Issues
Select Version
Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā
Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā

Rūpāvacaracittavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Rūpāvacaracittavaṇṇanā

21. IdāniM0.91 tadanantaruddiṭṭhassa rūpāvacarassa niddesakkamo anuppattoti tassa jhānaṅgayogabhedena pañcadhā vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ vitakka … pe … sahitan ’’ tyādimāha .
Vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca ekaggatā cāti imehi sahitaṃ vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ .
Tattha ārammaṇaṃ vitakketi sampayuttadhamme abhiniropetīti vitakko , so sahajātānaṃ ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo , yathā hi koci gāmavāsī puriso rājavallabhaṃ sambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ anupavisati , evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati .
Yadi evaṃ kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti ?
Tampi vitakkabalenevaV0.90 abhinirohati .
Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati , evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ abhinirohati .
Paricayoti cettha savitakkacittassa santāne abhiṇhappavattivasena nibbattā cittabhāvanā .
Api cettha pañcaviññāṇaṃ avitakkampi vatthārammaṇasaṅghaṭṭanabalena , dutiyajjhānādīni ca heṭṭhimabhāvanābalena abhirohanti .
Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro .
So āraṇanumajjanalakkhaṇo .
Tathā hesa ‘‘ anusandhānatā ’’ ti ( dha . sa .8) niddiṭṭho .
Ettha ca vicārato oḷārikaṭṭhena , tasseva pubbaṅgamaṭṭhena ca paṭhamaghaṇṭābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , anuravo viya anusañcaraṇaṃ vicāro .
Vipphāravācettha vitakko cittassa paripphandanabhūto , ākāse uppatitukāmassa sakuṇassa pakkhavikkhepo viya , padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetasā bhamarassa , santavutti vicāro cittassa nātiparipphandanabhūto , ākāse uppatitassaM0.92 sakuṇassa pakkhappasāraṇaṃ viya , padumassa uparibhāge paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa .
Pinayati kāyacittaṃ tappeti , vaḍḍhetīti vā pīti , sā sampiyāyanalakkhaṇā , ārammaṇaṃ kallato gahaṇalakkhaṇāti vuttaṃ hoti , sampayuttadhamme sukhayatīti sukhaṃ , taṃ iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ subhojanarasassādako rājā viya .
Tattha ārammaṇappaṭilābhe pītiyā viseso pākaṭo kantārakhinnassa vanantodakadassane viya , yathāladdhassa anubhavane sukhassa viseso pākaṭo yathādiṭṭhaudakassa pānādīsu viyāti .
Nānārammaṇavikkhepābhāvena ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ imassāti ekaggaṃ , cittaṃ , tassa bhāvo ekaggatā , samādhi .
So avikkhepalakkhaṇo .
Tassa hi vasena sasampayuttaṃ cittaṃ avikkhittaṃ hoti .
Paṭhamañca desanākkamato ceva uppattikkamato ca ādibhūtattā taṃ jhānañca ārammaṇūpanijjhānato , paccanīkajhāpanato cāti paṭhamajjhānaṃ , vitakkādipañcakaṃ .
Jhānaṅgasamudāye yeva hi jhānavohāro nemiādiaṅgasamudāye rathavohāro viya , tathā hi vuttaṃ vibhaṅge ‘‘ jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā ’’ ti ( vibha .569).
Paṭhamajjhānena sampayuttaṃ kusalacittaṃ paṭhamajjhānakusalacittaṃ .
KasmāV0.91 pana aññesu phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu imeyeva pañca jhānaṅgavasena vuttāti ?
Vuccate – upanijjhānakiccavantatāya , kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca .
Vitakko hi ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti .
Vicāro anuppabandheti , pīti cassa pīnanaṃ , sukhañca upabrūhanaṃ karoti , atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā samādhānakiccenaM0.93 attānaṃ anuvattāpentī ekattārammaṇe samaṃ , sammā ca ādhiyati .
Indriyasamatāvasena samaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti evamete sameva upanijjhānakiccaṃ āveṇikaṃ .
Kāmacchandādipaṭipakkhabhāve pana samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujupaccanīkabhāvato .
Kāmacchandavasena hi nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānaṃ ekaggatāya hoti .
Pīti byāpādassa pāmojjasabhāvattā .
Vitakko thinamiddhassa yoniso saṅkappanavasena savipphārappavattito sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa vūpasantasītalasabhāvattā .
Vicāro vicikicchāya ārammaṇe anumajjanavasena paññāpatirūpasabhāvattā .
Evaṃ upanijjhānakiccavantatāya , kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca imeyeva pañca jhānaṅgabhāvena vavatthitāti .
Yathāhu –
‘‘ Upanijjhānakiccattā , kāmādipaṭipakkhato ;
Santesupi ca aññesu , pañceva jhānasaññitā ’’ ti .
Upekkhā panetta santavuttisabhāvattā sukheva antogadhāti daṭṭhabbaṃ .
Tenāhu –
‘‘ Upekkhā santavuttittā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti .( vibha . aṭṭha .232; visuddhi .2.644);
Pahānaṅgādivasena panassa viseso upari āvi bhavissati , tathā arūpāvacaralokuttaresupi labbhamānakaviseso .
Athettha kāmāvacarakusalesu viya saṅkhārabhedo kasmā na gahito .
Idampi hi kevalaṃ samathānuyogavasena paṭiladdhaṃ sasaṅkhārikaṃ , maggādhigamavasena paṭiladdhaṃ asaṅkhārikanti sakkā vattunti ?
Nayidamevaṃ maggādhigamavasenasattitoV0.92 paṭiladdhassāpi aparabhāge parikammavaseneva uppajjanato , tasmā sabbassapi jhānassa parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhārenaM0.94 vinā kevalaṃ adhikāravasena anuppajjanato ‘‘ asaṅkhārikan ’’ tipi , adhikārena ca vinā kevalaṃ parikammābhisaṅkhāreneva anuppajjanato ‘‘ sasaṅkhārikan ’’ tipi na sakkā vattunti .
Atha vā pubbābhisaṅkhāravaseneva uppajjamānassa na kadāci asaṅkhārikabhāvo sambhavatīti ‘‘ asaṅkhārikan ’’ ti ca byabhicārābhāvato ‘‘ sasaṅkhārikan ’’ ti ca na vuttanti .
Pi-saddena cettha catukkapañcakanayavasena suddhikanavako , tañca dukkhappaṭipadādandhābhiññādukkhappaṭipadākhippābhiññāsukhappaṭipadādandhābhiññāsukhappaṭipadākhippābhiññāvasena paṭipadācatukkena yojetvā desitattā cattāro navakā , parittaṃ parittārammaṇaṃ , parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ , appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ , appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti ārammaṇacatukkena yojitattā cattāro navakā ,‘‘ dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ , dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇan ’’ tyādinā ārammaṇappaṭipadāmissakanayavasena soḷasa navakāti pañcavīsati navakāti evamādibhedaṃ saṅgaṇhāti .
22. Jhānavisesena nibbattitavipāko ekantato taṃtaṃjhānasadisovāti vipākaṃ jhānasadisameva vibhattaṃ .
Imameva hi atthaṃ dīpetuṃ bhagavatā vipākaniddesepi kusalaṃ uddisitvāva tadanantaraṃ mahaggatalokuttaravipākā vibhattā .
25. Rūpāvacaramānasaṃ jhānabhedena pañcahi catūhi tīhi dvīhi puna dvīhi jhānaṅgehi sampayogabhedena pañcadhā pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikaṃ puna duvaṅgikanti pañcavidhaṃ hoti avisesena , puna taṃ puññapākakiriyānaṃ paccekaṃ pañcannaṃ pañcannaṃ bhedā pañcadasadhā bhavetyattho .
Rūpāvacaracittavaṇṇanā niṭṭhitā .