Paṭisandhicatukkavaṇṇanā
16. Okkantikkhaṇeti
M0.165 paṭisandhikkhaṇe . 17. Jātiyā andho jaccandho .
Kiñcāpi jātikkhaṇe aṇḍajajalābujā sabbepi acakkhukāva
V0.151 .Tathāpi cakkhādiuppajjanārahakālepi cakkhuppattivibandhakakammappaṭibāhitasāmatthiyena dinnapaṭisandhinā , itarenapi vā kammena anuppādetabbacakkhuko satto jaccandho nāma .
Apare pana ‘‘ jaccandhoti pasūtiyaṃyeva andho , mātukucchiyaṃ andho hutvā nikkhantoti attho , tena duhetukatihetukānaṃ mātukucchiyaṃ cakkhussa avipajjanaṃ siddhan ’’ ti vadanti .
Jaccandhādīnan ti ettha ādi ggahaṇena jaccabadhirajaccamūgajaccajaḷajaccummattakapaṇḍakaubhatobyañjanakanapuṃsakamammādīnaṃ saṅgaho .
Apare pana ‘‘ ekacce ahetukapaṭisandhikā avikalindriyā hutvā thokaṃ vicāraṇapakatikā honti , tādisānampi ādisaddena saṅgaho ’’ ti vadanti .
Bhummadeve sitā nissitā taggatikattāti bhummassitā .
Sukhasamussayato vinipātāti vinipātikā .
18. Sabbatthāpi kāmasugatiyan ti devamanussavasena sattavidhāyapi kāmasugatiyaṃ .
21. Tesūti yathāvuttapaṭisandhiyuttesu puggalesu , apāyādīsu vā .
Āyuppamāṇagaṇanāya niyamo natthi kesañci cirāyukattā , kesañci ciratarāyukattā ca .
Tathācāhu –
‘‘ Āpāyikamanussāyu-
Paricchedo na vijjati ;
Tathā hi kālo mandhātā ,
Yakkhā keci cirāyuno ’’ ti .
–
Apāyesu
M0.166 hi kammameva pamāṇaṃ , tattha nibbattānaṃ yāva kammaṃ nakhīyati .Tāva cavanābhāvato , tathā bhummadevānaṃ .
Tesupi hi nibbattā keci sattāhādikālaṃ tiṭṭhanti , keci kappamattampi , tathā manussānampi kadāci tesampi asaṅkhyeyyāyukattā kadāci dasavassāyukattā .
‘‘ Yo ciraṃ jīvati , so vassasataṃ jīvati , appaṃ vā bhiyyo ( dī . ni .2.7; saṃ . ni .1.145; a . ni .7.74), dutiyaṃ vassasataṃ na pāpuṇātī ’’ ti idaṃ pana ajjatanakālike sandhāya vuttaṃ .
22. Dibbāni pañcavassasatānīti manussānaṃ paññāsa vassāni ekadinaṃ , tadanurūpato māsasaṃvacchare
V0.152 paricchinditvā dibbappamāṇāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ hoti .Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Yāni paññāsa vassāni , manussānaṃ dino tahiṃ ;
Tiṃsarattidivo māso , māsā dvādasa saṃvaccharaṃ ;
Tena saṃvaccharenāyu , dibbaṃ pañcasataṃ matan ’’ ti .
Manussagaṇanāyāti manussānaṃ saṃvaccharagaṇanāya .
Tato catugguṇan ti cātumahārājikānaṃ paññāsamānussakavassaparimitaṃ divasaṃ , dibbāni ca pañcavassasatāni diguṇaṃ katvā dibbavassasahassāni tāvatiṃsānaṃ sambhavatīti evaṃ divasasaṃvaccharadiguṇavasena catugguṇaṃ , taṃ pana dibbagaṇanāya vassasahassaṃ , manussagaṇanāya saṭṭhivassasatasahassādhikatikoṭippamāṇaṃ hoti .
Tato catugguṇaṃ yāmānan ti tāvatiṃsānamāyuppamāṇato vuttanayena catugguṇaṃ , dibbagaṇanāya dvisahassaṃ , manussagaṇanāya cattālīsavassasatasahassādhikā cuddasa vassakoṭiyo honti .
Tato catugguṇaṃ tusitānan ti dibbāni cattāri vassasahassāni , manussagaṇanāya saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaññāsa
M0.167 vassakoṭiyo .Tato catugguṇaṃ nimmānaratīnan ti dibbāni aṭṭhavassasahassāni , manussagaṇanāya dve vassakoṭisatāni cattālīsavassasatasahassādhikā tiṃsa vassakoṭiyo ca .
Tato catugguṇaṃ paranimmitavasavattīnan ti dibbāni soḷasa vassasahassāni .
23. Manussagaṇanaṃ pana sayameva dassento āha ‘‘ navasatañcā ’’ tyādi .
Vassānaṃ sambandhi navasataṃ ekavīsa koṭiyo , tathā saṭṭhi ca vassasatasahassāni vasavattīsu āyuppamāṇanti sambandho .
25. Dutiyajjhānabhūmiyan ti catukkanayavasena vuttaṃ .
Tato paraṃ pavattiyaṃ , cavanakāle ca tathārūpameva bhavaṅgacutivasena pavattitvā nirujjhatīti yojanā .
29. Tesūti tāhi gahitapaṭisandhikesu brahmesu .
Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa .
Na hi brahmapārisajjādīnaṃ tiṇṇaṃ mahākappavasena āyuparicchedo sambhavati ekakappepi tesaṃ avināsābhāvena
V0.153 paripuṇṇakappe asambhavato .Tathā hesa ( visuddhi .2.409) loko sattavāresu agginā vinassati , aṭṭhame vāre udakena , puna sattavāresu agginā , aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhasu aṭṭhakesu paripuṇṇesu pacchime vāre vātena vinassati .
Tattha paṭhamajjhānatalaṃ upādāya agginā , dutiyatatiyajjhānatalaṃ upādāya udakena , catutthajjhānatalaṃ upādāya vātena vinassati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Satta sattagginā vārā , aṭṭhame aṭṭhame dakā ;
Catusaṭṭhi yadā puṇṇā , eko vāyuvaro siyā .
‘‘ Agginābhassarā
M0.168 heṭṭhā , āpena subhakiṇhato ;Vehapphalato vātena , evaṃ loko vinassatī ’’ ti .
–
Tasmā tiṇṇampi paṭhamajjhānatalānaṃ ekakappepi avināsābhāvato sakalakappe tesaṃ sambhavo natthīti asaṅkhyeyyakappavasena tesaṃ āyuparicchedo daṭṭhabbo .
Dutiyajjhānāditalato paṭṭhāya pana paripuṇṇassa mahākappassa vasena , na asaṅkhyeyyakappavasena .
Asaṅkhyeyyakappoti ca yojanāyāmavitthārato setasāsaparāsito vassasatavassasataccayena ekekabījassa haraṇena sāsaparāsino parikkhayepi akkhayasabhāvassa mahākappassa catutthabhāgo .
So pana sattharogadubbhikkhānaṃ aññatarasaṃvaṭṭena bahūsu vināsamupagatesu avasiṭṭhasattasantānappavattakusalakammānubhāvena dasavassato paṭṭhāya anukkamena asaṅkhyeyyāyukappamāṇesu sattesu puna asaddhammasamādānavasena kamena parihāyitvā dasavassāyukesu jātesu rogādīnaṃ aññatarasaṃvaṭṭena sattānaṃ vināsappattiyāva ‘‘ ayameko antarakappo ’’ ti evaṃ paricchinnassa antarakappassa vasena catusaṭṭhiantarakappappamāṇo hoti ,‘‘ vīsatiantarakappappamāṇo ’’ ti ca vadanti .
45. Ākāsānañcāyatanaṃ upagacchantīti ākāsānañcāyatanūpagā .
49. Ekamevāti bhūmito , jātito , sampayuttadhammato , saṅkhārato ca samānameva .
Ekajātiyan ti ekasmiṃ bhave .
Paṭisandhicatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .