Pañcadvāravīthivaṇṇanā
8. Kathan ti kena pakārena atimahantādivasena visayavavatthānanti pucchitvā cittakkhaṇavasena taṃ pakāsetuṃ ‘‘ uppādaṭhitī ’’ tyādi āraddhaṃ .
Uppajjanaṃ uppādo , attapaṭilābho .
Bhañjanaṃ bhaṅgo , sarūpavināso .
Ubhinnaṃ vemajjhe bhaṅgābhimukhappavatti ṭhiti nāma .
Keci pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ paṭisedhenti .
Ayañhi nesaṃ adhippāyo – cittayamake ( vibha . mūlaṭī .20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ; yama .2. cittayamaka .81,102)‘‘ uppannaṃ uppajjamānan ’’ ti evamādipadānaṃ vibhaṅge ‘‘ bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ
M0.139 , no ca uppajjamānaṃ , uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañcā ’’ tyādinā ( yama .2. cittayamaka .81,102) bhaṅguppādāva kathitā , na ṭhitikkhaṇo .Yadi ca cittassa ṭhitikkhaṇopi atthi ,‘‘ ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā ’’ ti vattabbaṃ siyā .
Atha mataṃ ‘‘ uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti ( a . ni .3.47) suttantapāṭhato ṭhitikkhaṇo atthī ’’ ti , tatthapi ekasmiṃ dhamme aññathattassa anuppajjanato , paññāṇavacanato ca pabandhaṭhitiyeva adhippetā , na ca khaṇaṭhiti , na ca abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthi , tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti .
Tattha vuccate yatheva hi ekadhammādhārabhāvepi uppādabhaṅgānaṃ añño uppādakkhaṇo , añño bhaṅgakkhaṇoti uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā .
Itarathā hi ‘‘ aññoyeva dhammo uppajjati , añño nirujjhatī ’’ ti āpajjeyya , evameva uppādabhaṅgāvatthāhi bhinnā
V0.130 bhaṅgābhimukhāvatthāpi icchitabbā , sā ṭhiti nāma .Pāḷiyaṃ pana veneyyajjhāsayānurodhato nayadassanavasena sā na vuttā .
Abhidhammadesanāpi hi kadāci veneyyajjhāsayānurodhena pavattati , yathā rūpassa uppādo upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desito , sutte ca ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni .
Katamāni tīṇi ?
Uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti evaṃ saṅkhatadhammasseva lakkhaṇadassanatthaṃ uppādādīnaṃ vuttattā na sakkā pabandhassa paññattisabhāvassa asaṅkhatassa ṭhiti tattha vuttāti viññātuṃ .
Upasaggassa ca dhātvattheyeva pavattanato ‘‘ paññāyatī ’’ ti etassa viññāyatīti attho .
Tasmā na ettāvatā cittassa ṭhitikkhaṇo paṭibāhituṃ yuttoti suvuttametaṃ ‘‘ uppādaṭhitibhaṅgavasenā ’’ ti .
Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāya mpi ‘‘ ekekassa
M0.140 uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ). 9. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ , rūpaṃ garupariṇāmaṃ gāhakagāhetabbabhāvassa taṃtaṃkhaṇavasena uppajjanatoti āha ‘‘ tānī ’’ tyādi .
Tānīti tādisāni .
Sattarasannaṃ cittānaṃ khaṇāni viya khaṇāni sattarasacittakkhaṇāni , tāni cittakkhaṇāni sattarasāti vā sambandho .
Visuṃ visuṃ pana ekapaññāsa cittakkhaṇāni honti .
Rūpadhammānan ti viññattilakkhaṇarūpavajjānaṃ rūpadhammānaṃ .
Viññattidvayañhi ekacittakkhaṇāyukaṃ .
Tathā hi taṃ cittānuparivattidhammesu vuttaṃ .
Lakkhaṇarūpesu ca jāti ceva aniccatā ca cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi samānāyukā , jaratā pana ekūnapaññāsacittakkhaṇāyukā .
Evañca katvā vadanti –
‘‘ Taṃ sattarasacittāyu , vinā viññattilakkhaṇan ’’ ti ( sa . sa .60);
Keci ( vibha . mūlaṭī .20) pana ‘‘ paṭiccasamuppādaṭṭhakathāyaṃ ‘ ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti , athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke ’ ti ( visuddhi .2.623; vibha . aṭṭha .227) vacanato soḷasacittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū .
Uppajjamānameva hi rūpaṃ bhavaṅgacalanassa paccayo hotī ’’ ti vadanti , tayidamasāraṃ ‘‘ paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati , paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’’ tyādinā ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ) aṭṭhakathāya meva sattarasacittakkhaṇassa āgatattā .
Yattha pana soḷasacittakkhaṇāneva paññāyanti , tattha cittappavattiyā
V0.131 paccayabhāvayogyakkhaṇavasena nayo nīto .Heṭṭhimakoṭiyā hi ekacittakkhaṇampi
M0.141 atikkantasseva rūpassa āpāthāgamanasāmatthiyanti alamativitthārena . 10. Ekacittassa khaṇaṃ viya khaṇaṃ ekacittakkhaṇaṃ , taṃ atītaṃ etesaṃ , etāni vā taṃ atītānīti ekacittakkhaṇātītāni .
Āpāthamāgacchantīti rūpasaddārammaṇāni sakasakaṭṭhāne ṭhatvāva gocarabhāvaṃ gacchantīti ābhogānurūpaṃ anekakalāpagatāni āpāthaṃ āgacchanti , sesāni pana ghānādinissayesu allīnāneva viññāṇuppattikāraṇānīti ekekakalāpagatānipi .
Ekekakalāpagatāpi hi pasādā viññāṇassa ādhārabhāvaṃ gacchanti , te pana bhavaṅgacalanassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena saddhiṃ uppannā .
‘‘ Āvajjanena saddhiṃ uppannā ’’ ti apare .
Dvikkhattuṃ bhavaṅge caliteti visadisaviññāṇuppattihetubhāvasaṅkhātabhavaṅgacalanavasena purimaggahitārammaṇasmiṃyeva dvikkhattuṃ bhavaṅge pavatte .
Pañcasu hi pasādesu yogyadesāvatthānavasena ārammaṇe ghaṭṭite pasādaghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgasantati vocchijjamānā sahasā anocchijjitvā yathā vegena dhāvanto ṭhātukāmopi puriso ekadvipadavāre atikkamitvāva tiṭṭhati , evaṃ dvikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati .
Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiṃ cālentaṃ viya uppajjatīti bhavaṅgacalanaṃ , dutiyaṃ tassa occhijjanākārena uppajjanato bhavaṅgupacchedoti voharanti .
Idha pana avisesena vuttaṃ ‘‘ dvikkhattuṃ bhavaṅge calite ’’ ti .
Nanu ca rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissitasseva calanaṃ yuttaṃ , kathaṃ pana hadayavatthunissitassa bhavaṅgassāti ?
Santativasena ekābaddhattā .
Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nisinnāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāya
M0.142 calitāya makkhikāya uppatitvā gamanaṃ hoti , evameva rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti .Vuttañca –
‘‘ Ghaṭṭite
V0.132 aññavatthumhi , aññanissitakampanaṃ ;Ekābaddhena hotīti , sakkharopamayā vade ’’ ti .( sa . sa .176);
Bhavaṅgasotan ti bhavaṅgappavāhaṃ .
Āvajjantan ti ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti vadantaṃ viya ābhogaṃ kurumānaṃ .
Passantan ti paccakkhato pekkhantaṃ .
Nanu ca ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ ti ( dī . ni .1.213; a . ni .3.62; vibha .517) vacanato cakkhundriyameva dassanakiccaṃ sādeti , na viññāṇanti ?
Nayidamevaṃ , rūpassa andhabhāvena rūpadassane asamatthabhāvato .
Yadi ca taṃ rūpaṃ passati , tathā sati aññaviññāṇasamaṅginopi rūpadassanappasaṅgo siyā .
Yadi evaṃ viññāṇassa taṃ kiccaṃ sādheti , viññāṇassa appaṭibandhattā antaritarūpassapi dassanaṃ siyā .
Hotu antaritassapi dassanaṃ , yassa phalikāditirohitassa ālokapaṭibandho natthi , yassa pana kuṭṭādiantaritassa alokapaṭibandho atthi .
Tattha paccayābhāvato viññāṇaṃ nuppajjatīti na tassa cakkhuviññāṇena gahaṇaṃ hoti .
‘‘ Cakkhunā ’’ ti panettha tena dvārena karaṇabhūtenāti adhippāyo .
Atha vā nissitakiriyā nissayappaṭibaddhā vuttā yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti .
Sampaṭicchantan ti tameva rūpaṃ paṭiggaṇhantaṃ viya .
Santīrayamānan ti tameva rūpaṃ vīmaṃsantaṃ viya .
Vavatthapentan ti tameva rūpaṃ suṭṭhu sallakkhentaṃ viya .
Yonisomanasikārādivasena laddho paccayo etenāti laddhapaccayaṃ .
Yaṃ kiñci javananti sambandho .
Mucchāmaraṇāsannakālesu ca chappañcapi javanāni pavattantīti āha
M0.143 ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti .Javanānubandhānīti paṭisotagāmināvaṃ nadīsoto viya kiñci kālaṃ javanaṃ anugatāni .
Tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇametesanti tadārammaṇāni ‘‘ brahmassaro ’’ tyādīsu viya majjhepadalopavasena , tadārammaṇāni ca tāni pākāni cāti tadārammaṇapākāni .
Yathārahan ti ārammaṇajavanasattānurūpaṃ .
Tathā pavattiṃ pana sayameva pakāsayissati , bhavaṅgapātoti vīthicittavasena appavattitvā cittassa bhavaṅgapāto viya , bhavaṅgavasena uppattīti vuttaṃ hoti .
Ettha ca vīthicittappavattiyā sukhaggahaṇatthaṃ ambopamādikaṃ āharanti , tatridaṃ ambopamāmattaṃ ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā )– eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā niddāyanto āsanne patitassa ekassa ambaphalassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā disvā ca taṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvā
V0.133 paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena ajjhoharitvā puna tattheva niddāyati .Tattha purisassa niddāyanakālo viya bhavaṅgakālo , phalassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo , tassa saddena pabuddhakālo viya āvajjanakālo , ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇappavattikālo , gahitakālo viya sampaṭicchanakālo , maddanakālo viya santīraṇakālo , upasiṅghanakālo viya voṭṭhabbanakālo , paribhogakālo viya javanakālo , mukhagataṃ saha semhena ajjhoharaṇakālo viya tadārammaṇakālo , puna niddāyanakālo viya puna bhavaṅgakālo .
Imāya ca upamāya kiṃ dīpitaṃ hoti ?
Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ , āvajjanassa visayābhujanameva , cakkhuviññāṇassa dassanamattameva , sampaṭicchanādīnañca paṭiggaṇhanādimattameva
M0.144 , javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ , tadārammaṇassa ca tena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā dīpitā hoti .Evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘ āvajjanaṃ nāma hutvā bhavaṅgānantaraṃ hoti , tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ hutvā āvajjanānantaran ’’ tyādinā niyuñjake kārake asatipi utubījaniyāmādi ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) viya cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ .
11. Ettāvatā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrentīti sambandho .
12. Appahontātītakan ti appahontaṃ hutvā atītaṃ .
Natthi tadārammaṇuppādoti cuddasacittakkhaṇāyuke tāva ārammaṇassa niruddhattāva tadārammaṇaṃ nuppajjati .
Na hi ekavīthiyaṃ kesuci paccuppannārammaṇesu kānici atītārammaṇāni honti .
Pannarasacittakkhaṇāyukesupi javanuppattito paraṃ ekameva cittakkhaṇaṃ avasiṭṭhanti dvikkhattuṃ tadārammaṇuppattiyā appahonakabhāvato natthi dutiyatadārammaṇassa uppattīti paṭhamampi nuppajjati .
Dvikkhattumeva hi tadārammaṇuppatti pāḷiyaṃ niyamitā cittappavattigaṇanāyaṃ sabbavāresu ‘‘ tadārammaṇāni dve ’’ ti ( vibha . aṭṭha .227) dvinnameva cittavārānaṃ āgatattā .
Yaṃ pana paramatthavinicchaye vuttaṃ –
‘‘ Sakiṃ
V0.134 dve vā tadālambaṃ , sakimāvajjanādayo ’’ ti ( parama . vi .116), taṃ majjhimabhāṇakamatānusārena vuttanti daṭṭhabbaṃ .Yasmā pana majjhimabhāṇakānaṃ vādo heṭṭhā vuttapāḷiyā asaṃsandanato sammohavinodanīyaṃ ( vibha . aṭṭha .227) paṭikkhittova , tasmā ācariyenapi attanā anadhippetattāyeva idha ceva nāmarūpaparicchede ca sakiṃ tadārammaṇuppatti na vuttā .
13. Voṭṭhabbanuppādato
M0.145 paraṃ chacittakkhaṇāvasiṭṭhāyukampi ārammaṇaṃ appāyukabhāvena paridubbalattā javanuppattiyā paccayo na hoti .Javanañhi uppajjamānaṃ niyamena sattacittakkhaṇāyukeyeva uppajjatīti adhippāyenāha ‘‘ javanampi anuppajjitvā ’’ ti .
Hetumhi cāyaṃ tvāpaccayo , javanassapi anuppattiyāti attho .
Itarathā hi aparakālakiriyāya samānakattukatā na labbhatīti .
Dvattikkhattun ti dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā .
Keci pana ‘‘ tikkhattun ’ ti idaṃ vacanasiliṭṭhatāmattappayojanan ’’ ti vadanti , taṃ pana tesaṃ abhinivesamattaṃ .
Na hi ‘‘ dvikkhattuṃ voṭṭhabbanameva parivattatī ’’ ti vuttepi vacanassa asiliṭṭhabhāvo atthi , na ca tikkhattuṃ pavattiyā bādhakaṃ kiñci vacanaṃ aṭṭhakathādīsu atthi .
Evañca katvā tattha tattha sīhaḷasaṃvaṇṇanākārāpi ‘‘ dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā ’’ icceva vaṇṇenti .
Voṭṭhabbanameva parivattatīti voṭṭhabbanameva punappunaṃ uppajjati .
Taṃ pana appatvā antarā cakkhuviññāṇādīsu ṭhatvā cittappavattiyā nivattanaṃ natthi .
Ānandācariyo panettha ( dha . sa . mūlaṭī .498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā )‘‘ āvajjanā kusalākusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) āvajjanāya kusalākusalānaṃ anantarapaccayabhāvassa vuttattā voṭṭhabbanāvajjanānañca atthantarābhāvato sati uppattiyaṃ voṭṭhabbanaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva pavatteyya , no aññathāti mucchākālādīsu mandībhūtavegatāya javanapāripūriyā parittārammaṇaṃ niyamitabbaṃ , na voṭṭhabbanassa dvattikkhattuṃ pavattiyāti dīpeti .
Kiñcāpi evaṃ dīpeti , tihetukavipākāni pana anantarapaccayabhāvena vuttāneva .
Khīṇāsavānaṃ cutivasena pavattāni na kassaci anantarapaccayabhāvaṃ gacchantīti tāni viya voṭṭhabbanampi paccayavekallato kusalākusalādīnaṃ anantarapaccayo
M0.146 na hotīti na na sakkā vattuṃ , tasmā aṭṭhakathāsu āgatanayenevettha parittārammaṇaṃ niyamitanti . 14. Natthi
V0.135 vīthicittuppādo uparimakoṭiyā sattacittakkhaṇāyukassapi dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanuppattiyā appahonakabhāvato vīthicittānaṃ uppādo natthi , bhavaṅgapātova hotīti adhippāyo .Bhavaṅgacalanamevāti avadhāraṇaphalaṃ dassetuṃ ‘‘ natthi vīthicittuppādo ’’ ti vuttaṃ .
Apare pana ‘‘ natthi bhavaṅgupacchedo ’’ ti avadhāraṇaphalaṃ dassenti , taṃ pana vīthicittuppādābhāvavacaneneva siddhaṃ .
Sati hi vīthicittuppāde bhavaṅgaṃ upacchijjati .
Bhavaṅgupacchedanāmena pana heṭṭhāpi visuṃ avuttattā idha avisesena vuttaṃ .
15. Sabbaso vīthicittuppattiyā abhāvato pacchimavārovidhamoghavāravasena vutto , aññattha ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) pana dutiyatatiyavārāpi tadārammaṇajavanehi suññattā ‘‘ moghavārā ’’ ti vuttā .
Ārammaṇabhūtāti visayabhūtā , paccayabhūtā ca .
Paccayopi hi ‘‘ ārammaṇan ’’ ti vuccati ‘‘ na lacchati māro otāraṃ , na lacchati māro ārammaṇan ’’ tyādīsu ( dī . ni .3.80) viya .
Tenevettha moghavārassapi ārammaṇabhūtā visayappavattīti siddhaṃ .
Atiparittārammaṇañhi moghavārapaññāpanassa paccayo hoti .
Itarathā hi bhavaṅgacalanassa sakasakagocareyeva pavattanato pacchimavārassa atiparittārammaṇe pavatti natthīti ‘‘ catunnaṃ vārānaṃ ārammaṇabhūtā ’’ ti vacanaṃ durupapādanaṃ siyāti .
16. Pañcadvāre yathārahaṃ taṃtaṃdvārānurūpaṃ , taṃtaṃpaccayānurūpaṃ , taṃtaṃārammaṇādianurūpañca uppajjamānāni vīthicittāni āvajjanadassanādisampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇavasena avisesato satteva honti .
Cittuppādā cittānaṃ
M0.147 visuṃ visuṃ uppattivasena uppajjamānacittāniyeva vā catuddasa āvajjanādipañcakasattajavanatadārammaṇadvayavasena .Vitthārā pana catupaññāsa sabbesameva kāmāvacarānaṃ yathāsambhavaṃ tattha uppajjanato ,
Etthāti visayappavattisaṅgahe .
Pañcadvāravīthivaṇṇanā niṭṭhitā .