940. Pañcakaniddese yasmā yesaṃ sakkāyadiṭṭhiādīni appahīnāni , te bhavaggepi nibbatte etāni ākaḍḍhitvā kāmabhaveyeva pātenti , tasmā orambhāgiyāni saṃyojanānīti vuttāni . Iti etāni pañca gacchantaṃ na vārenti , gataṃ pana ānenti . Rūparāgādīnipi pañca gacchantaṃ na vārenti , āgantuṃ pana na denti .

Rāgādayo pañca lagganaṭṭhena saṅgā , anupaviṭṭhaṭṭhena pana sallāti vuttā .

Rāgādayo pañca lagganaṭṭhena saṅgā , anupaviṭṭhaṭṭhena pana sallāti vuttā .

941. Cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā kacavarabhāvā khāṇukabhāvā .

Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati . Sarīre kaṅkhamāno ‘ dvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati . Guṇe kaṅkhamāno ‘ atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati . Vicikicchatīti vicinanto kicchati , dukkhaṃ āpajjati , vinicchetuṃ na sakkoti . NādhimuccatītiP0.504 ‘ evametan ’ ti adhimokkhaṃ na paṭilabhatiV0.476 . Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti . Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca . Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti , atthi nu kho etaṃ natthī ’ ti kaṅkhati . Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘ vipassanānissando maggo nāmaM0.486 , magganissando phalaṃ nāma , sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti , taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhati ’. Saṅghe kaṅkhatīti ‘ ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannā cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati . Sikkhāya kaṅkhamāno ‘ adhisīlasikkhā nāma adhicittasikkhā nāma adhipaññā sikkhā nāmāti vadanti , sā atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati .

Cetasovinibandhāti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā .

Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi .

Kāyeti attano kāye . Rūpeti bahiddhā rūpe . Yāvadatthan ti yattakaṃ icchati tattakaṃ . Udarāvadehakan ti udarapūraṃ . Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati . Seyyasukhan ti mañcapīṭhasukhaṃ utusukhaṃ vā . Passasukhan ti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti , evaṃ uppannasukhaṃ . Middhasukhan ti niddāsukhaṃ . Anuyuttoti yuttapayutto viharati .

Paṇidhāyāti patthayitvā .

Sīlenātiādīsu sīlan ti catupārisuddhisīlaṃ . Vatan ti vatasamādānaṃ . Tapoti tapacaraṇaṃ . Brahmacariyan ti methunavirati . Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi . Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataro .

Kusaladhamme āvaranti nivārentīti nīvaraṇāni .

Mātā jīvitā voropitā hotīti manusseneva sakajanikā manussamātā jīvitā voropitā hoti . Pitā piP0.505 manussapitāva . Arahā pi manussaarahāva . Duṭṭhena cittenāti vadhakacittena .

Saññīti saññāsamaṅgī . Arogoti nicco . Ittheke abhivadantīti itthaṃ eke abhivadanti , evameke abhivadantīti attho . Ettāvatā soḷasa saññīvādā kathitā . AsaññītiV0.477 saññāvirahito . Iminā padena aṭṭha asaññīvādā kathitā . Tatiyapadena aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā kathitā . Sato vā pana sattassāti athavā pana vijjamānasseva sattassa . Ucchedan ti upacchedaṃ . Vināsan ti adassanaṃ . Vibhavan ti bhāvavigamaṃ . Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva . Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti – lābhīM0.487 ca alābhī ca . Tattha lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto , yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti . Alābhī ‘ ko paralokaṃ jānātī ’ ti kāmasukhagiddhatāya vā ‘ yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti , evaṃ sattā ’ tiādinā vitakkena vā ucchedaṃ gaṇhāti . Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva uppannā satta ucchedavādā kathitā . Tesañhi idaṃ saṅgahavacanaṃ . Diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneketi ettha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati . Tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ . Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ ; imasmiṃyeva attabhāve dukkhā vūpasammanti attho . Idaṃ pañcannaṃ diṭṭhadhammanibbānavādānaṃ saṅgahavacanaṃ .

942. Verāti veracetanā .

Byasanāti vināsā .

Akkhantiyāti anadhivāsanāya .

Appiyoti dassanasavanapaṭikūlatāya na piyāyitabbo . Cintetumpi paṭikūlattā mano etasmiṃ na appetīti amanāpo . Verabahuloti bahuvero . Vajjabahuloti bahudoso .

Ājīvakabhayan ti ājīvaṃ jīvitavuttiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃP0.506 . Taṃ agārikassapi hoti anagārikassapi . Tattha agārikena tāva ājīvahetu bahuṃ akusalaṃ kataṃ hoti . Athassa maraṇasamaye niraye upaṭṭhahante bhayaṃ uppajjati . Anagārikenāpi bahu anesanā katā hoti . Athassa maraṇakāle niraye upaṭṭhahante bhayaṃ uppajjati . Idaṃ ājīvakabhayaṃ nāma . Asilokabhayan ti garahabhayaṃ parisasārajjabhayan ti katapāpassa puggalassa sannipatitaṃ parisaṃ upasaṅkamantassa sārajjasaṅkhātaṃ bhayaṃ uppajjati . Idaṃ parisasārajjabhayaṃ nāma . Itaradvayaṃ pākaṭameva .

943. Diṭṭhadhammanibbānavāresu pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā . Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā . Samaṅgībhūtoti samannāgato . Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti ito citoV0.478 ca upaneti ; atha vā pana laḷati ramati kīḷatīti . Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānussakā ceva dibbā ca . Mānussakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā ; dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti . Evarūpe kāmeM0.488 upagatañhi te paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti vadanti . Tattha paramadiṭṭhadhammanibbānan ti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ , uttamanti attho .

Dutiyavāre hutvā abhāvaṭṭhena aniccā ; paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā ; pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā .

Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā . ‘ Yampi me ahosi tampi me natthī ’ ti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā . Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko ; tannissitalālappalakkhaṇo paridevo ; kāyapaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ ; manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ ; vighātalakkhaṇo upāyāso .

Vitakkitan ti abhiniropanavasena pavatto vitakko . Vicāritan ti anumajjanavasena pavatto vicāro . Etena etan ti etena vitakkena ca vicārena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇṭakaṃ viya khāyati .

Pītigatan ti pītimeva . Cetaso uppilāvitan ti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ .

Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāyaP0.507 tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāroti . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti . Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . (6.) Chakkaniddesavaṇṇanā