2. Cetasikaparicchedavaṇṇanā
Sampayogalakkhaṇavaṇṇanā
1. Evaṃ
M0.104V0.100 tāva cittaṃ bhūmijātisampayogasaṅkhārajhānārammaṇamaggabhedena yathārahaṃ vibhajitvā idāni cetasikavibhāgassa anuppattattā paṭhamaṃ tāva catubbidhasampayogalakkhaṇasandassanavasena cetasikalakkhaṇaṃ ṭhapetvā , tadanantaraṃ aññasamānaakusalasobhanavasena tīhi rāsīhi cetasikadhamme uddisitvā , tesaṃ soḷasahākārehi sampayogaṃ , tettiṃsavidhena saṅgahañca dassetuṃ ‘‘ ekuppādanirodhā cā ’’ tyādi āraddhaṃ .Cittena saha ekato uppādo ca nirodho ca yesaṃ te ekuppādanirodhā .
Ekaṃ ālambaṇañca vatthu ca yesaṃ te ekālambaṇavatthukā .
Evaṃ catūhi lakkhaṇehi cetoyuttā cittena sampayuttā dvipaññāsa lakkhaṇā dhāraṇato dhammā niyatayogino , aniyatayogino ca cetasikā matā .
Tattha yadi ekuppādamatteneva cetoyuttāti adhippetā , tadā cittena saha uppajjamānānaṃ rūpadhammānampi cetoyuttatā āpajjeyyāti ekanirodhaggahaṇaṃ .
Evampi cittānuparivattino viññattidvayassa pasaṅgo nasakkā nivāretuṃ , tathā ‘‘ ekato uppādo vā nirodho vā etesanti ekuppādanirodhā ’’ ti parikappentassa puretaramuppajjitvā cittassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhamānānampi rūpadhammānanti ekālambaṇaggahaṇaṃ .
Ye evaṃ tividhalakkhaṇā , te niyamato ekavatthuyevātidassanatthaṃ ekavatthukaggahaṇanti alamatippapañcena .
Sampayogalakkhaṇavaṇṇanā niṭṭhitā .
Aññasamānacetasikavaṇṇanā
2. Kathan ti
M0.105 sarūpasampayogākārānaṃ kathetukamyatāpucchā .Phusatīti phasso ( dha . sa . aṭṭha .1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā ), svāyaṃ
V0.101 phusanalakkhaṇo .Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati , sā cassa phusanākārappavatti ambilakhādakādīnaṃ passantassa parassa kheḷuppādādi viya daṭṭhabbā .
Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā , sā vedayitalakkhaṇā .
Ārammaṇarasānubhavanañhi patvā sesasampayuttadhammā ekadesamatteneva rasaṃ anubhavanti , ekaṃsato pana issaravatāya vedanāva anubhavati .
Tathā hesā ‘‘ subhojanarasānubhavanakarājā viyā ’’ ti vuttā .
Sukhādivasena panassā bhedaṃ sayameva vakkhati .
Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānāti saññaṃ katvā jānātīti saññā , sā sañjānanalakkhaṇā .
Sā hi uppajjamānā dāruādīsu vaḍḍhakiādīnaṃ saññāṇakaraṇaṃ viya pacchā sañjānanassa kāraṇabhūtaṃ ākāraṃ gahetvā uppajjati .
Nimittakārikāya tāvetaṃ yujjati , nimittena sañjānantiyā pana kathanti ?
Sāpi puna aparāya saññāya sañjānanassa nimittaṃ ākāraṃ gahetvā uppajjatīti na ettha koci asambhavo .
Ceteti attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahati , saṅkhatābhisaṅkharaṇe vā byāpāramāpajjatīti cetanā .
Tathā hi ayameva abhisaṅkharaṇe padhānattā vibhaṅge suttantabhājaniye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena ‘‘ saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) vatvā ‘‘ cakkhusamphassajā cetanā ’’ tyādinā ( vibha .21) niddiṭṭhā .
Sā cetayitalakkhaṇā , jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya sakiccaparakiccasādhikāti daṭṭhabbaṃ .
Ekaggatāvitakkavicārapītīnaṃ sarūpavibhāvanaṃ heṭṭhā āgatameva .
Jīvanti
M0.106 tena sampayuttadhammāti jīvitaṃ , tadeva sahajātānupālane ādhipaccayogena indriyanti jīvitindriyaṃ , taṃ anupālanalakkhaṇaṃ uppalādianupālakaṃ udakaṃ viya .Karaṇaṃ kāro , manasmiṃ kāro manasikāro , so cetaso ārammaṇe samannāhāralakkhaṇo .
Vitakko hi sahajātadhammānaṃ ārammaṇe abhiniropanasabhāvattā te tattha pakkhipanto viya hoti , cetanā attanā ārammaṇaggahaṇena yathāruḷhe dhammepi tattha tattha niyojentī balanāyako viya hoti , manasikāro te ārammaṇābhimukhaṃ payojanato ājānīyānaṃ payojanakasārathi viyāti ayametesaṃ viseso .
Dhammānañhi taṃ taṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ sabhāvato paṭivijjhitvā bhagavatā te te dhammā vibhattāti bhagavati saddhāya ‘‘ evaṃ visesā ime dhammā ’’ ti okappetvā uggahaṇaparipucchādivasena tesaṃ sabhāvasamadhigamāya yogo karaṇīyo , na pana tattha tattha vippaṭipajjantehi
V0.102 sammoho āpajjitabboti ayamettha ācariyānaṃ anusāsanī .Sabbesampi ekūnanavuticittānaṃ sādhāraṇā niyamato tesu uppajjanatoti sabbacittasādhāraṇā nāma .
3. Adhimuccanaṃ adhimokkho , so sanniṭṭhānalakkhaṇo , ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo .
Vīrānaṃ bhāvo , kammaṃ , vidhinā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ , ussāho , so sahajātānaṃ upatthambhanalakkhaṇo .
Vīriyavasena hi tesaṃ olīnavuttitā na hoti .
Evañca katvā imassa vitakkādīhi viseso supākaṭo hoti .
Chandanaṃ chando , ārammaṇena atthikatā , so kattukāmatālakkhaṇo .
Tathā hesa ‘‘ ārammaṇaggahaṇe cetaso hatthappasāraṇaṃ viyā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1 yevāpanakavaṇṇanā ) vuccati .
Dānavatthuvissajjanavasena
M0.107 pavattakālepi cesa vissajjitabbena tena atthikova khipitabbausūnaṃ gahaṇe atthiko issāso viya .Sobhanesu taditaresu ca pakārena kiṇṇā vippakiṇṇāti pakiṇṇakā .
4. Sobhanāpekkhāya itare , itarāpekkhāya sobhanā ca aññe nāma , tesaṃ samānā na uddhaccasaddhādayo viya akusalādisabhāvāyevāti aññasamānā .
Aññasamānacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā .
Akusalacetasikavaṇṇanā
5. Evaṃ tāva sabbacittasādhāraṇavasena , pakiṇṇakavasena ca sobhanetarasabhāve terasa dhamme uddisitvā idāni heṭṭhā cittavibhāge niddiṭṭhānukkamena akusaladhammapariyāpanne paṭhamaṃ , tato sobhanadhammapariyāpanne ca dassetuṃ ‘‘ moho ’’ tyādi vuttaṃ .
Ahetukā pana āveṇikadhammā natthīti na te visuṃ vuttā .
Ārammaṇe muyhatīti moho , aññāṇaṃ , so ārammaṇasabhāvacchādanalakkhaṇo .
Ārammaṇaggahaṇavasappavattopi hesa tassa yathāsabhāvappaṭicchādanākaāreneva pavattati .
Na hirīyati na lajjatīti ahiriko , puggalo , dhammasamūho vā .
Ahirikassa bhāvo ahirikkaṃ , tadeva ahirikaṃ .
Na ottappatīti anottappaṃ .
Tattha gūthato gāmasūkaro
V0.103 viya kāyaduccaritādito ajigucchanalakkhaṇaṃ ahirikaṃ , aggito salabho viya tato anuttāsalakkhaṇaṃ anottappaṃ .Tenāhu porāṇā –
‘‘ Jigucchati nāhiriko , pāpā gūthāva sūkaro ;
Na bhāyati anottappī , salabho viya pāvakā ’’ ti .
Uddhatassa
M0.108 bhāvo uddhaccaṃ , taṃ cittassa avūpasamalakkhaṇaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya .Lubbhatīti lobho , so ārammaṇe abhisaṅgalakkhaṇo makkaṭālepo viya .
Cittassa ālambitukāmatāmattaṃ chando , lobho tattha abhigijjhananti ayametesaṃ viseso .
‘‘ Idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti micchābhinivesalakkhaṇā diṭṭhi .
Ñāṇañhi ārammaṇaṃ yathāsabhāvato jānāti , diṭṭhi yathāsabhāvaṃ vijahitvā ayāthāvato gaṇhātīti ayametesaṃ viseso .
‘‘ Seyyohamasmī ’’ tyādinā maññatīti māno , so uṇṇatilakkhaṇo .
Tathā hesa ‘‘ ketukamyatāpaccupaṭṭhāno ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .400) vutto .
Dussatīti doso , so caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya , issatīti issā , sā parasampattiusūyanalakkhaṇā .
Maccharassa bhāvo macchariyaṃ ,‘‘ mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu , mayhameva hotū ’’ ti pavattaṃ vā macchariyaṃ , taṃ attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ .
Kucchitaṃ katanti kukataṃ .
Katākataduccaritasucaritaṃ .
Akatampi hi kukatan ’’ ti voharanti ‘‘ yaṃ mayā akataṃ .
Taṃ kukatan ’’ ti .
Idha pana katākataṃ ārabbha uppanno vippaṭisāracittuppādo kukataṃ , tassa bhāvo kukkuccaṃ , taṃ katākataduccaritasucaritānusocanalakkhaṇaṃ .
Thinanaṃ thinaṃ , anussāhanāvasaṃsīdanavasena saṃhatabhāvo .
Middhanaṃ middhaṃ , vigatasāmatthiyatā , asattivighāto vā , tattha thinaṃ cittassa akammaññatālakkhaṇaṃ , middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayametesaṃ viseso .
Tathā hi pāḷiyaṃ ( dha . sa .1162-1163)‘‘ tattha katamaṃ thinaṃ ?
Yā cittassa akallatā akammaññatā .
Tattha katamaṃ middhaṃ ?
Yā kāyassa akallatā akammaññatā ’’ tyādinā imesaṃ niddeso pavatto .
Nanu ca ‘‘ kāyassā ’’ ti vacanato rūpakāyassapi akammaññatā middhanti tassa rūpabhāvopi āpajjatīti ?
Nāpajjati , tattha tattha ācariyehi ānītakāraṇavasenevassa
M0.109 paṭikkhittattā .Tathā hi middhavādimatappaṭikkhepanatthaṃ tesaṃ vādanikkhepapubbakaṃ aṭṭhakathādīsu bahudhā vitthārenti ācariyā .
Ayaṃ panettha saṅgaho –
‘‘ Keci
V0.104 middhampi rūpanti , vadantetaṃ na yujjati ;Pahātabbesu vuttattā , kāmacchandādayo viya .
‘‘ Pahātabbesu akkhāta-metaṃ nīvaraṇesu hi ;
Rūpantu na pahātabba-makkhātaṃ dassanādinā .
‘‘‘ Na tumhaṃ bhikkhave rūpaṃ , pajahethā ’ ti pāṭhato ;
Paheyyabhāvalesopi , yattha rūpassa dissati .
‘‘ Tattha tabbisayacchanda-rāgahāni pakāsitā ;
Vuttañhi tattha yo chanda-rāgakkhepotiādikaṃ .
‘‘ Rūpārūpesu middhesu , arūpaṃ tattha desitaṃ ;
Iti ce natthi taṃ tattha , avisesena pāṭhato .
‘‘ Sakkā hi anumātuṃ yaṃ , middhaṃ rūpanti cintitaṃ ;
Tampi nīvaraṇaṃ middha-bhāvato itaraṃ viya .
‘‘ Sampayogābhidhānā ca , na taṃ rūpanti nicchayo ;
Arūpīnañhi khandhānaṃ , sampayogo pavuccati .
‘‘ Tathāruppe samuppatti , pāṭhato natthi rūpatā ;
Niddā khīṇāsavānantu , kāyagelaññato siyā ’’ ti .
Akusalacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sobhanacetasikavaṇṇanā
6. Saddahatīti
V0.105 saddhā , buddhādīsu pasādo , sā sampayuttadhammānaṃ pasādanalakkhaṇā udakappasādakamaṇi viya .Saraṇaṃ
M0.110 sati , asammoso , sā sampayuttadhammānaṃ sāraṇalakkhaṇā .Hirīyati kāyaduccaritādīhi jigucchatīti hirī , sā pāpato jigucchanalakkhaṇā .
Ottappatīti ottappaṃ , taṃ pāpato uttāsalakkhaṇaṃ .
Attagāravavasena pāpato jigucchanato kulavadhū viya hirī , paragāravavasena pāpato uttāsanato vesiyā viya ottappaṃ .
Lobhappaṭipakkho alobho , so ārammaṇe cittassa alaggatālakkhaṇo muttabhikkhu viya .
Dosappaṭipakkho adoso , so acaṇḍikkalakkhaṇo anukūlamitto viya .
Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā , sā cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanalakkhaṇā samappavattānaṃ assānaṃ ajjhupekkhako sārathi viya .
Kāyassa passambhanaṃ kāyappassaddhi .
Cittassa passambhanaṃ cittappassaddhi .
Ubhopi cetā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā .
Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā .
Tathā cittalahutā .
Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā .
Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā .
Tathā cittamudutā .
Tā kāyacittathaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā .
Kammani sādhu kammaññaṃ , tassa bhāvo kammaññatā , kāyassa kammaññatā kāyakammaññatā .
Tathā cittakammaññatā .
Tā kāyacittaakammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā .
Paguṇassa bhāvo pāguññaṃ , tadeva pāguññatā , kāyassa pāguññatā kāyapāguññatā .
Tathā cittapāguññatā .
Tā kāyacittānaṃ gelaññavūpasamalakkhaṇā .
Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā .
Tathā cittujukatā .
Tā kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā .
Yathākkamaṃ panetā kāyacittānaṃ sārambhādikaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā , kāyoti cettha vedanādikkhandhattayassa gahaṇaṃ .
Yasmā cete dve dve dhammāva ekato hutvā yathāsakaṃ paṭipakkhadhamme hananti , tasmā idheva
M0.111 duvidhatā vuttā , na samādhiādīsu .Apica cittappassaddhiādīhi cittasseva passaddhādibhāvo hoti , kāyappassaddhiādīhi pana rūpakāyassapi taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpapharaṇavasenāti tadatthasandassanatthañcettha duvidhatā vuttā .
Sobhanānaṃ sabbesampi sādhāraṇā niyamena tesu uppajjanatoti sobhanasādhāraṇā .
7. Sammā vadanti etāyāti sammāvācā , vacīduccaritavirati .
Sā catubbidhā musāvādā
V0.106 veramaṇi , pisuṇavācā veramaṇi , pharusavācā veramaṇi , samphappalāpā veramaṇīti .Kammameva kammanto suttantavanantādayo viya .
Sammā pavatto kammanto sammākammanto , kāyaduccaritavirati .
Sā tividhā pāṇātipātā veramaṇi , adinnādānā veramaṇi , kāmesumicchācārā veramaṇīti .
Sammā ājīvanti etenāti sammāājīvo , micchājīvavirati .
So pana ājīvahetukakāyavacīduccaritato viramaṇavasena sattavidho , kuhanalapanādimicchājīvaviramaṇavasena bahuvidho vā .
Tividhāpi panetā paccekaṃ sampattasamādānasamucchedavirativasena tividhā viratiyo nāma yathāvuttaduccaritehi viramaṇato .
8. Karoti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ janeti , kirati vā vikkhipati paradukkhaṃ , kiṇāti vā taṃ hiṃsati , kiriyati vā dukkhitesu pasāriyatīti karuṇā , sā paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā .
Tāya hi paradukkhaṃ apanīyatu vā , mā vā , tadākāreneva sā pavattati .
Modanti etāyāti muditā , sā parasampattianumodanalakkhaṇā , appamāṇasattārammaṇattā appamāṇā , tā eva appamaññā .
Nanu ca ‘‘ catasso appamaññā ’’ ti vakkhati , kasmā panettha dveyeva vuttāti ?
Adosatatramajjhattatāhi mettupekkhānaṃ gahitattā .
Adosoyeva hi sattesu hitajjhāsayavasappavatto
M0.112 mettā nāma .Tatramajjhattatāyeva tesu paṭighānunayavūpasamappavattā upekkhā nāma .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Abyāpādena mettā hi , tatramajjhattatāya ca ;
Upekkhā gahitā yasmā , tasmā na gahitā ubho ’’ ti .( abhidha .70);
Pakārena jānāti aniccādivasena avabujjhatīti paññā , sā eva yathāsabhāvāvabodhane ādhipaccayogato indriyanti paññindriyaṃ .
Atha saññāviññāṇapaññānaṃ kiṃ nānākaraṇanti ?
Saññā tāva nīlādivasena sañjānanamattaṃ karoti , lakkhaṇappaṭivedhaṃ kātuṃ na sakkoti .
Viññāṇaṃ lakkhaṇappaṭivedhampi sādheti , ussakkitvā pana maggaṃ pāpetuṃ na sakkoti .
Paññā pana tividhampi karoti , bālagāmikaheraññikānaṃ kahāpaṇāvabodhanamettha nidassananti .
Ñāṇavippayuttasaññāya cettha ākāraggahaṇavasena uppajjanakāle viññāṇaṃ abbohārikaṃ , sesakāle balavaṃ .
Ñāṇasampayuttā pana ubhopi tadanugatikā honti .
Sabbathāpi pañcavīsatīti sambandho .
9.‘‘ Terasaññasamānā ’’ tyādi
V0.107 tīhi rāsīhi vuttānaṃ saṅgaho .Sobhanacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sampayoganayavaṇṇanā
10. Cittena saha aviyuttā cittāviyuttā , cetasikāti vuttaṃ hoti .
Uppajjatīti uppādo , cittameva uppādo cittuppādo
M0.113 .Aññattha pana sasampayuttaṃ cittaṃ cittuppādoti vuccati ‘‘ uppajjati cittaṃ etenāti uppādo , dhammasamūho , cittañca taṃ uppādo cāti cittuppādo ’’ ti katvā .
Samāhāradvandepi hi pulliṅgaṃ katthaci saddavidū icchanti .
Tesaṃ cittāviyuttānaṃ cittuppādesu paccekaṃ sampayogo ito paraṃ yathāyogaṃ pavuccatīti sambandho .
Aññasamānacetasikasampayoganayavaṇṇanā
13. Sabhāvena avitakkattā dvipañcaviññāṇāni vajjitāni etehi , tehi vā etāni vajjitānīti dvipañcaviññāṇavajjitāni , catucattālīsa kāmāvacaracittāni .
Tesu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ca vitakko jāyati sesānaṃ bhāvanābalena avitakkattāti adhippāyo .
14. Tesu ceva pañcapaññāsasavitakkacittesu , ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu vicāro jāyati .
15. Dvipañcaviññāṇehi , vicikicchāsahagatena cāti ekādasahi vajjitesu aṭṭhasattaticittesu adhimokkho jāyati .
16. Pañcadvārāvajjanena , dvipañcaviññāṇehi , sampaṭicchanadvayena , santīraṇattayena cāti soḷasahi vajjitesu tesattatiyā cittesu vīriyaṃ jāyati .
17. Domanassasahagatehidvīhi
V0.108 , upekkhāsahagatehi pañcapaññāsacittehi , kāyaviññāṇadvayena , ekādasahi catutthajjhānehi cāti sattaticittehi vajjitesu ekapaññāsacittesu pīti jāyati . 18. Ahetukehi
M0.114 aṭṭhārasahi , momūhehi dvīhi cāti vīsatiyā cittehi vajjitesu ekūnasattaticittesu chando jāyati . 19. Te panāti pakiṇṇakavivajjitā taṃsahagatā ca .
Yathākkaman ti vitakkādichapakiṇṇakavajjitataṃsahitakamānurūpato .
‘‘ Chasaṭṭhi pañcapaññāsā ’’ tyādi ekavīsasatagaṇanavasena , ekūnanavutigaṇanavasena ca yathārahaṃ yojetabbaṃ .
Aññasamānacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Akusalacetasikasampayoganayavaṇṇanā
20.‘‘ Sabbākusalasādhāraṇā ’’ ti vatvā tadeva samatthetuṃ ‘‘ sabbesupī ’’ tyādi vuttaṃ .
Yo hi koci pāṇātipātādīsu paṭipajjati , so sabbopi mohena tattha anādīnavadassāvī ahirikena tato ajigucchanto , anottappena anottappanto , uddhaccena avūpasanto ca hoti , tasmā te sabbākusalesu upalabbhanti .
21. Lobhasahagatacittesvevāti eva -kāro adhikāratthāyapi hotīti ‘‘ diṭṭhisahagatacittesū ’’ tiādīsupi avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sakkāyādīsu hi abhinivisantassa tattha mamāyanasambhavato diṭṭhi lobhasahagatacittesveva labbhati .
Mānopi ahaṃmānavasena pavattanato diṭṭhisadisova pavattatīti diṭṭhiyā saha ekacittuppādena pavattati kesarasīho viya aparena tathāvidhena saha ekaguhāyaṃ , na cāpi dosamūlādīsu uppajjati attasinehasannissayabhāvena ekantalobhapadaṭṭhānattāti so diṭṭhivippayuttesveva labbhati .
24. Tathā
M0.115V0.109 parasampattiṃ usūyantassa , attasampattiyā ca parehi sādhāraṇabhāvaṃ anicchantassa , katākataduccaritasucarite anusocantassa ca tattha tattha paṭihananavaseneva pavattanato issāmacchariyakukkuccāni paṭighacittesveva . 25. Akammaññatāpakatikassa tathā sabhāvatikkhesu asaṅkhārikesu pavattanāyogato thinamiddhaṃ sasaṅkhārikesveva labbhati .
27. Sabbāpuññesveva cattāro cetasikā gatā , lobhamūleyeva yathāsambhavaṃ tayo gatā , dosamūlesveva dvīsu cattāro gatā , tathā sasaṅkhāreyeva dvayanti yojanā .
Vicikicchā vicikicchācitte cāti ca -saddo avadhāraṇe .
Vicikicchā vicikicchācitteyevāti sambandho .
Akusalacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sobhanacetasikasampayoganayavaṇṇanā
29. Lokuttaracittesu pādakajjhānādivasena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā , na pana viratīnaṃ abhāvo maggassa kāyaduccaritādīnaṃ samucchedavasena , phalassa ca tadanukūlavasena pavattanatoti vuttaṃ ‘‘ viratiyo panā ’’ tyādi .
Sabbathāpīti sabbehipi taṃtaṃduccaritadurājīvānaṃ vidhamanavasappavattehi ākārehi .
Na hi etāsaṃ lokiyesu viya lokuttaresupi musāvādādīnaṃ visuṃ visuṃ pahānavasena pavatti hoti sabbesameva duccaritadurājīvānaṃ tena tena maggena kesañci sabbaso , kesañci apāyagamanīyādiavatthāya pahānavasena ekakkhaṇe samucchindanato .
Nanu cāyamattho ‘‘ ekatovā ’’ ti imināva siddhoti ?
Taṃ na , tissannaṃ ekatovuttiparidīpanamattena catubbidhavacīduccaritādīnaṃ paṭipakkhākārappavattiyā adīpitattā .
Keci pana imamatthaṃ asallakkhetvāva
M0.116 ‘‘‘ sabbathāpī ’ ti idaṃ atirittan ’’ ti vadanti , tattha tesaṃ aññāṇameva kāraṇaṃ .‘‘ Niyatā ’’ ti imināpi lokiyesu viya kadāci sambhavaṃ nivāreti .
Tathā hetā lokiyesu yevāpanakavasena desitā , idha pana sarūpeneva .
Kāmāvacarakusalesvevāti avadhāraṇena
V0.110 kāmāvacaravipākakiriyesu mahaggatesu ca sambhavaṃ nivāreti .Tathā ceva upari vakkhati .
Kadācīti musāvādādiekekaduccaritehi paṭiviramaṇakāle .
Kadāci uppajjantāpi na ekato uppajjanti vītikkamitabbavatthusaṅkhātānaṃ attano ārammaṇānaṃ sambhavāpekkhattāti vuttaṃ ‘‘ visuṃ visun ’’ ti .
30. Appanāppattānaṃ appamaññānaṃ na kadāci somanassarahitā pavatti atthīti ‘‘ pañcama … pe … cittesu cā ’’ ti vuttaṃ .
Vinīvaraṇāditāya mahattaṃ gatāni , mahantehi vā jhāyīhi gatāni pattānīti mahaggatāni .
Nānā hutvāti bhinnārammaṇattā attano ārammaṇabhūtānaṃ dukkhitasukhitasattānaṃ āpāthagamanāpekkhatāya visuṃ visuṃ hutvā .
Etthāti imesu kāmāvacarakusalacittesu , karuṇāmuditābhāvanākāle appanāvīthito pubbe paricayavasena upekkhāsahagatacittehipi parikammaṃ hoti , yathā taṃ paguṇaganthaṃ sajjhāyantassa kadāci aññavihitassapi sajjhāyanaṃ , yathā ca paguṇavipassanāya saṅkhāre sammasantassa kadāci paricayabalena ñāṇavippayuttacittehipi sammasananti upekkhāsahagatakāmāvacaresu karuṇāmuditānaṃ asambhavavādo kecivādo kato .
Appanāvīthiyaṃ pana tāsaṃ ekantato somanassasahagatesveva sambhavo daṭṭhabbo bhinnajātikassa viya bhinnavedanassapi āsevanapaccayābhāvato .
32. Tayo soḷasacittesūti sammāvācādayo tayo dhammā aṭṭhalokuttarakāmāvacarakusalavasena soḷasacittesu jāyanti .
33. Evaṃ
M0.117 niyatāniyatasampayogavasena vuttesu aniyatadhamme ekato dassetvā sesānaṃ niyatabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘ issāmaccherā ’’ tyādi vuttaṃ .Issāmaccherakukkuccaviratikaruṇādayo nānā kadāci jāyanti , māno ca kadāci ‘‘ seyyohamasmī ’’ tyādivasappavattiyaṃ jāyati .
Thinamiddhaṃ tathā kadāci akammaññatāvasappavattiyaṃ saha aññamaññaṃ avippayogivasena jāyatīti yojanā .
Atha vā māno cāti ettha ca -saddaṃ ‘‘ sahā ’’ ti etthāpi yojetvā thinamiddhaṃ tathā kadāci saha ca sasaṅkhārikapaṭighe , diṭṭhigatavippayuttasasaṅkhārikesu ca issāmacchariyakukkuccehi , mānena ca saddhiṃ , kadāci taditarasasaṅkhārikacittasampayogakāle , taṃsampayogakālepi vā nānā ca jāyatīti yojanā daṭṭhabbā .
Apare pana ācariyā ‘‘ māno ca thinamiddhañca tathā kadāci nānā kadāci saha ca jāyatī ’’ ti ettakameva yojesuṃ .
34. Sesāti
V0.111 yathāvuttehi ekādasahi aniyatehi itare ekacattālīsa .Keci pana ‘‘ yathāvuttehi aniyatayevāpanakehi sesā niyatayevāpanakā ’’ ti vaṇṇenti , taṃ tesaṃ matimattaṃ , idha yevāpanakanāmena kesañci anuddhaṭattā .
Kevalañhettha niyatāniyatavasena cittuppādesu yathārahaṃ labbhamānacetasikamattasandassanaṃ ācariyena kataṃ , na yevāpanakanāmena keci uddhaṭāti .
Evaṃ tāva ‘‘ phassādīsu ayaṃ dhammo ettakesu cittesu upalabbhatī ’’ ti cittaparicchedavasena sampayogaṃ dassetvā idāni ‘‘ imasmiṃ cittuppāde ettakā cetasikā ’’ ti cetasikarāsiparicchedavasena saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘ saṅgahañcā ’’ tyādi vuttaṃ .
Sobhanacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṅgahanayavaṇṇanā
35.‘‘ Chattiṃsā ’’ tyādi
M0.118 tattha tattha yathārahaṃ labbhamānakadhammavasena gaṇanasaṅgaho . 36. Paṭhamajjhāne niyuttāni cittāni , taṃ vā etesaṃ atthīti paṭhamajjhānikacittāni .
Appamaññānaṃ sattārammaṇattā , lokuttarānañca nibbānārammaṇattā vuttaṃ ‘‘ appamaññāvajjitā ’’ ti .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā aññasamānā , appamaññāvajjitā sobhanacetasikā ca saṅgahaṃ gacchantīti ākaḍḍhati .
Upekkhāsahagatāti vitakkavicārapītisukhavajjā sukhaṭṭhānaṃ paviṭṭhaupekkhāya sahagatā .
Pañcakajjhānavasenāti vitakkavicāre visuṃ visuṃ atikkamitvā bhāventassa nātitikkhañāṇassa vasena desitassa jhānapañcakassa vasena .
Te pana ekato atikkamitvā bhāventassa tikkhañāṇassa vasena desitacatukkajjhānavasena dutiyajjhānikesu vitakkavicāravajjitānaṃ sambhavato catudhā eva saṅgaho hotīti adhippāyo .
37. Tettiṃsadvayaṃ catutthapañcamajjhānacittesu .
Mahaggatacittasaṅgahanayavaṇṇanā
38. Tīsūti
V0.112 kusalavipākakiriyavasena tividhesu sīlavisuddhivasena suvisodhitakāyavacīpayogassa kevalaṃ cittasamādhānamattena mahaggatajjhānāni pavattanti , na pana kāyavacīkammānaṃ visodhanavasena , nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanapaṭippassambhanavasenāti vuttaṃ ‘‘ virativajjitā ’’ ti .Paccekamevāti visuṃ visuṃyeva .
Pannarasasūti rūpāvacaravasena tīsu , āruppavasena dvādasasūti pannarasasu .
Appamaññāyo na labbhantīti ettha kāraṇaṃ vuttameva .
Mahaggatacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayavaṇṇanā
40. Paccekamevāti
M0.119 ekekāyeva .Appamaññānaṃ hi sattārammaṇattā , viratīnañca vītakkamitabbavatthuvisayattā natthi tāsaṃ ekacittuppāde sambhavoti lokiyaviratīnaṃ ekantakusalasabhāvattā natthi abyākatesu sambhavoti vuttaṃ ‘‘ virativajjitā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ pañca sikkhāpadā kusalāyevā ’’ ti ( vibha .715).
Itarathā saddhāsatiādayo viya ‘‘ siyā kusalā , siyā abyākatā ’’ ti vadeyya .
Phalassa pana maggapaṭibimbabhūtattā , duccaritadurājīvānaṃ paṭippassambhanato ca na lokuttaraviratīnaṃ ekantakusalatā yuttāti tāsaṃ tattha aggahaṇaṃ .
Kāmāvacaravipākānampi ekantaparittārammaṇattā , appamaññānañca sattārammaṇattā , viratīnampi ekantakusalattā vuttaṃ ‘‘ appamaññāvirativajjitā ’’ ti .
Nanu ca paññattādiārammaṇampi kāmāvacarakusalaṃ hotīti tassa vipākenapi kusalasadisārammaṇena bhavitabbaṃ yathā taṃ mahaggatalokuttaravipākehīti ?
Nayidamevaṃ , kāmataṇhādhīnassa phalabhūtattā .
Yathā hi dāsiyā putto mātarā icchitaṃ kātuṃ asakkonto sāmikeneva icchiticchitaṃ karoti , evaṃ kāmataṇhāyattatāya dāsisadisassa kāmāvacarakammassa vipākabhūtaṃ cittaṃ tena gahitārammaṇaṃ aggahetvā kāmataṇhārammaṇameva gaṇhātīti .
Dvādasadhāti kusalavipākakiriyabhedesu paccekaṃ cattāro cattāro dukāti katvā tīsu dvādasadhā .
42. Idāni
V0.113 imesu paṭhamajjhānikādīhi dutiyajjhānikādīnaṃ bhedakaradhamme dassetuṃ ‘‘ anuttare jhānadhammā ’’ tyādi vuttaṃ .Anuttare citte vitakkavicārapītisukhavasena jhānadhammā visesakā bhedakā .
Majjhime mahaggate appamaññā , jhānadhammā
M0.120 ca .Parittesu kāmāvacaresu viratī , ñāṇapītī ca appamaññā ca visesakā , tattha viratī kusalehi vipākakiriyānaṃ visesakā , appamaññā kusalakiriyehi vipākānaṃ , ñāṇapītī pana tīsu paṭhamayugaḷādīhi dutiyayugaḷādīnanti daṭṭhabbaṃ .
Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Akusalacittasaṅgahanayavaṇṇanā
44. Dutiye asaṅkhāriketi diṭṭhivippayutte asaṅkhārike lobhamānena tatheva aññasamānā , akusalasādhāraṇā ca ekūnavīsati dhammāti sambandho .
45. Tatiyeti upekkhāsahagatadiṭṭhisampayutte asaṅkhārike .
46. Catuttheti diṭṭhivippayutte asaṅkhārike .
47. Issāmacchariyakukkuccāni panettha paccekameva yojetabbāni bhinnārammaṇattāyevāti adhippāyo .
50. Adhimokkhassa nicchayākārappavattito dveḷhakasabhāve vicikicchācitte sambhavo natthīti ‘‘ adhimokkhavirahitā ’’ ti vuttaṃ .
51. Ekūnavīsati paṭhamadutiyaasaṅkhārikesu , aṭṭhārasa tatiyacatutthaasaṅkhārikesu , vīsa pañcame
V0.114 asaṅkhārike , ekavīsa paṭhamadutiyasasaṅkhārikesu , vīsati tatiyacatutthasasaṅkhārikesu , dvāvīsa pañcame sasaṅkhārike , pannarasa momūhadvayeti evaṃ akusale sattadhā ṭhitāti yojanā . 52. Sādhāraṇāti
M0.121 akusalānaṃ sabbesameva sādhāraṇabhūtā cattāro samānā ca chandapītiadhimokkhavajjitā aññasamānā apare dasāti ete cuddasa dhammā sabbākusalayoginoti pavuccantīti yojanā .Akusalacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Ahetukacittasaṅgahanayavaṇṇanā
54.‘‘ Tathā ’’ ti iminā aññasamāne paccāmasati .
56. Manoviññāṇadhātuyā viya visiṭṭhamananakiccāyogato mananamattā dhātūti manodhātu .
Ahetukapaṭisandhiyugaḷeti upekkhāsantīraṇadvaye .
58. Dvādasa hasanacitte , ekādasa voṭṭhabbanasukhasantīraṇesu , dasa manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugaḷavasena pañcasu , satta dvipañcaviññāṇesūti aṭṭhārasāhetukesu cittuppādesu saṅgaho catubbidho hotīti yojanā .
59. Tettiṃsavidhasaṅgahoti anuttare pañca , tathā mahaggate , kāmāvacarasobhane dvādasa , akusale satta , ahetuke cattāroti tettiṃsavidhasaṅgaho .
60. Itthaṃ yathāvuttanayena cittāviyuttānaṃ cetasikānaṃ cittaparicchedavasena vuttaṃ sampayogañca cetasikarāsiparicchedavasena vuttaṃ saṅgahañca ñatvā yathāyogaṃ cittena samaṃ bhedaṃ uddise ‘‘ sabbacittasādhāraṇā tāva satta ekūnanavuticittesu uppajjanato paccekaṃ ekūnanavutividhā
V0.115 , pakiṇṇakesuM0.122 vitakko pañcapaññāsacittesu uppajjanato pañcapaññāsavidho ’’ tyādinā katheyyāti attho .Ahetukacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya
Cetasikaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā .