367. EttāvatāV0.255 yasmā kāyānupassanāya rūpakkhandhapariggahova kathito , vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova tasmā idāni sampayuttadhammasīsena saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ dhammānupassanaṃ dassento kathañca bhikkhūtiādimāha .

Tattha santan ti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ . Asantan ti asamudācāravasenaM0.257 vā pahīnattā vā avijjamānaṃ . Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti . Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti . Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo . Tattha subhanimitte ayonisomanasikārenaP0.270 kāmacchandassa uppādo hoti . Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ , subhārammaṇampi subhanimittaṃ . Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro , anicce niccanti vā dukkhe sukhanti vā anattani attāti vā asubhe subhanti vā manasikāro . Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , subhanimittaṃ . Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya , uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti . Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhanimittaṃ , asubhārammaṇampi asubhanimittaṃ . Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro , anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro . Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , asubhanimittaṃ . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamanāhāroV0.256 anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya , uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho , asubhabhāvanānuyogo , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti . Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati , bhāventassāpi ; indriyesu pihitadvārassāpiM0.258 ; catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi . Tena vuttaṃ – ‘‘ Cattāro pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ; Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983); Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati ; ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati . TenaP0.271 vuttaṃ ‘‘ cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .

Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti . Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ nāma ; paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ . Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova . Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , paṭighanimittaṃ . Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya , uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti . Tattha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati ; cetovimuttīti appanāva . Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova . Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati . Tenāha bhagavā – ‘‘ AtthiV0.257 , bhikkhave , mettācetovimutti . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya , uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232 thokaṃ visadisaṃ ). Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho , mettābhāvanānuyogo , kammassakatāpaccavekkhaṇā , paṭisaṅkhānabahulīkatāM0.259 , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti . Odissakānodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati . Odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi . ‘ Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi , kimassa sīlādīni vināsetuṃ sakkhissasi ? Nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi ? Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāratattaayosalākagūthādīni gahetvā parassa paharitukāmatāsadisaṃ hoti . Esopi tava kuddho kiṃ karissati ? Kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati ? Esa attano kammenāgantvā attano kammeneva gamissati ; appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātakhittarajomuṭṭhi viyaP0.272 ca etassevesa kodho matthake patissatī ’ ti . Evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi , ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi , assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati ; ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati . Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti . Aratītiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti . Arati nāma ukkaṇṭhitatā . Tandī nāma kāyālasiyatā . Vijambhikā nāma kāyavināmanā . Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho . Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro . Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , arati tandī vijambhikā bhattasammado cetaso ca līnattaṃ . Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāyaV0.258 , uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti . Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ . Nikkamadhātu nāma kosajjatoM0.260 nikkhantattā tato balavataraṃ . Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ . Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , ārambhadhātu , nikkamadhātu , parakkamadhātu . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamanāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya , uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojaneP0.273 nimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti . Āharahatthaka bhuttavamitaka tatravaṭṭaka alaṃsāṭaka kākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati . Catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati . Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati tato aññaṃ parivattentassāpi , rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi , abbhokāse vasantassāpi , mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati ; ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati . Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti . Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti . Avūpasamo nāma avūpasantākāro ; uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato . Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati . Tenāha bhagavā – ‘‘ AtthiV0.259 , bhikkhave , cetaso avūpasamo . Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassaM0.261 uppādāya , uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , cetaso vūpasamo . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamanāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya , uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , vuḍḍhasevitāP0.274 , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti . Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati . Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi , vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi , vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi , upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati ; ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati . Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti . Vicikicchāṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti . Vicikicchāṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva . Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , vicikicchāṭhānīyā dhammā . Tattha ayonisomanasikārabahulīkāroV0.260 – ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya , uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). KusalādidhammesuM0.262 yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti . Tenāha bhagavā – ‘‘ Atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā , sāvajjānavajjā dhammā , hīnappaṇītā dhammā , kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamanāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya , uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232). Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti – bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , adhimokkhabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti . Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā … pe … pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati . Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi , vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi , tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpiP0.275 , saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati . Ṭhānanissajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati . Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī ’’ ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti . Nīvaraṇapabbavaṇṇanā . Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

Bojjhaṅgapabbe santan ti paṭilābhavasena vijjamānaṃ . Asantan ti appaṭilābhavasena avijjamānaṃ . Yathā ca anuppannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva – ‘‘ AtthiV0.261 , bhikkhave , satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā satisambojjhaṅgassaM0.263 bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.183)– evaṃ uppādo hoti . Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā . Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva . Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati . Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – satisampajaññaṃ , muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā , upaṭṭhitassatipuggalasevanatā , tadadhimuttatāti . Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena , bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena , tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena , ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati . Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana – ‘‘ Atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā … pe … kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)– Evaṃ uppādo hoti . ApicaP0.276 satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā , vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā , duppaññapuggalaparivajjanā , paññavantapuggalasevanā , gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā , tadadhimuttatāti . Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā . Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ . Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti , sarīraṃV0.262 vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca , tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ . YadāM0.264 pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti , senāsanaṃ vā uklāpaṃ , tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ . Tasmā kesādichedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena , ucchādananhāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ . Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ . Etasmiñhi ajjhattikabāhiravatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ ; aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya . Visade pana ajjhattikabāhiravatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya . Tena vuttaṃ ‘‘ vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī ’’ ti . Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ . Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti , itarāni mandāni , tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ , satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ , samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ , paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti . Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena hāpetabbaṃ . Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ . Sace pana vīriyindriyaṃP0.277 balavaṃ hoti , atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti , na itarāni itarakiccabhedaṃ . Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ . Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ . Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā . Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti . Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno hoti , avatthusmiṃ pasīdati . Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati , bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti ‘ cittuppādamatteneva kusalaṃ hotī ’ ti atidhāvitvā dānādīni puññāni akaronto niraye uppajjati . Ubhinnaṃ pana samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati . Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ , samādhissa kosajjapakkhattā , kosajjaṃ adhibhavati . Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ , vīriyassa uddhaccapakkhattā , uddhaccaṃ adhibhavati . Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati . Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati . Tasmā tadubhayampi samaṃ kātabbaṃ . Ubhayasamatāya hi appanā hotiM0.265V0.263 . Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati . Evaṃ so saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati . Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati . Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti . Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati . Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti . Ubhinnaṃ pana samatāya appanā hotiyeva . Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati . Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato , kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati . Tasmā sā , loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu , sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu , sabbattha icchitabbā . Tenāha ‘‘ sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā . Kiṃ kāraṇā ? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ , ārakkhapaccupaṭṭhānāP0.278 ca sati ; na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī ’’ ti . Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ . Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā . Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā . Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā . Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . Vīriyasambojjhaṅgassa – ‘‘ Atthi , bhikkhave , ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)– Evaṃ uppādo hoti . ApicaV0.264 ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā , ānisaṃsadassāvitā , gamanavīthipaccavekkhaṇatā , piṇḍapātāpacāyanatāM0.266 , dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā , satthumahattapaccavekkhaṇatā , jātimahattapaccavekkhaṇatā , sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā , kusītapuggalaparivajjanatā , āraddhavīriyapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti . Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi , tiracchānayoniyaṃ jālakkhipakumīnādīhi gahitakālepi , pācanakaṇṭakādippahārāvitunnassa pana sakaṭavahanādikālepi , pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi , kālakañjikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇenaP0.279 aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ . ‘ Ayameva te , bhikkhu , kālo vīriyakaraṇāyā ’ ti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati . ‘ Na sakkā kusītena nava lokuttaradhammā laddhuṃ ; āraddhavīriyeneva sakkā ; ayamānisaṃso vīriyassā ’ ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati . ‘ Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakeheva te gatamaggo gantabbo ; so ca na sakkā kusītena gantun ’ ti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati . ‘ Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti , ime te manussā neva ñātakā , na dāsakammakarā , nāpi taṃ nissāya ‘ jīvissāmā ’ ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti ; atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsiṃsamānā denti . Satthārāpi ‘ ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī ’ ti na evañca sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññatā ; atha kho ‘ ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī ’ ti te paccayā anuññātā . So dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍapātaṃ apacāyissasi . Āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī ’ ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati , mahāmittattherassa viya . Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati . Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati . Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘ amma , asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā , asukasmiṃ khīraṃ , asukasmiṃ sappi , asukasmiṃ phāṇitaṃ . TavaV0.265 bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehiM0.267 , tvañca bhuñjeyyāsī ’’ ti . ‘‘ Tvaṃ pana kiṃ bhuñjissasi , ammā ’’ ti ? ‘‘ Ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttamhī ’’ ti . ‘‘ Divā kiṃ bhuñjissasi , ammā ’’ ti ? ‘‘ Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi , ammā ’’ ti . Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi – ‘ mahāupāsikā kira kañjiyenaP0.280 pārivāsikabhattaṃ bhuñji ; divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati ; tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati . Taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ , na vatthuṃ , na bhattaṃ , na vatthaṃ paccāsīsati ; tisso pana sampattiyo patthayamānā deti . Tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi , na sakkhissasīti ? Ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā bhuñjitun ’ ti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘ arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī ’ ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi . Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nisīdi . Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā – ‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ; Yassa te āsavā khīṇā , dakkhiṇeyyosi mārisā ’’ ti . Udānaṃ udānetvā – ‘ bhante , piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī ’ ti āha . Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘ pātoyevā ’ ti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi . Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘ idāni me bhātā āgamissati , idāni me bhātā āgamissatīti dvāraṃ vivaritvā olokayamānā nisīdi . Sā , there gharadvāraṃ sampatte , pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi . Thero ‘ sukhaṃ hotū ’ ti anumodanaṃ katvā pakkāmi . Sāpi taṃ olokayamānā aṭṭhāsi . TherassaM0.268V0.266 hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi , vippasannāni indriyāni , mukhaṃ bandhanā muttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha . Mahāupāsikā araññā āgantvā – ‘‘ kiṃ , amma , bhātiko te āgato ’’ ti pucchi . Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi . Upāsikā ‘ ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattan ’ ti ñatvā ‘‘ abhiramati te , amma , bhātā buddhasāsane , na ukkaṇṭhatī ’’ ti āha . Mahantaṃ kho panetaṃ satthu dāyajjaṃ yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma . Taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ . Yathā hiP0.281 vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ ayaṃ amhākaṃ aputto ’ ti paribāhiraṃ karonti ; so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati ; evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati , āraddhavīriyova labhatīti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati . ‘ Mahā kho pana te satthā . Satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhigaṇhanakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkapavattanayamakapāṭihāriyadevorohanaāyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha . Yuttaṃ nu te evarūpassa satthuno sāsane pabbajitvā kusītena bhavitun ’ ti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati . ‘ Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātikosi ; asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgate okkākarājavaṃse jāto ; sirisuddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā ; rāhulabhaddassa kaniṭṭho . Tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitun ’ ti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati . ‘ Sāriputtamoggallānā ceva asītimahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu . Tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi , nappaṭipajjasī ’ ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati . Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu viriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati . Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . PītisambojjhaṅgassaM0.269 – ‘‘ AtthiV0.267 , bhikkhave , pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)– Evaṃ uppādo hoti . Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma . Tassā uppādakamanasikāroP0.282 yonisomanasikāro nāma . Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati , dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati , upasamānussati , lūkhapuggalaparivajjanatā , siniddhapuggalasevanatā , pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā , tadadhimuttatāti . Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati ; dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi , dīgharattaṃ akkhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi , gihino dasasīlaṃ pañcasīlaṃ paccavekkhantassāpi , dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘ evaṃ nāma adamhā ’ ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi , gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi , yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi , samāpattiyā vikkhambhite kilese saṭṭhipi sattatipi vassāni na samudācarantīti paccavekkhantassāpi , cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi , buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi , ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīyasuttante paccavekkhantassāpi , ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati . Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . PassaddhisambojjhaṅgassaM0.270 – ‘‘ AtthiV0.268 , bhikkhave , kāyapassaddhi cittapassaddhi . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)– Evaṃ uppādo hoti . Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā , utusukhasevanatāP0.283 , iriyāpathasukhasevanatā , majjhattapayogatā , sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā , passaddhikāyapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti . Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi , sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyaṃ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati . Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti , na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ . Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi , tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassāpi uppajjati . Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā ; iminā majjhattapayogena uppajjati . Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati , evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjentassāpi , saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati . Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . Samādhisambojjhaṅgassa – ‘‘ Atthi , bhikkhave , samathanimittaṃ abyagganimittaṃ . Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)– Evaṃ uppādo hoti . Tattha samathova samathanimittaṃ , avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti . ApicaM0.271 ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatāV0.269 , indriyasamattapaṭipādanatā , nimittakusalatā , samaye cittassa paggaṇhanatā , samaye cittassa niggahaṇanatā , samaye sampahaṃsanatā , samaye ajjhupekkhaṇatā , asamāhitapuggalaparivajjanatā , samāhitapuggalasevanatā , jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā , tadadhimuttatāti . Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā . Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā . Samaye cittassa paggahaṇanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhiP0.284 līnaṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ . Samaye cittassa niggahaṇanatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhaṭaṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ . Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti , tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti . Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti . Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti . Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanatāti . Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhaṭaṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti , tadāyaṃ paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathī viya samappavattesu assesu . Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti . Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ . Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā . Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā . Evañhi paṭipajjato esa uppajjati . Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . Upekkhāsambojjhaṅgassa – ‘‘ Atthi , bhikkhave , upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā . Tattha yonisomanasikārabahulīkāroV0.270 – ayamāhāro anuppannassaM0.272 vā upekkhāsambojjhaṅgassaP0.285 uppādāya , uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)– Evaṃ uppādo hoti . Tattha upekkhāva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma . Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā , saṅkhāramajjhattatā , sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā , sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti . Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘ tvaṃ attano kammena āgantvā attanova kammena gamissasi . Esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati . Tvaṃ kaṃ kelāyasī ’ ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca ‘ paramatthato sattoyeva natthi . So tvaṃ kaṃ kelāyasī ’ ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca . Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘ idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikārañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati . Sace panassa sāmiko bhaveyya , nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā ’ ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca . ‘ Anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālikan ’ ti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca . Yathā ca cīvare , evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā . Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihī vā attano puttadhītādike , pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati , sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti , muhuttampi apassanto ‘ asuko sāmaṇero kuhiṃ ? Asuko daharo kuhin ’ ti ? Bhantamigo viya ito cito ca āloketi ; aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘ muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā ’ ti yāciyamānopi ‘ amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema , tumhe naṃ gahetvā kilamessathā ’ ti na deti – ayaṃ sattakelāyano nāma . YoM0.273 pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīniP0.286 mamāyati , aññassa hatthena parāmasitumpi na deti , tāvakālikaṃ yācitopi ‘ mayampi imaṃ mamāyantā na paribhuñjāma , tumhākaṃ kiṃ dassāmā ’ ti vadati – ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma . Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsīno – ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma . Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpe sattasaṅkhārakelāyanapuggaleV0.271 ārakā parivajjentassāpi , sattasaṅkhāramajjhattapuggale sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati . Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti . Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā .

Imesupi dvīsu pabbesu suddhavipassanāva kathitā . Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti . Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti , aññena vedanaṃ , aññena cittaṃ , aññena dhamme pariggaṇhāti ; lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhanti . Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma . Tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma . Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyanupassanā nāma . Tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma . Vedanaṃ pariggaṇhitvā …. Cittaṃ pariggaṇhitvā …. Dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati dhammānupassanā nāma . Tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma . Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma . Tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma . Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati . Kāye pana ‘ subhan ’ ti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma . Vedanāya ‘ sukhan ’ ti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma . Citte ‘ niccan ’ ti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma . Dhammesu ‘ attā ’ ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikāP0.287 sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma . Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhanaṭṭhena cattāriM0.274 nāmāni labhati . Tena vuttaṃ – ‘ lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī ’ ti . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā