavibhaṅge anupadavaṇṇanāvasena āvibhavissati . Ayampi ca pubbabhāge nānācittesu labbhati . Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti , aññenaññena vedanādīni ; maggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhati . Ekāyeva hi maggasampayuttā sati catukiccasādhanaṭṭhena cattāri nāmāni labhati .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammāsamādhi niddese cattāri jhānāni pubbabhāgepi nānā , maggakkhaṇepi . Pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā , dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyāmena hoti . Pādakajjhānaniyāmena tāva paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggoM0.113 paṭhamajjhāniko hoti ; maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato uṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo dutiyajjhāniko hoti ; maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato uṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo tatiyajjhāniko hoti ; maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati . Tañca kho lokuttaraṃ no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato uṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā āruppasamāpattiṃ bhāvetvā yo āruppe uppanno , taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjantiV0.113 . EvaṃP0.121 pādakajjhānameva niyāmeti . Keci pana therā ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyāmentī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyāmetī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyāmetī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo heṭṭhā cittuppādakaṇḍe lokuttarapadabhājanīyavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .350) vuttanayeneva veditabbo .
Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi . Tesu ca ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato . Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti , nirodhañca ārammaṇaṃ karonti . Visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhammeP0.115 abhiniropeti , sammāvācā sammā pariggaṇhāti , sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti , sammāājīvo sammā vodāpeti , sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti , sammāsati sammā upaṭṭhāti , sammāsamādhi sammā padahati . Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā , kiccato pana dukkhe ñāṇantiādīni cattāri nāmāni labhati . Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā . Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇiM0.108 nāmāni labhati . Sammāvācādayo tayo pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā viratiyopi honti cetanāyopi , maggakkhaṇe pana viratiyova . Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati . Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva . Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā . Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .16,20,29,34) caV0.108 vuttā . Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ viddhaṃsetvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti . Tena vuttaṃ ‘‘ nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā ’’ ti . Sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro , tasmā tadanantaraṃ vutto . Yathā hi heraññiko hatthena parivattetvā parivattetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento ‘ ayaṃ kūṭo , ayaṃ cheko ’ ti jānāti , evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno ‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarādayo ’ ti jānāti . Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivattetvā parivattetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakkatvā dinnadhamme yogāvacaro paññāya ‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarā ’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti . TenaP0.116 vuttaṃ ‘ sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro , tasmā tadanantaraṃ vutto ’’ ti . Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā , evaṃ sammāvācāyapi upakārako . Yathāha – ‘‘ pubbe kho , gahapati , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ( ma . ni .1.463). Tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā . Yasmā pana ‘ idañcidañca karissāmā ’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti , tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto . CatubbidhaṃM0.109 pana vacīduccaritaṃ , tividhaṃ kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati , na itarassa , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto . Evaṃ suddhājīvena ‘ parisuddho me ājīvo ’ ti ettāvatā paritosaṃ akatvā suttappamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho sabbairiyāpathesu idaṃ vīriyamārabhitabbanti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto . TatoV0.109 āraddhavīriyenāpi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati suppatiṭṭhitā kātabbāti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā . Yasmā pana evaṃ suppatiṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatianantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo . Ayaṃ vuccati sammāsamādhīti yā imesu catūsu jhānesu ekaggatā , ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhi nāma vuccatīti . Evaṃ lokiyalokuttaravasena bhagavā maggasaccaṃ desesi . Tattha lokiyamagge sabbāneva maggaṅgāni yathānurūpaṃ chasu ārammaṇesu aññatarārammaṇāni honti . Lokuttaramagge pana catusaccapaṭivedhāya pavattassa ariyassa nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi . Tathā sampannadiṭṭhissa taṃsampayuttaṃ tividhamicchāsaṅkappasamugghātakaṃ cetaso nibbānapadābhiniropanaṃ sammāsaṅkappo . Tathā passantassa vitakkentassa ca taṃsampayuttāva catubbidhavacīduccaritasamugghātikāya micchāvācāya virati sammāvācā . Tathā viramantassa taṃsampayuttāva micchākammantasamucchedikā tividhakāyaduccaritavirati sammākammanto . Tesaṃyeva sammāvācākammantānaṃ vodānabhūtā taṃsampayuttāva kuhanādisamucchedikā micchāājīvavirati sammāājīvo . Imissā sammāvācākammantājīvasaṃkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhamānassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedakoM0.114 anuppannuppannānaṃ akusalakusalānaṃ anuppādapahānuppādaṭṭhitisādhako ca vīriyārambho sammāvāyāmo . Evaṃ vāyamantassa taṃsampayuttova micchāsativiniddhunanako kāyādīsu kāyānupassanādisādhako ca cetaso asammoso sammāsati . Iti anuttarāya satiyā suvihitacittārakkhassa taṃsampayuttāva micchāsamādhisamugghātikā cittekaggatā sammāsamādhīti . EsaP0.122 lokuttaro ariyo aṭṭhaṅgiko maggo yo saha lokiyena maggena dukkhanirodhagāminī paṭipadāti saṅkhaṃ gato .
So kho panesa maggo sammādiṭṭhisaṅkappānaṃ vijjāya , sesadhammānaṃ caraṇena saṅgahitattā vijjā ceva caraṇañca . Tathā tesaṃ dvinnaṃ vipassanāyānena , itaresaṃ samathayānena saṅgahitattā samatho ceva vipassanā ca . Tesaṃ vā dvinnaṃ paññākkhandhena , tadanantarānaṃ tiṇṇaṃ sīlakkhandhena , avasesānaṃ samādhikkhandhena adhipaññāadhisīlaadhicittasikkhāhi ca saṅgahitattā khandhattayañceva sikkhāttayañca hoti ; yena samannāgato ariyasāvako dassanasamatthehi cakkhūhi gamanasamatthehi caV0.114 pādehi samannāgato addhiko viya vijjācaraṇasampanno hutvā vipassanāyānena kāmasukhallikānuyogaṃ , samathayānena attakilamathānuyoganti antadvayaṃ parivajjetvā majjhimapaṭipadaṃ paṭipanno paññākkhandhena mohakkhandhaṃ , sīlakkhandhena dosakkhandhaṃ , samādhikkhandhena ca lobhakkhandhaṃ padālento adhipaññāsikkhāya paññāsampadaṃ , adhisīlasikkhāya sīlasampadaṃ , adhicittasikkhāya samādhisampadanti tisso sampattiyo patvā amataṃ nibbānaṃ sacchikaroti , ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaratanavicittaṃ sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyabhūmiñca okkanto hotīti . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā