Tadārammaṇaniyamavaṇṇanā
25. Sabbatthāpīti
M0.150 pañcadvāramanodvārepi . 26. Iṭṭheti iṭṭhamajjhatte .
Atiiṭṭhārammaṇañhi visuṃ vakkhati .
Kusalavipākāni pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇānīti sambandho .
Iṭṭhamajjhatte santīraṇatadārammaṇāni upekkhāsahagatānevāti āha ‘‘ atiiṭṭhe pana somanassasahagatānevā ’’ ti .
Vipākassa hi kammānubhāvato pavattamānassa ādāse mukhanimittaṃ viya nibbikappatāya pakappetvā gahaṇābhāvato yathārammaṇameva vedanāyogo hoti , kusalākusalānaṃ pana appahīnavipallāsesu santānesu pavattiyā atiiṭṭhepi iṭṭhamajjhattaaniṭṭhākārato , aniṭṭhepi iṭṭhaiṭṭhamajjhattākārato gahaṇaṃ hoti .
Tathā hi assaddhādīnaṃ buddhādīsu atiiṭṭhārammaṇesupi upekkhājavanaṃ hoti , titthiyādīnañca domanassajavanaṃ , gambhīrapakatikādīnañca paṭikkūlārammaṇe upekkhājavanaṃ , sunakhādīnañca tattha somanassajavanaṃ , purimapacchābhāgappavattāni pana vipākāni yathāvatthukāneva
V0.139 .Apica asucidassane sumanāyamānānaṃ sunakhādīnanti .
Cakkhuviññāṇādīnaṃ pana atiiṭṭhāniṭṭhesu pavattamānānampi upekkhāsahagatabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā kathitameva .
27. Tatthāpīti tadārammaṇesupi .
Somanassasahagatakiriyajavanāvasāneti sahetukāhetukasukhasahagatakiriyapañcakāvasāne .
Khīṇāsavānaṃ cittavipallāsābhāvena kiriyajavanānipi yathārammaṇameva pavattantīti vuttaṃ ‘‘ somanassasahagatakiriyajavanāvasāne ’’ tyādi .
Keci pana ācariyā ‘‘ paṭṭhāne ( dha . sa . mūlaṭī .498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā )‘ kusalākusale niruddhe vipāko
M0.151 tadārammaṇatā uppajjatī ’ ti ( paṭṭhā .3.1.98) kusalākusalānamevānantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttanti natthi kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇuppādo ’’ ti vadanti .Tattha vuccate – yadi abyākatānantarampi tadārammaṇaṃ vucceyya .
Parittārammaṇe voṭṭhabbanānantarampi tassa pavattiṃ maññeyyunti kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na vuttaṃ , na pana alabbhanato .
Labbhamānassapi hi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati , yathā taṃ dhammasaṅgahe labbhamānampi hadayavatthu desanābhedaparihāratthaṃ na vuttanti .
28. Domanassa … pe … upekkhāsahagatāneva bhavanti , na somanassasahagatāni aññamaññaṃ viruddhasabhāvattā .
Teneva hi paṭṭhāne domanassānantaraṃ somanassaṃ , tadanantarañca domanassaṃ anuddhaṭaṃ .
Tathā hi ‘‘ sukhāya vedanāya sampayutto dhammo sukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo ’’ tyādinā ( paṭṭhā .1.2.45) sukhadukkhavedanāya sampayuttā dhammā attano attano samānavedanāsampayuttānaṃ adukkhamasukhavedanāya sampayuttakānañca anantarapaccayabhāvena dvīsu dvīsu vāresu vuttā , adukkhamasukhavedanāya sampayuttakā pana samānavedanāsampayuttānaṃ , itaravedanādvayasampayuttānañca dhammānaṃ anantarapaccayabhāvena tīsu vāresūti evaṃ vedanāttike satteva anantarapaccayavārā vuttā .
Yadi ca domanassānantaraṃ somanassaṃ , somanassānantaraṃ vā domanassaṃ uppajjeyya , sukhadukkhavedanāsampayuttānampi aññamaññaṃ anantarapaccayavasena dve vāre vaḍḍhetvā nava vārā vattabbā siyuṃ , na panevaṃ vuttā .
Tasmā na tesaṃ tadanantaraṃ uppatti atthi .
Ettha ca ‘‘ somanassasahagatakiriyajavanāvasāne ’’ tyādinā ayampi niyamo anuññāto –
‘‘ Parittakusalādosa-pāpasātakriyājavā
V0.140 ;Pañcasvekaṃ tadālambaṃ , sukhitesu yathārahaṃ .
‘‘ Pāpākāmasubhā
M0.152 ceva , sopekkhā ca kriyājavā ;Sopekkhesu tadālambaṃ , chasvekamanurūpato ’’ ti .
Ayañhi javanena tadārammaṇaniyamo abyabhicārī .
‘‘ Ñāṇasampayuttajavanato ñāṇasampayuttatadārammaṇan ’’ tyādinayappavatto pana anekantiko .
Yebhuyyena hi akusalajavanesu paricitassa kadāci kusalajavanesu javitesu , kusalajavanesu vā paricitassa kadāci akusalajavanesu javitesu akusalānantaraṃ pavattaparicayena tihetukajavanatopi paraṃ ahetukatadārammaṇaṃ hoti , tathā kusalānantaraṃ pavattaparicayena akusalajavanato paraṃ tihetukatadārammaṇampi , paṭisandhinibbattakakammato pana aññakammena tadārammaṇappavattiyaṃ vattabbameva natthi .
Tathā ca vuttaṃ paṭṭhāne ‘‘ ahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassanti , kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjati , kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.98).
Tasmāti yasmā domanassajavanāvasāne upekkhāsahagatāneva honti .
Tasmā domanassasahagatajavanāvasāne upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjatīti sambandho .
‘ Somanassapaṭisandhikassā ’ ti imināva bhavaṅgapātābhāvo dīpitova hoti domanassānantaraṃ somanassābhāvatoti taṃ avatvā tadārammaṇābhāvameva parikappento āha ‘‘ yadi tadārammaṇasambhavo natthī ’’ ti .
Somanassapaṭisandhikassa titthiyādino buddhādiatiiṭṭhārammaṇe pi paṭihatacittassa domanassajavane javite vuttanayena somanassatadārammaṇassa atiiṭṭhārammaṇe ca upekkhāsahagatatadārammaṇassa anuppajjanato , kenaci vā asappāyena parihīnalokiyajjhānaṃ ārabbha ‘‘ paṇītadhammo me naṭṭho ’’ ti vippaṭisāraṃ
M0.153 janentassa domanassajavane sati akāmāvacarārammaṇe tadārammaṇābhāvato yadi tadārammaṇassa uppattisambhavo natthīti adhippāyo .Paricitapubban ti pubbe paricitaṃ , tasmiṃ bhave yebhuyyena gahitapubbaṃ .
Upekkhāsahagatasantīraṇaṃ
V0.141 uppajjati nirāvajjanampi .Yathā taṃ nirodhā vuṭṭhahantassa phalacittantyadhippāyo .
Yathāhu –
‘‘ Nirāvajjaṃ kathaṃ cittaṃ , hoti netañhi sammataṃ ;
Niyamo na vināvajjaṃ , nirodhā phaladassanā ’’ ti .
Kena pana kiccena idaṃ cittaṃ pavattatīti ?
Tadārammaṇakiccena tāva na pavattati javanārammaṇassa aggahaṇato , nāpi santīraṇakiccena yathāsampaṭicchitassa santīraṇavasena appavattanato , paṭisandhicutīsu vattabbameva natthi , pārisesato pana bhavassa aṅgabhāvato bhavaṅgakiccenāti yuttaṃ siyā .
Ācariyadhammapālattherenapi ( dha . sa . anuṭī .498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā ) hi ayamattho dassitova .
Yaṃ pana paṭisandhibhavaṅgānaṃ dhammato , ārammaṇato ca samānataṃ vakkhati , taṃ yebhuyyatoti daṭṭhabbaṃ .
Na hi idamekaṃ ṭhānaṃ vajjetvā paṭisandhibhavaṅgānaṃ visadisatā atthi .
Tamanantaritvāti taṃ attano anantaraṃ abyavahitaṃ katvā , tadanantarantyattho .
29. Kāmāvacara … pe … icchantīti ettha kāmāvacarajavanāvasāneyeva tadārammaṇaṃ icchanti kāmataṇhānidānakammanibbattattā .
Na hi taṃ kāmataṇhāhetukena kammunā janitaṃ ataṃsabhāvassa rūpārūpāvacaralokuttarajavanassa anantaraṃ uppajjati .
Kiṃkāraṇā ?
Ajanakattā , janakasamānattābhāvato ca .
Yathā hi gehato bahi nikkhamitukāmo bālako janakaṃ , taṃsadisaṃ vā aṅguliyaṃ gahetvā nikkhamati , nāññaṃ rājapurisādiṃ , evaṃ bhavaṅgavisayato
M0.154 aññattha pavattamānaṃ tadārammaṇaṃ janakaṃ kāmāvacarakusalākusalaṃ , taṃsadisaṃ vā kāmāvacarakiriyajavanaṃ anubandhati , na pana tassa visadisāni mahaggatalokuttarajavanāni .Tathā kāmāvacarasattānameva tadārammaṇaṃ icchanti , na brahmānaṃ tadārammaṇūpanissayassa kāmāvacarapaṭisandhibījassābhāvato .
Tathā kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu icchanti .
Na itaresu aparicitattā .
Yathā hi so bālako janakaṃ , taṃsadisaṃ vā anugacchantopi araññādiaparicitaṭṭhānaṃ gacchantaṃ ananubandhitvā pamukhaṅgaṇādimhi paricitaṭṭhāneyeva anubandhati , evamidampi rūpāvacarādiaparicitārammaṇaṃ ārabbha pavattantaṃ nānubandhati .
Apica kāmataṇhāyattakammajanitattāpi etaṃ kāmataṇhārammaṇesu parittadhammesveva pavattatīti vuttovāyamattho .
Honti cettha –
‘‘ Janakaṃ
V0.142 taṃsamānaṃ vā , javanaṃ anubandhati ;Na tu aññaṃ tadālambaṃ , bāladārakalīlayā .
‘‘ Bījassābhāvato natthi , brahmānampi imassa hi ;
Paṭisandhimano bījaṃ , kāmāvacarasaññitaṃ .
‘‘ Ṭhāne pariciteyeva , taṃ idaṃ bālako viya ;
Anuyātīti nāññattha , hoti taṇhāvasena vā ’’ ti .
Nanu ca ‘‘ kāmāvacarapaṭisandhibījābhāvato ’’ ti vuttaṃ , tathā ca cakkhuviññāṇādīnampi abhāvo āpajjatīti ?
Nāpajjati indriyappavattiānubhāvato , dvāravīthibhede cittaniyamato ca .
Tadārammaṇaniyamavaṇṇanā niṭṭhitā .