Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

5. Indriyavibhaṅgo

Author: _System_commentary_ @ Administrator

219. IdāniP0.125M0.118V0.117 tadanantare indriyavibhaṅge bāvīsatīti gaṇanaparicchedo . Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ . Idāni tāni sarūpato dassento cakkhundriyan tiādimāha . Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ . Sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ . Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ . Itthibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti itthindriyaṃ . Purisabhāve indaṭṭhaṃ kāretīti purisindriyaṃ . Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ . Sukhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sukhindriyaṃ . Dukkhasomanassa domanassa upekkhālakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti upekkhindriyaṃ . Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ . Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ . Upaṭṭhānalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti satindriyaṃ . Avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ . Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ . Anaññātaññassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti anaññātaññassāmītindriyaṃ . Ñātānaṃyeva dhammānaṃ puna ājānane indaṭṭhaṃ kāretīti aññindriyaṃ . Aññātāvībhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ . Idha suttantabhājanīyaṃ nāma na gahitaṃ . Kasmā ? Suttante imāya paṭipāṭiyā bāvīsatiyā indriyānaṃ anāgatattā . Suttantasmiñhi katthaci dve indriyāni kathitāni , katthaci tīṇi , katthaci pañca . Evaṃ pana nirantaraṃ dvāvīsati āgatāni nāma natthi . Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathānayo . Ayaṃ pana aparo nayo – etesu hi AtthatoV0.118 lakkhaṇādīhi , kamato ca vijāniyā ; Bhedābhedā tathā kiccā , bhūmito ca vinicchayaṃ . TatthaP0.126 cakkhādīnaṃ tāva ‘‘ cakkhatīti cakkhū ’’ tiādinā nayena attho pakāsito . Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ ‘ pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmī ’ ti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ . Dutiyaṃ ājānanato ca indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ . Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassaM0.119 khīṇāsavasseva uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ . Ko panesa indriyaṭṭho nāmāti ? Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho , indadesitaṭṭho indriyaṭṭho , indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho , indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho , indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho . So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati . Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo . Kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato . Tenevettha kammasañjanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti . Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni . Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni ca abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni . Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya , kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni . Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni . Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ ; tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti . Ayaṃ tāvettha ‘ atthato ’ vinicchayo . ‘ Lakkhaṇādīhī ’ ti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho . Tāni nesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayāneva . Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva . Sesāni tattha sarūpenevāgatāni . ‘ Kamato ’ ti ayampi desanākkamova . Tattha ajjhattadhammaṃ pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni . So panattabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisotiP0.127 vā saṅkhaṃ gacchati , ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañcaV0.119 . So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ . Yāva tassa pavatti tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti . Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ sukhadukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni . Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni . Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ . Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbattā ca tato aññindriyaṃ . Ito paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo , adhigate ca panimasmiṃ natthi kiñci uttariM0.120 karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo . ‘ Bhedābhedā ’ ti jīvitindriyasseva cettha bhedo . Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti . Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā . ‘ Kiccā ’ ti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce ? Cakkhundriyassa tāva ‘‘ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo ’’ ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ idaṃ ‘ kiccaṃ ’. Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ . Manindriyassa pana sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ , jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ , itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisanimittakuttākappākārānuvidhānaṃ , sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ , upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ , saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ , anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttakānañcaP0.128 tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ , aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇapahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ , aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā . ‘ Bhūmito ’ ti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarānevaV0.120 . Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni , saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni . Somanassindriyaṃ kāmāvacara-rūpāvacara-lokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ . Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evaṃ bhūmito vinicchayaṃ vijāniyā . Evañhi vijānanto – Saṃvegabahulo bhikkhu , ṭhito indriyasaṃvare ; Indriyāni pariññāya , dukkhassantaṃ nigacchatīti .
220. NiddesavāreM0.121 ‘‘ yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānan ’’ tiādi sabbaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ padabhājane ( dha . sa . aṭṭha .595 ādayo ) vuttanayeneva veditabbaṃ . Vīriyindriyasamādhindriyaniddesādīsu ca sammāvāyāmo micchāvāyāmo sammāsamādhi micchāsamādhītiādīni na vuttāni . Kasmā ? Sabbasaṅgāhakattā . Sabbasaṅgāhakāni hi idha indriyāni kathitāni . Evaṃ santepettha dasa indriyāni lokiyāni kāmāvacarāneva , tīṇi lokuttarāni , nava lokiyalokuttaramissakānīti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .

2. Pañhāpucchakavaṇṇanā

221. Pañhāpucchake sabbesampi indriyānaṃ kusalādivibhāgo pāḷinayānusāreneva veditabbo .
223. Ārammaṇattikesu pana sattindriyā anārammaṇāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisindriyāni sandhāya vuttaṃ . Jīvitindriyaṃ pana arūpamissakattā idha anābhaṭṭhaṃ .
Dvindriyāti dve indriyā ; sukhadukkhadvayaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ . Tañhi ekantaparittārammaṇaṃ .
Domanassindriyaṃ siyā parittārammaṇaṃ , siyā mahaggatārammaṇan tiP0.129 kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇaṃ hotiV0.121 , rūpāvacarārūpāvacare pana ārabbha pavattikāle mahaggatārammaṇaṃ , paṇṇattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇaṃ .
Navindriyā siyā parittārammaṇāti manindriyajīvitindriyasomanassindriyaupekkhindriyāni ceva saddhādipañcakañca sandhāya idaṃ vuttaṃ . Jīvitindriyañhi rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitampi arūpakoṭṭhāsena siyāpakkhe saṅgahitaṃ .
Cattāri indriyānīti sukhadukkhadomanassaaññātāvindriyāni . Tāni hi maggārammaṇattike na bhajanti .
Maggahetukan ti sahajātahetuṃ sandhāya vuttaṃ . Vīriyavīmaṃsājeṭṭhakakāle siyā maggādhipati , chandacittajeṭṭhakakāle siyā navattabbā .
DasindriyāM0.122 siyā uppannā , siyā uppādinoti satta rūpindriyāni tīṇi ca vipākindriyāni sandhāyetaṃ vuttaṃ . Dasindriyāni domanassena saddhiṃ heṭṭhā vuttāneva . Tattha domanassindriyaṃ paṇṇattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇaṃ , sesāni nibbānapaccavekkhaṇakālepi .
Tīṇindriyāni bahiddhārammaṇānīti tīṇi lokuttarindriyāni .
Cattārīti sukhadukkhasomanassadomanassāni . Tāni hi ajjhattadhammepi bahiddhādhammepi ārabbha pavattanti . Aṭṭhindriyāti manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni ceva saddhādipañcakañca . Tattha ākiñcaññāyatanakāle navattabbārammaṇatā veditabbā . Iti imasmimpi pañhāpucchake dasindriyāni kāmāvacarāni , tīṇi lokuttarāni , nava lokiyalokuttaramissakāneva kathitānīti . Ayampi abhidhammabhājanīyena saddhiṃ ekaparicchedova hoti . Ayaṃ pana indriyavibhaṅgo dveparivaṭṭaṃ nīharitvā bhājetvā dassitoti . Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā . 6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo 1. Suttantabhājanīyaṃ uddesavāravaṇṇanā