2. Idāni te rūpakkhandhādayo vibhajitvā dassetuṃ tattha katamo rūpakkhandhotiādimāha . Tattha tatthāti tesu pañcasu khandhesu . Katamoti kathetukamyatāpucchā . Rūpakkhandhoti pucchitadhammanidassanaṃ .

Idāni taṃ vibhajanto yaṃ kiñci rūpan tiādimāha . Tattha yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ . Rūpan ti atippasaṅganiyamanaṃ . Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti . Tattha kenaṭṭhena rūpanti ? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ KiñcaV0.4 , bhikkhave , rūpaṃ vadetha ? RuppatītiP0.4 kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccati . Kena ruppati ? Sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppati , jighacchāyapi ruppati , pipāsāyapi ruppati , ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassenapi ruppati . Ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79). Tattha kin ti kāraṇapucchā ; kena kāraṇena rūpaṃ vadetha , kena kāraṇena taṃ rūpaṃ nāmāti attho . Ruppatīti ettha itīti kāraṇuddeso . Yasmā ruppati tasmā rūpanti vuccatīti attho . Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷiyati bhijjatīti attho . Evaṃ iminā ettakena ṭhānena ruppanaṭṭhena rūpaṃ vuttaṃ . Ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭati . Ruppanalakkhaṇañhetaṃ . SītenapiM0.4 ruppatītiādīsu pana sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ . Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo , yassa neva heṭṭhā pathavī atthi , na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko , niccandhakāro . Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti . Te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti . Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsagatā honti atha ‘ bhakkho no laddho ’ ti maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti , sītavāte paharantepi pakkamadhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti . Patitamattāva accantakhārena sītodakena chinnacammanhārumaṃsaaṭṭhīhi bhijjamānehi tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti . Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ . Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva . Tattha hi sattā sītena bhinnacchinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti . Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ . Tattha hi tattāya lohapathaviyā nipajjāpetvā pañcavidhabandhanādikaraṇakāle sattā mahādukkhaṃ anubhavanti . Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle caP0.5 pākaṭaṃ . Pettivisayasmiñhi sattā dve tīṇi buddhantarāni kiñcideva āmisaṃ hatthena gahetvā mukhe pakkhipantā nāma na hontiV0.5 . Antoudaraṃ ādittasusirarukkho viya hoti . Dubbhikkhe kañjikamattampi alabhitvā maraṇappattānaṃ pamāṇaṃ nāma natthi . Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikā dīsu pākaṭaṃ . Tattha hi sattā dve tīṇi buddhantarāni hadayatemanamattaṃ vā jivhātemanamattaṃ vā udakabinduṃ laddhuṃ na sakkonti . ‘ Pānīyaṃ pivissāmā ’ ti nadiṃ gatānampi nadī vālikātalaṃ sampajjati . Mahāsamuddaṃ pakkhantānampi mahāsamuddo piṭṭhipāsāṇo hoti . Te sussantā balavadukkhapīḷitā vicaranti . EkoM0.5 kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari . Tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati , dhūmo uggacchati , tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti . Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi . Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā – ‘‘ ko nāma tvaṃ , sappurisā ’’ ti pucchiṃsu . ‘‘ Petohamasmi , bhante ’’ ti . ‘‘ Kiṃ pariyesasī ’’ ti ? ‘‘ Pānīyaṃ , bhante ’’ ti . ‘‘ Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā , kiṃ tvaṃ na passasī ’’ ti ? ‘‘ Na upakappati , bhante ’’ ti . ‘‘ Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja , mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā ’’ ti . So vālikāpuḷine uttāno nipajji . Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu . Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā . Tato ‘‘ bhikkhācārakālo amhākaṃ , sappurisa ; kacci te assādamattā laddhā ’’ ti āhaṃsu . Peto ‘‘ sace me , bhante , tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsamattehi pattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalagataṃ , petattabhāvato mokkho mā hotū ’’ ti āha . Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ . Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādisambabahulesu padesesu pākaṭaṃ . Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā , makasāti makasāva vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā . SarīrasmiñhiP0.6 vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati , kāṇaṃ karoti , khujjaṃ karoti , pīṭhasappiṃ karoti . Ātapoti sūriyātapo . Tena ruppanaṃ marukantārā dīsu pākaṭaṃ . Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami . Kamena pacchiyā uṇhābhitattāyaV0.6 ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami . Tasmimpi santatte aṅkena gahitaṃ puttakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃ kandantaṃ akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi . Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti . Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhādīnaṃ vasena veditabbaṃ . IdāniM0.6 ‘ yaṃ kiñci rūpan ’ ti padena saṃgahitaṃ pañcavīsatikoṭṭhāsachannavutikoṭṭhāsappabhedaṃ sabbampi rūpaṃ atītādikoṭṭhāsesu pakkhipitvā dassetuṃ atītānāgatapaccuppannan ti āha . Tato paraṃ tadeva ajjhattadukādīsu catūsu dukesu pakkhipitvā dassetuṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vātiādi vuttaṃ . Tato paraṃ sabbampetaṃ ekādasasu padesesu pariyādiyitvā dassitaṃ rūpaṃ ekato piṇḍaṃ katvā dassetuṃ tadekajjhan tiādi vuttaṃ . Tattha tadekajjhan ti taṃ ekajjhaṃ ; abhisaññūhitvāti abhisaṃharitvā ; abhisaṅkhipitvāti saṅkhepaṃ katvā ; idaṃ vuttaṃ hoti – sabbampetaṃ vuttappakāraṃ rūpaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandho nāmāti vuccatīti . Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti . Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi . Yathā ca rūpaṃ , evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena .

3. Idāni ekekasmiṃ okāse pakkhittaṃ rūpaṃ visuṃ visuṃ bhājetvā dassento tattha katamaṃ rūpaṃ atītan tiādimāha . Tattha tatthāti ekādasasu okāsesu pakkhipitvā ṭhapitamātikāya bhummaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti – atītānāgatapaccuppannantiādināP0.7 nayena ṭhapitāya mātikāya yaṃ atītaṃ rūpanti vuttaṃ , taṃ katamanti ? Iminā upāyena sabbapucchāsu attho veditabbo .

Atītaṃ niruddhan tiādīni padāni nikkhepakaṇḍassa atītattikabhājanīyavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1044) vuttāneva . Cattāro ca mahābhūtāti idaṃ atītanti vuttarūpassa sabhāvadassanaṃ . Yathā cettha evaṃ sabbattha attho veditabbo . Iminā idaṃ dasseti – atītarūpampi bhūtāni ceva bhūtāni upādāya nibbattarūpañca , anāgatampi … pe … dūrasantikampiV0.7 . Na hi bhūtehi ceva bhūtāni upādāya pavattarūpato ca aññaṃ rūpaṃ nāma atthīti . Aparo nayo – atītaṃsena saṅgahitan ti atītakoṭṭhāseneva saṅgahitaṃ , ettheva gaṇanaṃ gataṃ . Kinti ? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃM0.7 upādāyarūpanti . Evaṃ sabbattha attho veditabbo .

Anāgatapaccuppannaniddesapadānipi heṭṭhā vuttatthāneva . Idaṃ pana atītānāgatapaccuppannaṃ nāma suttantapariyāyato abhidhammaniddesatoti duvidhaṃ . Taṃ suttantapariyāye bhavena paricchinnaṃ . Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattaṃ rūpaṃ , anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ atītameva nāma . Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakarūpaṃ , anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ anāgatameva nāma . Cutipaṭisandhianantare pavattarūpaṃ paccuppannaṃ nāma . Abhidhammaniddese pana khaṇena paricchinnaṃ . Tayo hi rūpassa khaṇā – uppādo , ṭhiti , bhaṅgoti . Ime tayo khaṇe patvā niruddhaṃ rūpaṃ , samanantaraniruddhaṃ vā hotu atīte kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ atītameva nāma . Tayo khaṇe asampattaṃ rūpaṃ , ekacittakkhaṇamattena vā asampattaṃ hotu anāgate kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ anāgatameva nāma . Ime tayo khaṇe sampattaṃ rūpaṃ pana paccuppannaṃ nāma . Tattha kiñcāpi idaṃ suttantabhājanīyaṃ , evaṃ santepi abhidhammaniddeseneva atītānāgatapaccuppannarūpaṃ niddiṭṭhantiP0.8 veditabbaṃ . Aparo nayo – idañhi rūpaṃ addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti . Tathā anāgatapaccuppannaṃ . Addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ , cutito uddhaṃ anāgataṃ , ubhinnamantare paccuppannaṃ . Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena pavattamānampi paccuppannaṃ . Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ , pacchā anāgataṃ . Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ . Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ . Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi . Tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhedo veditabbo . Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasenaV0.8 pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma . Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ . Khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃM0.8 paccuppannaṃ nāma . Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ . Apica atikkahetupaccayakiccaṃ atītaṃ . Niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ . Ubhayakiccamasampattaṃ anāgataṃ . Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ . Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ . Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā , sesā sapariyāyā . Tāsu nippariyāyakathā idha adhippetā . Ajjhattadukassāpi niddesapadāni heṭṭhā ajjhattattikaniddese ( dha . sa . aṭṭha .1050) vuttatthāneva . Oḷārikādīni rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .674) vuttatthāneva .

6. Hīnadukaniddese tesaṃ tesaṃ sattānan ti bahūsu sattesu sāmivacanaṃ . Aparassāpi aparassāpīti hi vuccamāne divasampi kappasatasahassampi vadanto ettakameva vadeyya . Iti satthā dvīheva padehi anavasese satte pariyādiyanto ‘ tesaṃ tesaṃ sattānan ’ ti āha . Ettakena hi sabbampi aparadīpanaṃP0.9 siddhaṃ hoti . Uññātan ti avamataṃ . Avaññātan ti vambhetvā ñātaṃ . Rūpantipi na viditaṃ . Hīḷitan ti agahetabbaṭṭhena khittaṃ chaḍḍitaṃ , jigucchitantipi vadanti . Paribhūtan ti kimetenāti vācāya paribhavitaṃ . Acittīkatan ti na garukataṃ . Hīnan ti lāmakaṃ . Hīnamatan ti hīnanti mataṃ , lāmakaṃ katvā ñātaṃ . Hīnasammatan ti hīnanti loke sammataṃ , hīnehi vā sammataṃ , gūthabhakkhehi gūtho viya . Aniṭṭhan ti appiyaṃ , paṭilābhatthāya vā apariyesitaṃ . Sacepi naṃ koci pariyeseyya , pariyesatu . Etassa pana ārammaṇassa etadeva nāmaṃ . Akantan ti akāmitaṃ , nissirikaṃ vā . Amanāpan ti manasmiṃ na appitaṃ . Tādisañhi ārammaṇaṃ manasmiṃ na appīyati . Atha vā manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpaṃ , na manāpaṃ amanāpaṃ . Aparo nayo – aniṭṭhaṃ sampattivirahato . Taṃ ekantena kammasamuṭṭhānesu akusalakammasamuṭṭhānaṃ . Akantaṃ sukhassa ahetubhāvato . Amanāpaṃ dukkhassa hetubhāvato . Rūpā saddāti idamassa sabhāvadīpanaṃ . Imasmiñhi pade akusalakammajavasena aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā . Kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi , sabbaṃ iṭṭhameva . PaṇītapadaniddesoV0.9 vuttapaṭipakkhanayena veditabbo . Imasmiṃ pana pade kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā . Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāmaM0.9 natthi , sabbaṃ iṭṭhameva . Yathā ca kammajesu evaṃ utusamuṭṭhānādīsupi iṭṭhāniṭṭhatā atthi evāti imasmiṃ duke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paṭivibhattanti veditabbaṃ . Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānatthakathā .

Vitaṇḍavādī panāha – iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthi , tesaṃ tesaṃ rucivasena kathitaṃ . Yathāha – ‘‘ Manāpapariyantaṃ khvāhaṃ , mahārāja , pañcasu kāmaguṇesu agganti vadāmi . Teva , mahārāja , rūpā ekaccassa manāpā honti , ekaccassa amanāpā honti . Teva , mahārāja , saddā , gandhā , rasā , phoṭṭhabbā ekaccassa manāpā honti , ekaccassa amanāpā hontī ’’ tiP0.10 ( saṃ . ni .1.123). Evaṃ yasmā teyeva rūpādayo eko assādeti abhinandati , tattha lobhaṃ uppādeti . Eko kujjhati paṭihaññati , tattha dosaṃ uppādeti . Ekassa iṭṭhā honti kantā manāpā , ekassa aniṭṭhā akantā amanāpā . Eko cete ‘ iṭṭhā kantā manāpā ’ ti dakkhiṇato gaṇhāti , eko ‘ aniṭṭhā akantā amanāpā ’ ti vāmato . Tasmā iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthi . Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā , majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā . Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti , itaresaṃ tāni atijegucchānīti . So vattabbo – ‘‘ kiṃ pana tvaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthīti vadesī ’’ ti ? ‘‘ Āma natthī ’’ ti vadāmi . Puna tatheva yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpetvā pañho pucchitabbo – ‘‘ nibbānaṃ nāma iṭṭhaṃ udāhu aniṭṭhan ’’ ti ? Jānamāno ‘‘ iṭṭhan ’’ ti vakkhati . Sacepi na vadeyya , mā vadatu . Nibbānaṃ pana ekantaiṭṭhameva . ‘‘ Nanu eko nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā – ‘ tvaṃ nibbānassa vaṇṇaṃ kathesi , kiṃ tattha annapānamālāgandhavilepanasayanacchādanasamiddhā pañca kāmaguṇā atthī ’ ti vatvā ‘ natthī ’ ti vutte ‘ alaṃ tava nibbānenā ’ ti nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā ubho kaṇṇe thaketīti iṭṭhetaṃ . Etassa panaV0.10 vasena tava vāde nibbānaṃ aniṭṭhaṃ nāma hotiM0.10 . Na panetaṃ evaṃ gahetabbaṃ . Eso hi viparītasaññāya katheti . Saññāvipallāsena ca tadeva ārammaṇaṃ ekassa iṭṭhaṃ hoti , ekassa aniṭṭhaṃ ’’. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pana pāṭiyekkaṃ vibhattaṃ atthīti . Kassa vasena vibhattanti ? Majjhimakasattassa . Idañhi na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhattaṃ . Tesañhi dibbakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti . Na atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasena vibhattaṃ . Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsarasopi atimadhuro amatasadiso ca hoti . Majjhimakānaṃ panaP0.11 gaṇakamahāmattaseṭṭhikuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālena iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhattaṃ . Evarūpā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindituṃ sakkontīti . Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘ iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma vipākavaseneva paricchinnaṃ , na javanavasena . Javanaṃ pana saññāvipallāsavasena iṭṭhasmiṃyeva rajjati , iṭṭhasmiṃyeva dussati ; aniṭṭhasmiṃyeva rajjati , aniṭṭhasmiṃyeva dussatī ’’ ti . Vipākavaseneva panetaṃ ekantato paricchijjati . Na hi sakkā vipākacittaṃ vañcetuṃ . Sace ārammaṇaṃ iṭṭhaṃ hoti , kusalavipākaṃ uppajjati . Sace aniṭṭhaṃ , akusalavipākaṃ uppajjati . Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti , domanassaṃ āpajjanti , dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti , cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana nesaṃ kusalavipākāneva honti . Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā ‘ khādituṃ labhissāmā ’ ti somanassajātā honti , gūthadassane pana tesaṃ cakkhuviññāṇaṃ , tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ , rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti . Bandhitvā varasayane sayāpitasūkaro ca kiñcāpi viravati , saññāvipallāsena panassa javanasmiṃyeva domanassaṃ uppajjati , kāyaviññāṇaṃ kusalavipākameva . Kasmā ? Ārammaṇassa iṭṭhatāya . Apica dvāravasenāpi iṭṭhāniṭṭhatā veditabbā . Sukhasamphassañhi gūthakalalaṃ cakkhudvāraghānadvāresuV0.11 aniṭṭhaṃ , kāyadvāre iṭṭhaṃ hoti . Cakkavattino maṇiratanenaM0.11 pothiyamānassa , suvaṇṇasūle uttāsitassa ca maṇiratanasuvaṇṇasūlāni cakkhudvāre iṭṭhāni honti , kāyadvāre aniṭṭhāni . Kasmā ? Mahādukkhassa uppādanato . Evaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatīti veditabbaṃ .

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo . Na hi bhagavā sammutimanāpaṃ bhindati , puggalamanāpaṃ pana bhindati . Tasmā taṃtaṃvāpanavaseneva upādāyupādāya hīnappaṇītatā veditabbā . Nerayikānañhi rūpaṃP0.12 koṭippattaṃ hīnaṃ nāma ; taṃ upādāya tiracchānesu nāgasupaṇṇānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesaṃ rūpaṃ hīnaṃ ; taṃ upādāya petānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya jānapadānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya gāmabhojakānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya janapadasāmikānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya padesarājūnaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya cakkavattirañño rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tassāpi hīnaṃ ; taṃ upādāya bhummadevānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya cātumahārājikānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma . Tesampi hīnaṃ ; taṃ upādāya tāvatiṃsānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma … pe … akaniṭṭhadevānaṃ pana rūpaṃ matthakappattaṃ paṇītaṃ nāma .

7. Dūradukaniddese itthindriyā dīni heṭṭhā vibhattāneva . Imasmiṃ pana duke duppariggahaṭṭhena lakkhaṇaduppaṭivijjhatāya sukhumarūpaṃ dūreti kathitaṃ . Oḷārikarūpaṃ okāsato dūreti dassetuṃ aniyyātetvāva yaṃ vā panaññampītiādimāha . Santikapadaniddesepi eseva nayo . Tattha anāsanneti na āsanne , anupakaṭṭheti nissaṭe , dūreti dūramhi , asantiketi na santike . Idaṃ vuccati rūpaṃ dūreti idaṃ paṇṇarasavidhaṃ sukhumarūpaṃ lakkhaṇato dūre , dasavidhaṃ pana oḷārikarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato dūreti vuccati . Santikapadaniddeso uttānatthoyeva .

Sukhapariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatāya oḷārikarūpaṃ santiketi . Kabaḷīkārāhārapariyosāne ca niyyātanaṭṭhānepi ‘ idaṃ vuccati rūpaṃ dūre ’ ti na nīyyātitaṃ . Kasmā ? Duvidhañhi dūre nāma – lakkhaṇato ca okāsato cāti . Tattha lakkhaṇato dūreti na kathitaṃ , taṃ okāsato kathetabbaṃ . Tasmā dūreti akathitaṃ . IdaṃM0.12V0.12 vuccati rūpaṃ santiketi idaṃ dasavidhaṃ oḷārikarūpaṃ lakkhaṇato santike , pañcadasavidhaṃ pana sukhumarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato santiketi vuccati . KittakatoP0.13 paṭṭhāya pana rūpaṃ okāsavasena santike nāma ? Kittakato paṭṭhāya dūre nāmāti ? Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasahattho savanūpacāro nāma hoti . Tassa orato rūpaṃ santike , parato dūre . Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti ; santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti , na lakkhaṇato . Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti ; dūre hontaṃ okāsatova dūre hoti , na lakkhaṇato .

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo . Heṭṭhā hi bhindamāno gato . Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindati , okāsato dūrameva bhindati . Upādāyupādāya dūrasantikañhi ettha dassitaṃ . Attano hi rūpaṃ santike nāma ; antokucchigatassāpi parassa dūre . Antokucchigatassa santike ; bahiṭhitassa dūre . Ekamañce sayitassa santike ; bahipamukhe ṭhitassa dūre . Antopariveṇe rūpaṃ santike ; bahipariveṇe dūre . Antosaṅghārāme rūpaṃ santike ; bahisaṅghārāme dūre . Antosīmāya rūpaṃ santike ; bahisīmāya dūre . Antogāmakhette rūpaṃ santike ; bahigāmakkhette dūre . Antojanapade rūpaṃ santike ; bahijanapade dūre . Antorajjasīmāya rūpaṃ santike ; bahirajjasīmāya dūre . Antosamudde rūpaṃ santike ; bahisamudderūpaṃ dūre . Antocakkavāḷe rūpaṃ santike ; bahicakkavāḷe dūreti . Ayaṃ rūpakkhandhaniddeso . 2. Vedanākkhandhaniddeso