Rūpāvacaracittavaṇṇanā
21. Idāni
M0.91 tadanantaruddiṭṭhassa rūpāvacarassa niddesakkamo anuppattoti tassa jhānaṅgayogabhedena pañcadhā vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ vitakka … pe … sahitan ’’ tyādimāha .Vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca ekaggatā cāti imehi sahitaṃ vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ .
Tattha ārammaṇaṃ vitakketi sampayuttadhamme abhiniropetīti vitakko , so sahajātānaṃ ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo , yathā hi koci gāmavāsī puriso rājavallabhaṃ sambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ anupavisati , evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati .
Yadi evaṃ kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti ?
Tampi vitakkabaleneva
V0.90 abhinirohati .Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati , evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ abhinirohati .
Paricayoti cettha savitakkacittassa santāne abhiṇhappavattivasena nibbattā cittabhāvanā .
Api cettha pañcaviññāṇaṃ avitakkampi vatthārammaṇasaṅghaṭṭanabalena , dutiyajjhānādīni ca heṭṭhimabhāvanābalena abhirohanti .
Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro .
So āraṇanumajjanalakkhaṇo .
Tathā hesa ‘‘ anusandhānatā ’’ ti ( dha . sa .8) niddiṭṭho .
Ettha ca vicārato oḷārikaṭṭhena , tasseva pubbaṅgamaṭṭhena ca paṭhamaghaṇṭābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , anuravo viya anusañcaraṇaṃ vicāro .
Vipphāravācettha vitakko cittassa paripphandanabhūto , ākāse uppatitukāmassa sakuṇassa pakkhavikkhepo viya , padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetasā bhamarassa , santavutti vicāro cittassa nātiparipphandanabhūto , ākāse uppatitassa
M0.92 sakuṇassa pakkhappasāraṇaṃ viya , padumassa uparibhāge paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa .Pinayati kāyacittaṃ tappeti , vaḍḍhetīti vā pīti , sā sampiyāyanalakkhaṇā , ārammaṇaṃ kallato gahaṇalakkhaṇāti vuttaṃ hoti , sampayuttadhamme sukhayatīti sukhaṃ , taṃ iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ subhojanarasassādako rājā viya .
Tattha ārammaṇappaṭilābhe pītiyā viseso pākaṭo kantārakhinnassa vanantodakadassane viya , yathāladdhassa anubhavane sukhassa viseso pākaṭo yathādiṭṭhaudakassa pānādīsu viyāti .
Nānārammaṇavikkhepābhāvena ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ imassāti ekaggaṃ , cittaṃ , tassa bhāvo ekaggatā , samādhi .
So avikkhepalakkhaṇo .
Tassa hi vasena sasampayuttaṃ cittaṃ avikkhittaṃ hoti .
Paṭhamañca desanākkamato ceva uppattikkamato ca ādibhūtattā taṃ jhānañca ārammaṇūpanijjhānato , paccanīkajhāpanato cāti paṭhamajjhānaṃ , vitakkādipañcakaṃ .
Jhānaṅgasamudāye yeva hi jhānavohāro nemiādiaṅgasamudāye rathavohāro viya , tathā hi vuttaṃ vibhaṅge ‘‘ jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā ’’ ti ( vibha .569).
Paṭhamajjhānena sampayuttaṃ kusalacittaṃ paṭhamajjhānakusalacittaṃ .
Kasmā
V0.91 pana aññesu phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu imeyeva pañca jhānaṅgavasena vuttāti ?Vuccate – upanijjhānakiccavantatāya , kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca .
Vitakko hi ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti .
Vicāro anuppabandheti , pīti cassa pīnanaṃ , sukhañca upabrūhanaṃ karoti , atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā samādhānakiccena
M0.93 attānaṃ anuvattāpentī ekattārammaṇe samaṃ , sammā ca ādhiyati .Indriyasamatāvasena samaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti evamete sameva upanijjhānakiccaṃ āveṇikaṃ .
Kāmacchandādipaṭipakkhabhāve pana samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujupaccanīkabhāvato .
Kāmacchandavasena hi nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānaṃ ekaggatāya hoti .
Pīti byāpādassa pāmojjasabhāvattā .
Vitakko thinamiddhassa yoniso saṅkappanavasena savipphārappavattito sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa vūpasantasītalasabhāvattā .
Vicāro vicikicchāya ārammaṇe anumajjanavasena paññāpatirūpasabhāvattā .
Evaṃ upanijjhānakiccavantatāya , kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca imeyeva pañca jhānaṅgabhāvena vavatthitāti .
Yathāhu –
‘‘ Upanijjhānakiccattā , kāmādipaṭipakkhato ;
Santesupi ca aññesu , pañceva jhānasaññitā ’’ ti .
Upekkhā panetta santavuttisabhāvattā sukheva antogadhāti daṭṭhabbaṃ .
Tenāhu –
‘‘ Upekkhā santavuttittā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti .( vibha . aṭṭha .232; visuddhi .2.644);
Pahānaṅgādivasena panassa viseso upari āvi bhavissati , tathā arūpāvacaralokuttaresupi labbhamānakaviseso .
Athettha kāmāvacarakusalesu viya saṅkhārabhedo kasmā na gahito .
Idampi hi kevalaṃ samathānuyogavasena paṭiladdhaṃ sasaṅkhārikaṃ , maggādhigamavasena paṭiladdhaṃ asaṅkhārikanti sakkā vattunti ?
Nayidamevaṃ maggādhigamavasenasattito
V0.92 paṭiladdhassāpi aparabhāge parikammavaseneva uppajjanato , tasmā sabbassapi jhānassa parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhārenaM0.94 vinā kevalaṃ adhikāravasena anuppajjanato ‘‘ asaṅkhārikan ’’ tipi , adhikārena ca vinā kevalaṃ parikammābhisaṅkhāreneva anuppajjanato ‘‘ sasaṅkhārikan ’’ tipi na sakkā vattunti .Atha vā pubbābhisaṅkhāravaseneva uppajjamānassa na kadāci asaṅkhārikabhāvo sambhavatīti ‘‘ asaṅkhārikan ’’ ti ca byabhicārābhāvato ‘‘ sasaṅkhārikan ’’ ti ca na vuttanti .
Pi-saddena cettha catukkapañcakanayavasena suddhikanavako , tañca dukkhappaṭipadādandhābhiññādukkhappaṭipadākhippābhiññāsukhappaṭipadādandhābhiññāsukhappaṭipadākhippābhiññāvasena paṭipadācatukkena yojetvā desitattā cattāro navakā , parittaṃ parittārammaṇaṃ , parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ , appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ , appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti ārammaṇacatukkena yojitattā cattāro navakā ,‘‘ dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ , dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇan ’’ tyādinā ārammaṇappaṭipadāmissakanayavasena soḷasa navakāti pañcavīsati navakāti evamādibhedaṃ saṅgaṇhāti .
22. Jhānavisesena nibbattitavipāko ekantato taṃtaṃjhānasadisovāti vipākaṃ jhānasadisameva vibhattaṃ .
Imameva hi atthaṃ dīpetuṃ bhagavatā vipākaniddesepi kusalaṃ uddisitvāva tadanantaraṃ mahaggatalokuttaravipākā vibhattā .
25. Rūpāvacaramānasaṃ jhānabhedena pañcahi catūhi tīhi dvīhi puna dvīhi jhānaṅgehi sampayogabhedena pañcadhā pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikaṃ puna duvaṅgikanti pañcavidhaṃ hoti avisesena , puna taṃ puññapākakiriyānaṃ paccekaṃ pañcannaṃ pañcannaṃ bhedā pañcadasadhā bhavetyattho .
Rūpāvacaracittavaṇṇanā niṭṭhitā .