1. Pañcakkhandhā – rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandhoti idaṃ vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ nāma .
Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo .
Tena na tato heṭṭhā na uddhanti dasseti .
Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Tatrāyaṃ khandha-saddo sambahulesu ṭhānesu dissati – rāsimhi , guṇe , paṇṇattiyaṃ , ruḷhiyanti .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ettakāni udakāḷhakānīti vā ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā , atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva
M0.2 saṅkhyaṃP0.2 gacchatī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.51;6.37) hi rāsito khandho nāma .
Nahi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati , bahukameva vuccati .
Tathā na parittako rajo rajakkhandho , na appamattakā gāvo gavakkhandho , na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho , na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati .
Bahukameva hi rajo rajakkhandho , bahukāva gavādayo gavakkhandho , balakkhandho , puññakkhandhoti vuccanti .
‘‘ Sīlakkhandho samādhikkhandho ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.355) pana guṇato khandho nāma .
‘‘ Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānan ’’ ti ( saṃ . ni .4.241).
Ettha paṇṇattito khandho nāma .
‘‘ Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ … pe … viññāṇaṃ viññāṇakkhandho ’’ tiādīsu ( dha . sa .63,65) ruḷhito khandho nāma .
Svāyamidha rāsito adhippeto .
Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho .
Tasmā ‘ rāsilakkhaṇā khandhā ’ ti veditabbā .
Koṭṭhāsaṭṭhotipi vattuṃ vaṭṭati ;
lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘ dvīhi khandhehi dassāma , tīhi khandhehi dassāmā ’ ti vadanti .
Iti ‘ koṭṭhāsalakkhaṇā khandhā ’ tipi vattuṃ vaṭṭati .
Evamettha rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso , vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāsoti iminā nayena saññākkhandhādīnaṃ attho veditabbo .
EttāvatāV0.3 sammāsambuddho yvāyaṃ ‘‘ cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpan ’’ ti atītānāgatapaccuppannādīsu ekādasasu okāsesu vibhatto ‘ pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā ’ ti ca ‘ channavuti rūpakoṭṭhāsā ’ ti ca evaṃpabhedo rūparāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā rūpakkhandho nāmāti dassesi .
Yo panāyaṃ ‘‘ sukhā vedanā , dukkhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikavedanārāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā vedanākkhandho nāmāti dassesi .
Yo panāyaṃ ‘‘ cakkhusamphassajā saññā … pe … manosamphassajā saññā ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikasaññārāsiP0.3 , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saññākkhandho nāmāti dassesi .
Yo panāyaṃ ‘‘ cakkhusamphassajā cetanā … pe … manosamphassajā cetanā ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacetanārāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saṅkhārakkhandho nāmāti dassesi .
YoM0.3 panāyaṃ ‘‘ cakkhuviññāṇaṃ , sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ , manodhātu , manoviññāṇadhātū ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacittarāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā viññāṇakkhandho nāmāti dassesi .
Apicettha sabbampi catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ rūpakkhandho , kāmāvacaraaṭṭhakusalacittādīhi ekūnanavuticittehi sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phassādayo dhammā saṅkhārakkhandho , ekūnanavuti cittāni viññāṇakkhandhoti .
Evampi pañcasu khandhesu dhammaparicchedo veditabbo .
1. Rūpakkhandhaniddeso 2. Idāni te rūpakkhandhādayo vibhajitvā dassetuṃ tattha katamo rūpakkhandhotiādimāha .
Tattha tatthāti tesu pañcasu khandhesu .
Katamoti kathetukamyatāpucchā .
Rūpakkhandhoti pucchitadhammanidassanaṃ .
Idāni taṃ vibhajanto yaṃ kiñci rūpan tiādimāha .
Tattha yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ .
Rūpan ti atippasaṅganiyamanaṃ .
Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti .
Tattha kenaṭṭhena rūpanti ?
Ruppanaṭṭhena rūpaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Kiñca
V0.4 , bhikkhave , rūpaṃ vadetha ?
RuppatītiP0.4 kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccati .
Kena ruppati ?
Sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppati , jighacchāyapi ruppati , pipāsāyapi ruppati , ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassenapi ruppati .
Ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79).
Tattha kin ti kāraṇapucchā ;
kena kāraṇena rūpaṃ vadetha , kena kāraṇena taṃ rūpaṃ nāmāti attho .
Ruppatīti ettha itīti kāraṇuddeso .
Yasmā ruppati tasmā rūpanti vuccatīti attho .
Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷiyati bhijjatīti attho .
Evaṃ iminā ettakena ṭhānena ruppanaṭṭhena rūpaṃ vuttaṃ .
Ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭati .
Ruppanalakkhaṇañhetaṃ .
SītenapiM0.4 ruppatītiādīsu pana sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ .
Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo , yassa neva heṭṭhā pathavī atthi , na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko , niccandhakāro .
Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti .
Te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti .
Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsagatā honti atha ‘ bhakkho no laddho ’ ti maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti , sītavāte paharantepi pakkamadhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti .
Patitamattāva accantakhārena sītodakena chinnacammanhārumaṃsaaṭṭhīhi bhijjamānehi tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti .
Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ .
Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva .
Tattha hi sattā sītena bhinnacchinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti .
Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ .
Tattha hi tattāya lohapathaviyā nipajjāpetvā pañcavidhabandhanādikaraṇakāle sattā mahādukkhaṃ anubhavanti .
Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle caP0.5 pākaṭaṃ .
Pettivisayasmiñhi sattā dve tīṇi buddhantarāni kiñcideva āmisaṃ hatthena gahetvā mukhe pakkhipantā nāma na hontiV0.5 .
Antoudaraṃ ādittasusirarukkho viya hoti .
Dubbhikkhe kañjikamattampi alabhitvā maraṇappattānaṃ pamāṇaṃ nāma natthi .
Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikā dīsu pākaṭaṃ .
Tattha hi sattā dve tīṇi buddhantarāni hadayatemanamattaṃ vā jivhātemanamattaṃ vā udakabinduṃ laddhuṃ na sakkonti .
‘ Pānīyaṃ pivissāmā ’ ti nadiṃ gatānampi nadī vālikātalaṃ sampajjati .
Mahāsamuddaṃ pakkhantānampi mahāsamuddo piṭṭhipāsāṇo hoti .
Te sussantā balavadukkhapīḷitā vicaranti .
EkoM0.5 kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari .
Tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati , dhūmo uggacchati , tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti .
Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi .
Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā –
‘‘ ko nāma tvaṃ , sappurisā ’’ ti pucchiṃsu .
‘‘ Petohamasmi , bhante ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pariyesasī ’’ ti ?
‘‘ Pānīyaṃ , bhante ’’ ti .
‘‘ Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā , kiṃ tvaṃ na passasī ’’ ti ?
‘‘ Na upakappati , bhante ’’ ti .
‘‘ Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja , mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā ’’ ti .
So vālikāpuḷine uttāno nipajji .
Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu .
Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā .
Tato ‘‘ bhikkhācārakālo amhākaṃ , sappurisa ;
kacci te assādamattā laddhā ’’ ti āhaṃsu .
Peto ‘‘ sace me , bhante , tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsamattehi pattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalagataṃ , petattabhāvato mokkho mā hotū ’’ ti āha .
Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ .
Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādisambabahulesu padesesu pākaṭaṃ .
Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā , makasāti makasāva vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā .
SarīrasmiñhiP0.6 vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati , kāṇaṃ karoti , khujjaṃ karoti , pīṭhasappiṃ karoti .
Ātapoti sūriyātapo .
Tena ruppanaṃ marukantārā dīsu pākaṭaṃ .
Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami .
Kamena pacchiyā uṇhābhitattāyaV0.6 ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami .
Tasmimpi santatte aṅkena gahitaṃ puttakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃ kandantaṃ akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi .
Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti .
Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhādīnaṃ vasena veditabbaṃ .
IdāniM0.6 ‘ yaṃ kiñci rūpan ’ ti padena saṃgahitaṃ pañcavīsatikoṭṭhāsachannavutikoṭṭhāsappabhedaṃ sabbampi rūpaṃ atītādikoṭṭhāsesu pakkhipitvā dassetuṃ atītānāgatapaccuppannan ti āha .
Tato paraṃ tadeva ajjhattadukādīsu catūsu dukesu pakkhipitvā dassetuṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vātiādi vuttaṃ .
Tato paraṃ sabbampetaṃ ekādasasu padesesu pariyādiyitvā dassitaṃ rūpaṃ ekato piṇḍaṃ katvā dassetuṃ tadekajjhan tiādi vuttaṃ .
Tattha tadekajjhan ti taṃ ekajjhaṃ ;
abhisaññūhitvāti abhisaṃharitvā ;
abhisaṅkhipitvāti saṅkhepaṃ katvā ;
idaṃ vuttaṃ hoti – sabbampetaṃ vuttappakāraṃ rūpaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandho nāmāti vuccatīti .
Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti .
Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi .
Yathā ca rūpaṃ , evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena . 3. Idāni ekekasmiṃ okāse pakkhittaṃ rūpaṃ visuṃ visuṃ bhājetvā dassento tattha katamaṃ rūpaṃ atītan tiādimāha .
Tattha tatthāti ekādasasu okāsesu pakkhipitvā ṭhapitamātikāya bhummaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – atītānāgatapaccuppannantiādinā
P0.7 nayena ṭhapitāya mātikāya yaṃ atītaṃ rūpanti vuttaṃ , taṃ katamanti ?
Iminā upāyena sabbapucchāsu attho veditabbo .Atītaṃ niruddhan tiādīni padāni nikkhepakaṇḍassa atītattikabhājanīyavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1044) vuttāneva .
Cattāro ca mahābhūtāti idaṃ atītanti vuttarūpassa sabhāvadassanaṃ .
Yathā cettha evaṃ sabbattha attho veditabbo .
Iminā idaṃ dasseti – atītarūpampi bhūtāni ceva bhūtāni upādāya nibbattarūpañca , anāgatampi … pe … dūrasantikampi
V0.7 .
Na hi bhūtehi ceva bhūtāni upādāya pavattarūpato ca aññaṃ rūpaṃ nāma atthīti .
Aparo nayo – atītaṃsena saṅgahitan ti atītakoṭṭhāseneva saṅgahitaṃ , ettheva gaṇanaṃ gataṃ .
Kinti ?
Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃM0.7 upādāyarūpanti .
Evaṃ sabbattha attho veditabbo .Anāgatapaccuppannaniddesapadānipi heṭṭhā vuttatthāneva .
Idaṃ pana atītānāgatapaccuppannaṃ nāma suttantapariyāyato abhidhammaniddesatoti duvidhaṃ .
Taṃ suttantapariyāye bhavena paricchinnaṃ .
Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattaṃ rūpaṃ , anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ atītameva nāma .
Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakarūpaṃ , anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ anāgatameva nāma .
Cutipaṭisandhianantare pavattarūpaṃ paccuppannaṃ nāma .
Abhidhammaniddese pana khaṇena paricchinnaṃ .
Tayo hi rūpassa khaṇā – uppādo , ṭhiti , bhaṅgoti .
Ime tayo khaṇe patvā niruddhaṃ rūpaṃ , samanantaraniruddhaṃ vā hotu atīte kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ atītameva nāma .
Tayo khaṇe asampattaṃ rūpaṃ , ekacittakkhaṇamattena vā asampattaṃ hotu anāgate kappakoṭisatasahassamatthake vā , sabbaṃ anāgatameva nāma .
Ime tayo khaṇe sampattaṃ rūpaṃ pana paccuppannaṃ nāma .
Tattha kiñcāpi idaṃ suttantabhājanīyaṃ , evaṃ santepi abhidhammaniddeseneva atītānāgatapaccuppannarūpaṃ niddiṭṭhanti
P0.8 veditabbaṃ .
Aparo nayo – idañhi rūpaṃ addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti .
Tathā anāgatapaccuppannaṃ .
Addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ , cutito uddhaṃ anāgataṃ , ubhinnamantare paccuppannaṃ .
Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena pavattamānampi paccuppannaṃ .
Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ .
Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi .
Tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhedo veditabbo .
Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasenaV0.8 pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma .
Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃM0.8 paccuppannaṃ nāma .
Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Apica atikkahetupaccayakiccaṃ atītaṃ .
Niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ .
Ubhayakiccamasampattaṃ anāgataṃ .
Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ .
Tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā , sesā sapariyāyā .
Tāsu nippariyāyakathā idha adhippetā .
Ajjhattadukassāpi niddesapadāni heṭṭhā ajjhattattikaniddese ( dha . sa . aṭṭha .1050) vuttatthāneva .
Oḷārikādīni rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .674) vuttatthāneva . 6. Hīnadukaniddese tesaṃ tesaṃ sattānan ti bahūsu sattesu sāmivacanaṃ .
Aparassāpi aparassāpīti hi vuccamāne divasampi kappasatasahassampi vadanto ettakameva vadeyya .
Iti satthā dvīheva padehi anavasese satte pariyādiyanto ‘ tesaṃ tesaṃ sattānan ’ ti āha .
Ettakena hi sabbampi aparadīpanaṃ
P0.9 siddhaṃ hoti .
Uññātan ti avamataṃ .
Avaññātan ti vambhetvā ñātaṃ .
Rūpantipi na viditaṃ .
Hīḷitan ti agahetabbaṭṭhena khittaṃ chaḍḍitaṃ , jigucchitantipi vadanti .
Paribhūtan ti kimetenāti vācāya paribhavitaṃ .
Acittīkatan ti na garukataṃ .
Hīnan ti lāmakaṃ .
Hīnamatan ti hīnanti mataṃ , lāmakaṃ katvā ñātaṃ .
Hīnasammatan ti hīnanti loke sammataṃ , hīnehi vā sammataṃ , gūthabhakkhehi gūtho viya .
Aniṭṭhan ti appiyaṃ , paṭilābhatthāya vā apariyesitaṃ .
Sacepi naṃ koci pariyeseyya , pariyesatu .
Etassa pana ārammaṇassa etadeva nāmaṃ .
Akantan ti akāmitaṃ , nissirikaṃ vā .
Amanāpan ti manasmiṃ na appitaṃ .
Tādisañhi ārammaṇaṃ manasmiṃ na appīyati .
Atha vā manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpaṃ , na manāpaṃ amanāpaṃ .
Aparo nayo – aniṭṭhaṃ sampattivirahato .
Taṃ ekantena kammasamuṭṭhānesu akusalakammasamuṭṭhānaṃ .
Akantaṃ sukhassa ahetubhāvato .
Amanāpaṃ dukkhassa hetubhāvato .
Rūpā saddāti idamassa sabhāvadīpanaṃ .
Imasmiñhi pade akusalakammajavasena aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā .
Kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi , sabbaṃ iṭṭhameva .
PaṇītapadaniddesoV0.9 vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .
Imasmiṃ pana pade kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā .
Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāmaM0.9 natthi , sabbaṃ iṭṭhameva .
Yathā ca kammajesu evaṃ utusamuṭṭhānādīsupi iṭṭhāniṭṭhatā atthi evāti imasmiṃ duke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paṭivibhattanti veditabbaṃ .
Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānatthakathā .Vitaṇḍavādī panāha – iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthi , tesaṃ tesaṃ rucivasena kathitaṃ .
Yathāha –
‘‘ Manāpapariyantaṃ khvāhaṃ , mahārāja , pañcasu kāmaguṇesu agganti vadāmi .
Teva , mahārāja , rūpā ekaccassa manāpā honti , ekaccassa amanāpā honti .
Teva , mahārāja , saddā , gandhā , rasā , phoṭṭhabbā ekaccassa manāpā honti , ekaccassa amanāpā hontī ’’ ti
P0.10 ( saṃ . ni .1.123).
Evaṃ yasmā teyeva rūpādayo eko assādeti abhinandati , tattha lobhaṃ uppādeti .
Eko kujjhati paṭihaññati , tattha dosaṃ uppādeti .
Ekassa iṭṭhā honti kantā manāpā , ekassa aniṭṭhā akantā amanāpā .
Eko cete ‘ iṭṭhā kantā manāpā ’ ti dakkhiṇato gaṇhāti , eko ‘ aniṭṭhā akantā amanāpā ’ ti vāmato .
Tasmā iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthi .
Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā , majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā .
Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti , itaresaṃ tāni atijegucchānīti .
So vattabbo –
‘‘ kiṃ pana tvaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthīti vadesī ’’ ti ?
‘‘ Āma natthī ’’ ti vadāmi .
Puna tatheva yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpetvā pañho pucchitabbo –
‘‘ nibbānaṃ nāma iṭṭhaṃ udāhu aniṭṭhan ’’ ti ?
Jānamāno ‘‘ iṭṭhan ’’ ti vakkhati .
Sacepi na vadeyya , mā vadatu .
Nibbānaṃ pana ekantaiṭṭhameva .
‘‘ Nanu eko nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā –
‘ tvaṃ nibbānassa vaṇṇaṃ kathesi , kiṃ tattha annapānamālāgandhavilepanasayanacchādanasamiddhā pañca kāmaguṇā atthī ’ ti vatvā ‘ natthī ’ ti vutte ‘ alaṃ tava nibbānenā ’ ti nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā ubho kaṇṇe thaketīti iṭṭhetaṃ .
Etassa panaV0.10 vasena tava vāde nibbānaṃ aniṭṭhaṃ nāma hotiM0.10 .
Na panetaṃ evaṃ gahetabbaṃ .
Eso hi viparītasaññāya katheti .
Saññāvipallāsena ca tadeva ārammaṇaṃ ekassa iṭṭhaṃ hoti , ekassa aniṭṭhaṃ ’’.
Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pana pāṭiyekkaṃ vibhattaṃ atthīti .
Kassa vasena vibhattanti ?
Majjhimakasattassa .
Idañhi na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhattaṃ .
Tesañhi dibbakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti .
Na atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasena vibhattaṃ .
Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsarasopi atimadhuro amatasadiso ca hoti .
Majjhimakānaṃ panaP0.11 gaṇakamahāmattaseṭṭhikuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālena iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhattaṃ .
Evarūpā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindituṃ sakkontīti .
Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha –
‘‘ iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma vipākavaseneva paricchinnaṃ , na javanavasena .
Javanaṃ pana saññāvipallāsavasena iṭṭhasmiṃyeva rajjati , iṭṭhasmiṃyeva dussati ;
aniṭṭhasmiṃyeva rajjati , aniṭṭhasmiṃyeva dussatī ’’ ti .
Vipākavaseneva panetaṃ ekantato paricchijjati .
Na hi sakkā vipākacittaṃ vañcetuṃ .
Sace ārammaṇaṃ iṭṭhaṃ hoti , kusalavipākaṃ uppajjati .
Sace aniṭṭhaṃ , akusalavipākaṃ uppajjati .
Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti , domanassaṃ āpajjanti , dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti , cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana nesaṃ kusalavipākāneva honti .
Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā ‘ khādituṃ labhissāmā ’ ti somanassajātā honti , gūthadassane pana tesaṃ cakkhuviññāṇaṃ , tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ , rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti .
Bandhitvā varasayane sayāpitasūkaro ca kiñcāpi viravati , saññāvipallāsena panassa javanasmiṃyeva domanassaṃ uppajjati , kāyaviññāṇaṃ kusalavipākameva .
Kasmā ?
Ārammaṇassa iṭṭhatāya .
Apica dvāravasenāpi iṭṭhāniṭṭhatā veditabbā .
Sukhasamphassañhi gūthakalalaṃ cakkhudvāraghānadvāresuV0.11 aniṭṭhaṃ , kāyadvāre iṭṭhaṃ hoti .
Cakkavattino maṇiratanenaM0.11 pothiyamānassa , suvaṇṇasūle uttāsitassa ca maṇiratanasuvaṇṇasūlāni cakkhudvāre iṭṭhāni honti , kāyadvāre aniṭṭhāni .
Kasmā ?
Mahādukkhassa uppādanato .
Evaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatīti veditabbaṃ .Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo .
Na hi bhagavā sammutimanāpaṃ bhindati , puggalamanāpaṃ pana bhindati .
Tasmā taṃtaṃvāpanavaseneva upādāyupādāya hīnappaṇītatā veditabbā .
Nerayikānañhi rūpaṃ
P0.12 koṭippattaṃ hīnaṃ nāma ;
taṃ upādāya tiracchānesu nāgasupaṇṇānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesaṃ rūpaṃ hīnaṃ ;
taṃ upādāya petānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya jānapadānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya gāmabhojakānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya janapadasāmikānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya padesarājūnaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya cakkavattirañño rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tassāpi hīnaṃ ;
taṃ upādāya bhummadevānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya cātumahārājikānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Tesampi hīnaṃ ;
taṃ upādāya tāvatiṃsānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma … pe … akaniṭṭhadevānaṃ pana rūpaṃ matthakappattaṃ paṇītaṃ nāma . 7. Dūradukaniddese itthindriyā dīni heṭṭhā vibhattāneva .
Imasmiṃ pana duke duppariggahaṭṭhena lakkhaṇaduppaṭivijjhatāya sukhumarūpaṃ dūreti kathitaṃ .
Oḷārikarūpaṃ okāsato dūreti dassetuṃ aniyyātetvāva yaṃ vā panaññampītiādimāha .
Santikapadaniddesepi eseva nayo .
Tattha anāsanneti na āsanne , anupakaṭṭheti nissaṭe , dūreti dūramhi , asantiketi na santike .
Idaṃ vuccati rūpaṃ dūreti idaṃ paṇṇarasavidhaṃ sukhumarūpaṃ lakkhaṇato dūre , dasavidhaṃ pana oḷārikarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato dūreti vuccati .
Santikapadaniddeso uttānatthoyeva .
Sukhapariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatāya oḷārikarūpaṃ santiketi .
Kabaḷīkārāhārapariyosāne ca niyyātanaṭṭhānepi ‘ idaṃ vuccati rūpaṃ dūre ’ ti na nīyyātitaṃ .
Kasmā ?
Duvidhañhi dūre nāma – lakkhaṇato ca okāsato cāti .
Tattha lakkhaṇato dūreti na kathitaṃ , taṃ okāsato kathetabbaṃ .
Tasmā dūreti akathitaṃ .
Idaṃ
M0.12V0.12 vuccati rūpaṃ santiketi idaṃ dasavidhaṃ oḷārikarūpaṃ lakkhaṇato santike , pañcadasavidhaṃ pana sukhumarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato santiketi vuccati .
KittakatoP0.13 paṭṭhāya pana rūpaṃ okāsavasena santike nāma ?
Kittakato paṭṭhāya dūre nāmāti ?
Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasahattho savanūpacāro nāma hoti .
Tassa orato rūpaṃ santike , parato dūre .
Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti ;
santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti , na lakkhaṇato .
Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti ;
dūre hontaṃ okāsatova dūre hoti , na lakkhaṇato .Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo .
Heṭṭhā hi bhindamāno gato .
Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindati , okāsato dūrameva bhindati .
Upādāyupādāya dūrasantikañhi ettha dassitaṃ .
Attano hi rūpaṃ santike nāma ;
antokucchigatassāpi parassa dūre .
Antokucchigatassa santike ;
bahiṭhitassa dūre .
Ekamañce sayitassa santike ;
bahipamukhe ṭhitassa dūre .
Antopariveṇe rūpaṃ santike ;
bahipariveṇe dūre .
Antosaṅghārāme rūpaṃ santike ;
bahisaṅghārāme dūre .
Antosīmāya rūpaṃ santike ;
bahisīmāya dūre .
Antogāmakhette rūpaṃ santike ;
bahigāmakkhette dūre .
Antojanapade rūpaṃ santike ;
bahijanapade dūre .
Antorajjasīmāya rūpaṃ santike ;
bahirajjasīmāya dūre .
Antosamudde rūpaṃ santike ;
bahisamudderūpaṃ dūre .
Antocakkavāḷe rūpaṃ santike ;
bahicakkavāḷe dūreti .
Ayaṃ rūpakkhandhaniddeso .
2. Vedanākkhandhaniddeso
8. Vedanākkhandhaniddesādīsu heṭṭhā vuttasadisaṃ pahāya apubbameva vaṇṇayissāma .
Yā kāci vedanāti catubhūmikavedanaṃ pariyādiyati .
Sukhā vedanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhavedanaṃ sabhāvato dassetuṃ
M0.13 vuttāni .
Tattha sukhā vedanā atthi kāyikā , atthi cetasikāV0.13 .
Tathā dukkhā vedanā .
Adukkhamasukhā pana cakkhādayo pasādakāye sandhāya pariyāyena ‘ atthi kāyikā , atthi cetasikā ’.
Tattha sabbāpi kāyikā kāmāvacarā .
Tathā cetasikā dukkhā vedanāP0.14 .
Cetasikā sukhā pana tebhūmikā .
Adukkhamasukhā catubhūmikā .
Tassā sabbappakārāyapi santativasena , khaṇādivasena ca atītādibhāvo veditabbo .
Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā , ekavidhavisayasamāyogappavattā ca paccuppannā .
Tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā .
Tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Tattha khaṇādivasena atītādibhāvaṃ sandhāya ayaṃ niddeso katoti veditabbo . 11. Oḷārikasukhumaniddese akusalā vedanātiādīni jātito oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni .
Dukkhā vedanā oḷārikātiādīni sabhāvato .
Asamāpannassa vedanātiādīni puggalato .
Sāsavātiādīni lokiyalokuttarato oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni .
Tattha akusalā tāva sadarathaṭṭhena dukkhavipākaṭṭhena ca oḷārikā .
Kusalā niddarathaṭṭhena sukhavipākaṭṭhena ca sukhumā .
Abyākatā nirussāhaṭṭhena avipākaṭṭhena ca sukhumā .
Kusalākusalā saussāhaṭṭhena savipākaṭṭhena ca oḷārikā .
Abyākatā vuttanayeneva sukhumā .
Dukkhā asātaṭṭhena dukkhaṭṭhena ca oḷārikā .
Sukhā sātaṭṭhena sukhaṭṭhena ca sukhumā .
Adukkhamasukhā santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhumā .
Sukhadukkhā khobhanaṭṭhena pharaṇaṭṭhena ca oḷārikā .
Sukhavedanāpi hi khobheti pharati .
Tathā dukkhavedanāpi .
Sukhañhi uppajjamānaṃ sakalasarīraṃ khobhentaṃ āluḷentaṃ abhisandayamānaṃ maddayamānaṃ chādayamānaṃ sītodakaghaṭena āsiñcayamānaṃ viya uppajjati .
Dukkhaṃ uppajjamānaṃ tattaphālaṃ anto pavesantaṃ viya tiṇukkāya bahi jhāpayamānaṃ viya uppajjati .
Adukkhamasukhā pana vuttanayeneva sukhumā .
Asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato oḷārikā
M0.14 .
Samāpannassa vedanā ekattanimitteyeva caratīti sukhumā .
Sāsavā āsavuppattihetuto oḷārikā .
ĀsavacāroP0.15 nāma ekantaoḷāriko .
Anāsavā vuttavipariyāyena sukhumā .
TatthaV0.14 eko neva kusalattike kovido hoti , na vedanāttike .
So ‘ kusalattikaṃ rakkhāmī ’ ti vedanāttikaṃ bhindati ;
‘ vedanāttikaṃ rakkhāmī ’ ti kusalattikaṃ bhindati .
Eko ‘ tikaṃ rakkhāmī ’ ti bhūmantaraṃ bhindati .
Eko na bhindati .
Kathaṃ ?
‘‘ Sukhadukkhā vedanā oḷārikā , adukkhamasukhā vedanā sukhumā ’’ ti hi vedanāttike vuttaṃ .
Taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā adukkhamasukhā sukhumā .
Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi .
Tattha kusalākusalā oḷārikā , abyākatā sukhumā .
Kasmā ?
Kusalattike pāḷiyaṃ āgatattāti .
Evaṃ kusalattiko rakkhito hoti , vedanāttiko pana bhinno .
Kusalākusalā vedanā oḷārikā , abyākatā vedanā sukhumā ’’ ti yaṃ pana kusalattike vuttaṃ , taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā abyākatā sukhumā .
Sā hi sukhāpi atthi dukkhāpi adukkhamasukhāpi .
Tattha sukhadukkhā oḷārikā , adukkhamasukhā sukhumā .
Kasmā ?
Vedanāttike pāḷiyaṃ āgatattāti .
Evaṃ vedanāttiko rakkhito hoti , kusalattiko pana bhinno .
Kusalattikassa pana āgataṭṭhāne vedanāttikaṃ anoloketvā vedanāttikassa āgataṭṭhāne kusalattikaṃ anoloketvā kusalādīnaṃ kusalattikalakkhaṇena , sukhādīnaṃ vedanāttikalakkhaṇena oḷārikasukhumataṃ kathento na bhindati nāma .
Yampi ‘‘ kusalākusalā vedanā oḷārikā , abyākatā vedanā sukhumā ’’ ti kusalattike vuttaṃ , tattheko ‘ kusalā lokuttaravedanāpi samānā oḷārikā nāma , vipākā antamaso dvipañcaviññāṇasahajātāpi samānā sukhumā nāma hotī ’ ti vadati .
So evarūpaṃ santaṃ paṇītaṃ lokuttaravedanaṃ oḷārikaṃ nāma karonto , dvipañcaviññāṇasampayuttaṃ ahetukaṃ hīnaṃ jaḷaṃ vedanaṃ sukhumaṃ nāma karonto ‘ tikaṃ rakkhissāmī ’ ti bhūmantaraṃ bhindati nāma .
Tattha tattha bhūmiyaṃ kusalaṃ pana taṃtaṃbhūmivipākeneva saddhiṃ yojetvā kathento na bhindati nāma .
Tatrāyaṃ nayo – kāmāvacarakusalā hi oḷārikā ;
kāmāvacaravipākā sukhumāP0.16 .
RūpāvacarārūpāvacaralokuttarakusalāM0.15 oḷārikā ;
rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākā sukhumāti .
Iminā nīhārena kathento na bhindati nāma .
Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha –
‘‘ akusale oḷārikasukhumatā nāma na uddharitabbā .
Tañhi ekantaoḷārikameva .
Lokuttarepi oḷārikasukhumatā na uddharitabbā .
Tañhi ekantasukhuman ’’ tiV0.15 .
Imaṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa kathayiṃsu – evaṃ therena kathitanti .
Tipiṭakacūḷābhayatthero āha –
‘‘ sammāsambuddhena abhidhammaṃ patvā ekapadassāpi dvinnampi padānaṃ āgataṭṭhāne nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi , nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne nayo akato nāma natthi .
Idha panekacco ‘ ācariyo asmī ’ ti vicaranto akusale oḷārikasukhumataṃ uddharamāno kukkuccāyati .
Sammāsambuddhena pana lokuttarepi oḷārikasukhumatā uddharitā ’’ ti .
Evañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari –
‘‘ tatra , bhante , yāyaṃ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā , ayaṃ , bhante , paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati – dukkhattā dandhattā cā ’’ ti ( dī . ni .3.152).
Ettha hi catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissakā kathitā .Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo .
Taṃtaṃvāpanavaseneva kathetabbaṃ .
Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca .
Tattha dosasahagatā oḷārikā , lobhasahagatā sukhumā .
Dosasahagatāpi duvidhā – niyatā aniyatā ca .
Tattha niyatā oḷārikā , aniyatā sukhumā .
Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā , nokappaṭṭhitikā sukhumā .
Kappaṭṭhitikāpi asaṅkhārikā oḷārikā , sasaṅkhārikā sukhumā .
Lobhasahagatāpi dvidhā – diṭṭhisampayuttā diṭṭhivippayuttā ca .
Tattha diṭṭhisampayuttā oḷārikā , diṭṭhivippayuttā sukhumā .
Diṭṭhisampayuttāpi niyatā oḷārikā , aniyatā sukhumā .
Sāpi asaṅkhārikā oḷārikā , sasaṅkhārikā sukhumā .
Saṅkhepato akusalaṃ patvā yā vipākaṃ bahuṃ deti sā oḷārikā , yā appaṃ sā sukhumā .
Kusalaṃ patvā pana appavipākā oḷārikā , bahuvipākā
M0.16 sukhumā .
Catubbidhe kusale kāmāvacarakusalā oḷārikā , rūpāvacarakusalā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , arūpāvacarakusalā sukhumāP0.17 .
Sāpi oḷārikā , lokuttarakusalā sukhumā .
Ayaṃ tāva bhūmīsu abhedato nayo .
Bhedato pana kāmāvacarā dānasīlabhāvanāmayavasena tividhā .
Tattha dānamayā oḷārikā , sīlamayā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , bhāvanāmayā sukhumā .
Sāpi duhetukā tihetukāti duvidhā .
Tattha duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā .
Tihetukāpi sasaṅkhārikaasaṅkhārikabhedatoV0.16 duvidhā .
Tattha sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Rūpāvacare paṭhamajjhānakusalavedanā oḷārikā , dutiyajjhānakusalavedanā sukhumā … pe … catutthajjhānakusalavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , ākāsānañcāyatanakusalavedanā sukhumā ākāsānañcāyatanakusalavedanā oḷārikā … pe ….
Nevasaññānāsaññāyatanakusalavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , vipassanāsahajātā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , sotāpattimaggasahajātā sukhumā .
Sāpi oḷārikā … pe … arahattamaggasahajātā sukhumā .
Catubbidhe vipāke kāmāvacaravipākavedanā oḷārikā , rūpāvacaravipākavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā … pe … lokuttaravipākavedanā sukhumā .
Evaṃ tāva abhedato .
Bhedato pana kāmāvacaravipākā atthi ahetukā , atthi sahetukā .
Sahetukāpi atthi duhetukā , atthi tihetukā .
Tattha ahetukā oḷārikā , sahetukā sukhumā .
Sāpi duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā .
Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Paṭhamajjhānavipākā oḷārikā , dutiyajjhānavipākā sukhumā … pe … catutthajjhānavipākā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , ākāsānañcāyatanavipākā sukhumā .
Sāpi oḷārikā … pe … nevasaññānāsaññāyatanavipākā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , sotāpattiphalavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , sakadāgāmi … pe … arahattaphalavedanā sukhumā .
TīsuM0.17 kiriyāsu kāmāvacarakiriyavedanā oḷārikā , rūpāvacarakiriyavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , arūpāvacarakiriyavedanā sukhumā .
Evaṃ tāva abhedato .
Bhedato pana ahetukādivasena bhinnāya kāmāvacarakiriyāya ahetukakiriyavedanāP0.18 oḷārikā , sahetukā sukhumā .
Sāpi duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā .
Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Paṭhamajjhāne kiriyavedanā oḷārikā , dutiyajjhāne sukhumā .
Sāpi oḷārikā , tatiye … pe … catutthe sukhumā .
Sāpi oḷārikā , ākāsānañcāyatanakiriyavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , viññāṇañcā … pe … nevasaññānāsaññāyatanakiriyavedanā sukhumā .
Yā oḷārikā sā hīnā .
Yā sukhumā sā paṇītā . 13. Dūradukaniddese
V0.17 akusalavedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca kusalābyākatāhi dūre .
Iminā nayena sabbapadesu dūratā veditabbā .
Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgino dukkhādivedanāsamaṅgino ca tayo tayo janā ekamañce nisinnā honti , tesampi tā vedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca dūreyeva nāma .
Samāpannavedanādisamaṅgīsupi eseva nayo .Akusalā pana akusalāya sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santike nāma .
Iminā nayena sabbapadesu santikatā veditabbā .
Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgīsu tīsu janesu eko kāmabhave , eko rūpabhave , eko arūpabhave , tesampi tā vedanā sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santikeyeva nāma .
Kusalādivedanāsamaṅgīsupi eseva nayo .
Taṃ taṃ vā panāti ettha heṭṭhimanayaṃ anoloketvā taṃ taṃ vāpanavaseneva kathetabbaṃ .
Kathentena ca na dūrato santikaṃ uddharitabbaṃ , santikato pana dūraṃ uddharitabbaṃ .
Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca .
Tattha lobhasahagatā lobhasahagatāya santike nāma , dosasahagatāya dūre nāma .
Dosasahagatā dosasahagatāya santike nāma , lobhasahagatāya dūre nāma .
Dosasahagatāpi niyatā niyatāya santike nāmāti .
Evaṃ aniyatā .
Kappaṭṭhitikaasaṅkhārikasasaṅkhārikabhedaṃ lobhasahagatādīsu ca diṭṭhisampayuttādibhedaṃ sabbaṃ oḷārikadukaniddese vitthāritavasena anugantvā ekekakoṭṭhāsavedanā
P0.19M0.18 taṃtaṃkoṭṭhāsavedanāya eva santike , itarā itarāya dūreti veditabbāti .
Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso .3. Saññākkhandhaniddeso
14. Saññākkhandhaniddese yā kāci saññāti catubhūmikasaññaṃ pariyādiyati .
Cakkhusamphassajā saññātiādīni atītādivasena niddiṭṭhasaññaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni .
Tattha cakkhusamphassato cakkhusamphassasmiṃ vā jātā cakkhusamphassajā nāma .
Sesāsupi eseva nayo
V0.18 .
Ettha ca purimā pañca cakkhupasādādivatthukāva .
Manosamphassajā hadayavatthukāpi avatthukāpi .
Sabbā catubhūmikasaññā . 17. Oḷārikadukaniddese paṭighasamphassajāti sappaṭighe cakkhupasādādayo vatthuṃ katvā sappaṭighe rūpādayo ārabbha uppanno phasso paṭighasamphasso nāma .
Tato tasmiṃ vā jātā paṭighasamphassajā nāma .
Cakkhusamphassajā saññā … pe … kāyasamphassajā saññātipi tassāyeva vatthuto nāmaṃ .
Rūpasaññā … pe … phoṭṭhabbasaññātipi tassāyeva ārammaṇato nāmaṃ .
Idaṃ pana vatthārammaṇato nāmaṃ .
Sappaṭighāni hi vatthūni nissāya , sappaṭighāni ca ārammaṇāni ārabbha uppattito esā paṭighasamphassajā saññāti vuttā .
Manosamphassajātipi pariyāyena etissā nāmaṃ hotiyeva .
Cakkhuviññāṇañhi mano nāma .
Tena sahajāto phasso manosamphasso nāma .
Tasmiṃ manosamphasse , tasmā vā manosamphassā jātāti manosamphassajā .
Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ mano nāma .
Tena sahajāto phasso manosamphasso nāma .
Tasmiṃ manosamphasse , tasmā vā manosamphassā jātāti manosamphassajā .
Adhivacanasamphassajā saññātipi pariyāyena etissā nāmaṃ hotiyeva .
Tayo hi arūpino khandhā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā hutvā attanā sahajātāya saññāya adhivacanasamphassajā saññātipi nāmaṃ karonti .
Nippariyāyena pana paṭighasamphassajā saññā nāma pañcadvārikasaññā
P0.20 , adhivacanasamphassajā saññā nāma manodvārikasaññā .
Tattha pañcadvārikasaññā oloketvāpiM0.19 jānituṃ sakkāti oḷārikā .
Rajjitvā upanijjhāyantañhi ‘ rajjitvā upanijjhāyatī ’ ti , kujjhitvā upanijjhāyantaṃ ‘ kujjhitvā upanijjhāyatī ’ ti oloketvāva jānanti .
Tatridaṃ vatthu – dve kira itthiyo nisīditvā suttaṃ kantanti .
Dvīsu daharesu gāme carantesu eko purato gacchanto ekaṃ itthiṃ olokesi .
Itarā taṃ pucchi ‘ kasmā nu kho taṃ eso olokesī ’ ti ?
‘ Na eso bhikkhu maṃ visabhāgacittena olokesi , kaniṭṭhabhaginīsaññāya pana olokesī ’ ti .
Tesupi gāme caritvā āsanasālāya nisinnesu itaro bhikkhu taṃ bhikkhuṃ pucchi –
‘ tayā sā itthī olokitā ’ ti ?
‘ Āma olokitā ’.
‘ Kimatthāyā ’ ti ?
‘ Mayhaṃ bhaginīsarikkhattā taṃ olokesin ’ ti āha .
Evaṃ pañcadvārikasaññā oloketvāpiV0.19 jānituṃ sakkāti veditabbā .
Sā panesā pasādavatthukā eva .
Keci pana javanappavattāti dīpenti .
Manodvārikasaññā pana ekamañce vā ekapīṭhe vā nisīditvāpi aññaṃ cintentaṃ vitakkentañca ‘ kiṃ cintesi , kiṃ vitakkesī ’ ti pucchitvā tassa vacanavaseneva jānitabbato sukhumā .
Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti .
Ayaṃ saññākkhandhaniddeso .
4. Saṅkhārakkhandhaniddeso 20. Saṅkhārakkhandhaniddese ye keci saṅkhārāti catubhūmikasaṅkhāre pariyādiyati .
Cakkhusamphassajā cetanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhasaṅkhāre sabhāvato dassetuṃ vuttāni .
Cakkhusamphassajātiādīni vuttatthāneva .
Cetanāti heṭṭhimakoṭiyā padhānasaṅkhāravasena vuttaṃ .
Heṭṭhimakoṭiyā hi antamaso cakkhuviññāṇena saddhiṃ pāḷiyaṃ āgatā cattāro saṅkhārā uppajjanti .
Tesu cetanā padhānā āyūhanaṭṭhena pākaṭattā .
Tasmā ayameva gahitā .
Taṃsampayuttasaṅkhārā pana tāya gahitāya gahitāva honti .
Idhāpi purimā pañca cakkhupasādādivatthukāva .
Manosamphassajā hadayavatthukāpi avatthukāpi .
Sabbā catubhūmikacetanā .
Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti .
Ayaṃ saṅkhārakkhandhaniddeso .
5. Viññāṇakkhandhaniddeso
26. Viññāṇakkhandhaniddese
P0.21M0.20 yaṃ kiñci viññāṇan ti catubhūmakaviññāṇaṃ pariyādiyati .
Cakkhuviññāṇan tiādīni atītādivasena niddiṭṭhaviññāṇaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni .
Tattha cakkhuviññāṇādīniV0.20 pañca cakkhupasādādivatthukāneva , manoviññāṇaṃ hadayavatthukampi avatthukampi .
Sabbaṃ catubhūmakaviññāṇaṃ .
Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti .
Ayaṃ viññāṇakkhandhaniddeso .
Pakiṇṇakakathā
Idāni pañcasupi khandhesu samuggamato , pubbāparato , addhānaparicchedato , ekuppādanānānirodhato , nānuppādaekanirodhato , ekuppādaekanirodhato , nānuppādanānānirodhato , atītānāgatapaccuppannato , ajjhattikabāhirato , oḷārikasukhumato , hīnapaṇītato , dūrasantikato , paccayato , samuṭṭhānato , parinipphannato , saṅkhatatoti soḷasahākārehi pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ .
Tattha duvidho samuggamo – gabbhaseyyakasamuggamo , opapātikasamuggamoti .
Tattha gabbhaseyyakasamuggamo evaṃ veditabbo – gabbhaseyyakasattānañhi paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchāapure ekato pātubhavanti .
Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti .
Khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattāti vatvā puna ‘ atibahuṃ etaṃ , saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Tampi paṭikkhipitvā ‘ ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Tampi paṭikkhipitvā ‘ imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso ;
tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Tampi paṭikkhipitvā ‘ etaṃ bahu , jātiuṇṇā nāma sukhumā ;
tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattan ’ ti vuttaṃ .
Taṃ panetaṃM0.21 acchaṃ hoti vippasannaṃ anāvilaṃ parisuddhaṃ pasannatilatelabindusamānavaṇṇaṃP0.22 .
Vuttampi cetaṃ –
TilatelassaV0.21 yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ;
Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ , kalalanti pavuccatīti .
Evaṃ parittāya rūpasantatiyā tīṇi santatisīsāni honti – vatthudasakaṃ , kāyadasakaṃ , itthiyā itthindriyavasena purisassa purisindriyavasena bhāvadasakanti .
Tattha vatthurūpaṃ , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , taṃnissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ vatthudasakaṃ nāma .
Kāyapasādo , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tannissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ kāyadasakaṃ nāma .
Itthiyā itthibhāvo , purisassa purisabhāvo , tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tannissitā vaṇṇagandharasojā , jīvitanti – idaṃ bhāvadasakaṃ nāma .
Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhiyaṃ ukkaṭṭhaparicchedena samatiṃsa kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti .
Paṭisandhicittena pana sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , saṅkhārā saṅkhārakkhandho , paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandhoti .
Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti .
Sace pana napuṃsakapaṭisandhi hoti , bhāvadasakaṃ hāyati .
Dvinnaṃ dasakānaṃ vasena samavīsati kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti .
Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti .
Evampi gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti .
Imasmiṃ ṭhāne tisamuṭṭhānikappaveṇī kathetabbā bhaveyya .
Taṃ pana akathetvā ‘ opapātikasamuggamo ’ nāma dassito .
Opapātikānañhi paripuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe heṭṭhā vuttāni tīṇi , cakkhusotaghānajivhādasakāni cāti satta rūpasantatisīsāni pātubhavanti .
Tattha cakkhudasakādīni kāyadasakasadisāneva .
Napuṃsakassa pana bhāvadasakaṃ natthi .
Evaṃ paripuṇṇāyatanānaṃ opapātikānaṃ samasattati cevaP0.23 samasaṭṭhi ca kammajarūpāni rūpakkhandho nāma .
Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti .
Evaṃ opapātikānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti .
Ayaṃ ‘ opapātikasamuggamo ’ nāma .
Evaṃ tāva pañcakkhandhā ‘ samuggamato ’ veditabbā .
‘ Pubbāparato ’ tiM0.22 evaṃ pana gabbhaseyyakānaṃ apacchāapure uppannesu pañcasu khandhesu kiṃ rūpaṃV0.22 paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti udāhu arūpanti ?
Rūpaṃ rūpameva samuṭṭhāpeti , na arūpaṃ .
Kasmā ?
Paṭisandhicittassa na rūpajanakattā .
Sabbasattānañhi paṭisandhicittaṃ , khīṇāsavassa cuticittaṃ , dvipañcaviññāṇāni , cattāri arūppavipākānīti soḷasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Tattha paṭisandhicittaṃ tāva vatthuno dubbalatāya appatiṭṭhitatāya paccayavekallatāya āgantukatāya ca rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Tattha hi sahajātaṃ vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotīti vatthuno dubbalatāya rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Yathā ca papāte patanto puriso aññassa nissayo bhavituṃ na sakkoti , evaṃ etampi kammavegakkhittattā papāte patamānaṃ viya appatiṭṭhitaṃ .
Iti kammavegakkhittattā , appatiṭṭhitatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Paṭisandhicittañca vatthunā saddhiṃ apacchāapure uppannaṃ .
Tassa vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkoti .
Sace sakkuṇeyya , rūpaṃ samuṭṭhāpeyya .
Yatrāpi vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ sakkoti , paveṇī ghaṭiyati , tatrāpi cittaṃ aṅgato aparihīnaṃyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Yadi hi cittaṃ ṭhānakkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya , paṭisandhicittampi rūpaṃ samuṭṭhāpeyya .
Na pana cittaṃ tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Yathā pana ahicchattakamakulaṃ pathavito uṭṭhahantaṃ paṃsucuṇṇaṃ gahetvāva uṭṭhahati , evaṃ cittaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvāva uṭṭhahati .
Paṭisandhikkhaṇe ca vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkotīti paccayavekallatāyapi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Yathā ca āgantukapuriso agatapubbaṃ padesaṃ gato aññesaṃP0.24 –
‘ etha bho , antogāme vo annapānagandhamālādīni dassāmī ’ ti vattuṃ na sakkoti , attano avisayatāya appahutatāya , evameva paṭisandhicittaṃ āgantukanti attano āgantukatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Apica samatiṃsa kammajarūpāni cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitānītipi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Khīṇāsavassa pana cuticittaṃ vaṭṭamūlassa vūpasantattā na samuṭṭhāpeti .
Tassa hi sabbabhavesu vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ abhabbuppattikaṃ punabbhave paveṇī nāmaM0.23 natthi .
Sotāpannassa pana satta bhave ṭhapetvā aṭṭhameva vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ .
Tasmā tassa cuticittaṃ sattasu bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpetiV0.23 , sakadāgāmino dvīsu , anāgāmino ekasmiṃ .
Khīṇāsavassa sabbabhavesu vaṭṭamūlassa vūpasantattā neva samuṭṭhāpeti .
Dvipañcaviññāṇesu pana jhānaṅgaṃ natthi , maggaṅgaṃ natthi , hetu natthīti cittaṅgaṃ dubbalaṃ hotīti cittaṅgadubbalatāya tāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Cattāri arūpavipākāni tasmiṃ bhave rūpassa natthitāya rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Na kevalañca tāneva , yāni aññānipi tasmiṃ bhave aṭṭha kāmāvacarakusalāni , dasa akusalāni , nava kiriyacittāni , cattāri āruppakusalāni , catasso āruppakiriyā , tīṇi maggacittāni , cattāri phalacittānīti dvecattālīsa cittāni uppajjanti , tānipi tattha rūpassa natthitāya eva rūpaṃ na samuṭṭhāpenti .
Evaṃ paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Ko esa utu nāmāti ?
Paṭisandhikkhaṇe uppannānaṃ samatiṃsakammajarūpānaṃ abbhantarā tejodhātu .
Sā ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Utu nāma cesa dandhanirodho ;
cittaṃ khippanirodhaṃ .
Tasmiṃ dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti .
Tesu paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ uppādakkhaṇeyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Yadā pana saddassa uppattikālo bhavissati , tadā utucittāni saddanavakaṃ nāma samuṭṭhāpessanti .
Kabaḷīkārāhāropi ṭhānaṃ patvāP0.25 aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Kuto panassa kabaḷīkārāhāroti ?
Mātito .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Yañcassa bhuñjatī mātā , annaṃ pānañca bhojanaṃ ;
Tena so tattha yāpeti , mātukucchigato naro ’’ ti .( saṃ . ni .1.235);
Evaṃ kucchigato dārako mātarā ajjhohaṭaannapānaojāya yāpeti .
Sāva ṭhānappattā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
Nanu ca sā ojā kharā ?
Vatthu sukhumaṃ ?
Kathaṃ tattha patiṭṭhātīti ?
Paṭhamaṃ tāva na patiṭṭhāti ;
ekassa vā dvinnaṃ vā sattāhānaṃ gatakāle patiṭṭhāti .
Tato pana pure vā patiṭṭhātu pacchā vā ;
yadā mātarā ajjhohaṭaannapānaojā dārakassa sarīre patiṭṭhāti , tadā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti .
OpapātikassāpiM0.24V0.24 pakatipaṭiyattānaṃ khādanīyabhojanīyānaṃ atthiṭṭhāne nibbattassa tāni gahetvā ajjhoharato ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Eko annapānarahite araññe nibbattati , mahāchātako hoti , attanova jivhāya kheḷaṃ parivattetvā gilati .
Tatrāpissa ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Evaṃ pañcavīsatiyā koṭṭhāsesu dveva rūpāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti – tejodhātu ca kabaḷīkārāhāro ca .
Arūpepi dveyeva dhammā rūpaṃ samuṭṭhāpenti – cittañceva kammacetanā ca .
Tattha rūpaṃ uppādakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ , ṭhānakkhaṇe balavanti ṭhānakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Cittaṃ ṭhānakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ , uppādakkhaṇeyeva balavanti uppādakkhaṇeyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Kammacetanā niruddhāva paccayo hoti .
Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi āyūhitaṃ kammaṃ etarahi paccayo hoti .
Etarahi āyūhitaṃ anāgate kappakoṭisatasahassapariyosānepi paccayo hotīti .
Evaṃ ‘ pubbāparato ’ veditabbā .
‘ Addhānaparicchedato ’ ti rūpaṃ kittakaṃ addhānaṃ tiṭṭhati ?
Arūpaṃ kittakanti ?
Rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhaṃ .
Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ khippanirodhaṃ .
Rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti .
TaṃP0.26 pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhati .
Yathā hi puriso ‘ phalaṃ pātessāmī ’ ti muggarena rukkhasākhaṃ pahareyya , phalāni ca pattāni ca ekakkhaṇeyeva vaṇṭato mucceyyuṃ .
Tattha phalāni attano bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanti , pattāni lahukatāya pacchā .
Evameva muggarappahārena pattānañca phalānañca ekakkhaṇe vaṇṭato muttakālo viya paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvo ;
phalānaṃ bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpe dharanteyeva soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ ;
pattānaṃ lahukatāya pacchā pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saha nirujjhanaṃ .
Tattha kiñcāpi rūpaṃ dandhanirodhaṃ garupariṇāmaṃ , cittaṃ khippanirodhaṃ lahupariṇāmaṃ , rūpaṃ pana arūpaṃ arūpaṃ vā rūpaṃ ohāya pavattituṃ na sakkonti .
Dvinnampi ekappamāṇāva pavatti .
Tatrāyaṃ upamā – eko puriso lakuṇṭakapādo , eko dīghapādo .
Tesu ekato maggaṃ gacchantesu yāva dīghapādoM0.25 ekapadavāraṃ akkamati , tāva itaro pade padaṃ akkamitvā soḷasapadavārena gacchati .
Dīghapādo lakuṇṭakapādassa soḷasa padavāre attano pādaṃ añchitvāV0.25 ākaḍḍhitvā ekameva padavāraṃ karoti .
Iti ekopi ekaṃ atikkamituṃ na sakkoti .
Dvinnampi gamanaṃ ekappamāṇameva hoti .
Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Lakuṇṭakapādapuriso viya arūpaṃ ;
dīghapādapuriso viya rūpaṃ ;
dīghapādassa ekaṃ padavāraṃ akkamaṇakāle itarassa soḷasapadavāraakkamanaṃ viya rūpe dharanteyeva arūpadhammesu soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ ;
dvinnaṃ purisānaṃ lakuṇṭakapādapurisassa soḷasa padavāre itarassa attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekapadavārakaraṇaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhanaṃ ;
dvinnaṃ purisānaṃ aññamaññaṃ anohāya ekappamāṇeneva gamanaṃ viya arūpassa rūpaṃ rūpassa arūpaṃ anohāya ekappamāṇeneva pavattananti .
Evaṃ ‘ addhānaparicchedato ’ veditabbā .
‘ Ekuppādanānānirodhato ’ ti idaṃ pacchimakammajaṃ ṭhapetvā dīpetabbaṃ .
Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ , dutiyaṃP0.27 bhavaṅgaṃ , tatiyaṃ bhavaṅgaṃ … pe … soḷasamaṃ bhavaṅgaṃ .
Tesu ekekassa uppādaṭṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā .
Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti .
Tesu paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ kammajarūpaṃ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ;
ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ ṭhitikkhaṇeyeva ;
bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati .
Evaṃ dutiyabhavaṅgacittaṃ ādiṃ katvā attano attano sattarasamena cittena saddhiṃ yojetvā nayo netabbo .
Iti soḷasa tikā aṭṭhacattālīsa honti .
Ayaṃ aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī nāma .
Sā panesā rattiñca divā ca khādantānampi bhuñjantānampi suttānampi pamattānampi nadīsoto viya ekantaṃ pavattati yevāti .
Evaṃ ‘ ekuppādanānānirodhato ’ veditabbā .
‘ Nānuppādaekanirodhatā ’ pacchimakammajena dīpetabbā .
Tattha āyusaṃkhārapariyosāne soḷasannaṃ cittānaṃ vāre sati heṭṭhāsoḷasakaṃ uparisoḷasakanti dve ekato yojetabbāni .
Heṭṭhāsoḷasakasmiñhi paṭhamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ uparisoḷasakasmiṃ paṭhamacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ;
ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa ṭhitikkhaṇeyevaM0.26 bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati .
Heṭṭhimasoḷasakasmiṃ pana dutiyacittassa … pe … soḷasamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ cuticittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati ;
tassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa ṭhitikkhaṇeyeva ;
bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati .
Tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇīV0.26 na pavattati .
Yadi pavatteyya , sattā akkhayā avayā ajarā amarā nāma bhaveyyuṃ .
Ettha pana yadetaṃ ‘ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhatī ’ tiādinā nayena ‘ ekassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’ ti aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttaṃ , taṃ ‘‘ yassaP0.28 kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī ’’ ti ?
‘‘ Āmantā ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .79) imāya pāḷiyā virujjhati .
Kathaṃ ?
Kāyasaṅkhāro hi cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto .
Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasa cittāni uppajjanti tāva tiṭṭhati .
Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhati .
Iti yena cittena saddhiṃ uppajjati , tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati ;
na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati , nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati .
Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa khaṇaniyamo vutto kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo .
Tasmā paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati .
Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhati .
Paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa ṭhānakkhaṇe nirujjhatīti iminā nayenettha yojanā kātabbā .
Tato paraṃ pana utusamuṭṭhānikapaveṇīyeva tiṭṭhati .
‘ Nīharitvā jhāpethā ’ ti vattabbaṃ hoti .
Evaṃ ‘ nānuppādaekanirodhato ’ veditabbā .
‘ Ekuppādaekanirodhato ’ ti rūpaṃ pana rūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ .
Arūpaṃ arūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ .
Evaṃ ‘ ekuppādaekanirodhato ’ veditabbā .
‘ Nānuppādanānānirodhatā ’M0.27 pana catusantatirūpena dīpetabbā .
Imassa hi uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantassa sarīrassa tattha tattha catusantatirūpaṃ ghanapuñjabhāvena vattati .
Evaṃ vattamānassāpissa na ekuppādāditā sallakkhetabbā .
Yathā pana upacikarāji vā kipillikarāji vā olokiyamānā ekābaddhā viya hoti , na pana ekābaddhā .
Aññissā hiV0.27 sīsasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi , aññissā udarasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi , aññissā pādasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi honti .
Evameva catusantatirūpānampi aññassa uppādakkhaṇeP0.29 aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi , aññassa ṭhitikkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi , aññassa bhaṅgakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi .
Evamettha ‘ nānuppādanānānirodhatā ’ veditabbā .
‘ Atītādīni ’ pana dūradukapariyosānāni pāḷiyaṃ āgatāneva .
‘ Paccayasamuṭṭhānāni ’ pi ‘‘ kammajaṃ , kammapaccayaṃ , kammapaccayautusamuṭṭhānan ’’ tiādinā ( dha . sa . aṭṭha .975) nayena heṭṭhā kathitāniyeva .
Pañcapi pana khandhā parinipphannāva honti , no aparinipphannā ;
saṅkhatāva no asaṅkhatā ;
apica nipphannāpi hontiyeva .
Sabhāvadhammesu hi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañca .
Nirodhasamāpatti pana nāmapaññatti ca kathanti ?
Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā .
Nipphannā pana hoti samāpajjantena samāpajjitabbato .
Tathā nāmapaññatti .
Sāpi hi lokiyādibhedaṃ na labhati ;
nipphannā pana hoti no anipphannā ;
nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti .
Kamādivinicchayakathā
Evaṃ pakiṇṇakato khandhe viditvā puna etesuyeva –
Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ , kamatotha visesato ;
Anūnādhikato ceva , upamāto tatheva ca .
Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ , passantassatthasiddhito ;
Vinicchayanayo sammā , viññātabbo vibhāvinā .
TatthaM0.28V0.28 ‘ kamato ’ ti idha uppattikkamo , pahānakkamo , paṭipattikkamo , bhūmikkamo , desanākkamoti bahuvidho kamo .
Tattha ‘‘ paṭhamaṃ kalalaṃ hoti , kalalā hoti abbudan ’’ ti ( saṃ . ni .1.235) evamādi uppattikkamo .
‘‘ Dassanena pahātabbā dhammā , bhāvanāya pahātabbā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo .
‘‘ Sīlavisuddhi , cittavisuddhī ’’ ti ( ma . ni .1.259; paṭi . ma .3.41) evamādi paṭipattikkamo .
‘‘ KāmāvacarāP0.30 , rūpāvacarā ’’ ti evamādi bhūmikkamo .
‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā ’’ ti ( dī . ni .3.145) vā ‘‘ dānakathaṃ sīlakathan ’’ ti ( ma . ni .2.69; dī . ni .1.298) vā evamādi desanākkamo .
Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati , kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito ;
na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato ;
na paṭipattikkamo akusalānaṃ appaṭipajjanīyato ;
na bhūmikkamo vedanādīnaṃ catubhūmakapariyāpannattā .
Desanākkamo pana yujjati .
Abhedena hi yaṃ pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi .
Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃveditaṃ vedanaṃ , yaṃ vedayati taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ , saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre , tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca viññāṇanti evaṃ tāva ‘ kamato ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Visesato ’ ti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato .
Ko pana tesaṃ viseso ?
Khandhā tāva avisesato vuttā , upādānakkhandhā sāsavaupādānīyabhāvena visesetvā .
Yathāha –
‘‘ Pañca , bhikkhave , khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca , taṃ suṇātha .
Katame ca , bhikkhave , pañcakkhandhā ?
Yaṃ kiñci , bhikkhave , rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , rūpakkhandho .
Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … pe … ye keci saṅkhārā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃV0.29 … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , viññāṇakkhandho .
Ime vuccanti , bhikkhave , pañcakkhandhā .
Katame ca , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ?
YaṃM0.29 kiñci , bhikkhave , rūpaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati , rūpūpādānakkhandho .
Yā kāci vedanā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃP0.31 vuccati , bhikkhave , viññāṇupādānakkhandho .
Ime vuccanti , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.48).
Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi sāsavāpi atthi , na evaṃ rūpaṃ .
Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati tasmā khandhesu vuttaṃ .
Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ .
Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā , sāsavā upādānakkhandhesu .
‘ Upādānakkhandhā ’ ti ettha ca upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo .
Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā .
‘ Anūnādhikato ’ ti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti ?
Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato , attattaniyaggāhavatthussa etapparamato , aññesañca tadavarodhato .
Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti , vedanā vedanāsabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti .
Esa nayo saññādīsupi .
Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgasaṅgahato pañceva vuttā .
Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ rūpe kho , bhikkhave , sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati –
‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti ( saṃ . ni .3.207).
Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu ….
Viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati –
‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ ti .
Tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā .
Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā , tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti .
Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti .
Evaṃ ‘ anūnādhikato ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Upamāto ’ ti ettha hi gilānasālūpamo rūpupādānakkhandhoP0.32 gilānūpamassa viññāṇupādānakkhandhassaV0.30 vatthudvārārammaṇavasena nivāsanaṭṭhānato , gelaññūpamoM0.30 vedanupādānakkhandho ābādhakattā , gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsambhavā , asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho vedanāgelaññassa nidānattā .
‘‘ Vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) hi vuttaṃ .
Tathā ‘‘ akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagatan ’’ ti ( dha . sa .556).
Gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho vedanāgelaññena aparimuttattā .
Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti , evaṃ ‘ upamāto ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Daṭṭhabbato dvidhā ’ ti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbato pettha vinicchayanayo viññātabbo .
Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsivisūpame ( saṃ . ni .4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato , bhārasuttavasena ( saṃ . ni .3.22) bhārato , khajjanīyapariyāyavasena ( saṃ . ni .3.79) khādakato , yamakasuttavasena ( saṃ . ni .3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā .
Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , udakapubbuḷo viya vedanā , marīcikā viya saññā , kadalikkhandho viya saṅkhārā , māyā viya viññāṇaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ , vedanā pubbuḷūpamā ;
Marīcikūpamā saññā , saṅkhārā kadalūpamā ;
Māyūpamañca viññāṇaṃ , desitādiccabandhunā ’’ ti .( saṃ . ni .3.95);
Tattha rūpādīnaṃ pheṇapiṇḍādīhi evaṃ sadisatā veditabbā – yathā hi pheṇapiṇḍo nissārova evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva .
Yathā ca so ‘ iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī ’ ti gahetuṃ na sakkā , gahitopi tamatthaṃ na sādheti bhijjateva ;
evaṃ rūpampiP0.33 ‘ niccan ’ ti vā ‘ dhuvan ’ ti vā ‘ ahan ’ ti vā ‘ maman ’ ti vā gahetuṃ naV0.31 sakkā , gahitampi na tathā tiṭṭhati , aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti .
Evaṃ ‘ pheṇapiṇḍasadisameva ’ hoti .
YathāM0.31 vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso , evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ .
Kulavasena cettha asīti kimikulāni vasanti .
Tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi .
Na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā ca pheṇapiṇḍo āditova badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti , evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭamattampi hoti , macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatappamāṇampi .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati , thokaṃ gantvāpi , samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati ;
evameva rūpampi kalalabhāvepi bhijjati , abbudādibhāve , antarā pana abhejjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati , maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā pana pubbuḷo asāro , evaṃ vedanāpi .
Yathā ca so abalo , agayhupago , na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ , gahitaggahitopi bhijjateva ;
evaṃ vedanāpi abalā , agayhupagā , na sakkā ‘ niccā ’ ti vā ‘ dhuvā ’ ti vā gahetuṃ , gahitāpi na tathā tiṭṭhati .
Evaṃ agayhupagatāyapi vedanā ‘ pubbuḷasadisā ’.
Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitiko hoti ;
evaṃ vedanāpi uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitikā hoti , ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhyā uppajjitvā nirujjhati .
Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ , udakabinduṃP0.34 , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati ;
evaṃ vedanāpi vatthuṃ , ārammaṇaṃ , kilesajālaṃ , phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati .
Evampi vedanā pubbuḷasadisā .
Saññāpi asārakaṭṭhena ‘ marīcisadisā ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena ;
na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ .
Apica yathā marīci vipphandati , sañjātūmivegoV0.32 viya khāyati ;
evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati .
Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambhetiM0.32 ,‘ paripuṇṇavāpī viya paripuṇṇanadī viya dissatī ’ ti vadāpeti ;
evaṃ saññāpi vippalambheti ,‘ idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ niccan ’ ti vadāpeti .
Pītakādīsupi eseva nayo .
Evaṃ vippalambhanenāpi marīcisadisā .
Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena ‘ kadalikkhandhasadisā ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena .
Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasīādīnamatthāya upanetuṃ , upanītampi na tathā hoti ;
evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ , gahitāpi na tathā honti .
Yathā ca kadalikkhandho bahuvaṭṭisamodhāno hoti , evaṃ saṅkhārakkhandhopi bahudhammasamodhāno .
Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo , aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo , añño tato abbhantarabbhantarānaṃ ;
evameva saṅkhārakkhandhopi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ , aññaṃ cetanādīnaṃ .
Samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhotveva vuccatīti .
Evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso .
Viññāṇampi asārakaṭṭhena ‘ māyāsadisaṃ ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena .
Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā , evaṃ viññāṇaṃ .
Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca .
Teneva hi cittena puriso āgato viya , gato viya , ṭhito viya , nisinno viya hoti .
Aññadeva cāgamanakāle cittaṃ , aññaṃ gamanakālādīsu .
Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Māyā ca mahājanaṃ vañceti , yaṃ kiñcideva ‘ idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā ’ tipi gahāpeti .
ViññāṇampiP0.35 mahājanaṃ vañceti , teneva cittena āgacchantaṃ viya , gacchantaṃ viya , ṭhitaṃ viya , nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti .
Aññadeva ca āgamane cittaṃ , aññaṃ gamanādīsu .
Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Visesato ca subhārammaṇampi oḷārikampi ajjhattikarūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ .
Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ .
‘ Evaṃ passantassatthasiddhito ’ ti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti , tatopi vinicchayanayo viññātabbo , seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhesu ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati .
Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti .
Visesato ca ajjhattikarūpaṃV0.33 asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānātiM0.33 , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati , kāmoghaṃ uttarati , kāmayogena visaṃyujjati , kāmāsavena anāsavo hoti , abhijjhākāyaganthaṃ bhindati , kāmupādānaṃ na upādiyati .
Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti , dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati , bhavoghaṃ uttarati , bhavayogena visaṃyujjati , bhavāsavena anāsavo hoti , byāpādakāyaganthaṃ bhindati , sīlabbatupādānaṃ na upādiyati .
Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti , anattani attāti vipallāsaṃ pajahati , diṭṭhoghaṃ uttarati , diṭṭhiyogena visaṃyujjati , diṭṭhāsavena anāsavo hoti , idaṃ saccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati , attavādupādānaṃ na upādiyati .
Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti , anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati , avijjoghaṃ uttarati , avijjāyogena visaṃyujjati , avijjāsavena anāsavo hoti , sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati , diṭṭhupādānaṃ na upādiyati .
Evaṃ mahānisaṃsaṃ , vadhakādivasena dassanaṃ yasmā ;
Tasmā khandhe dhīro , vadhakādivasena passeyyāti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā