Akusalacittavaṇṇanā
4. Imesu pana catūsu cittesu kāmāvacaracittassa kusalākusalavipākakiriyabhedena catubbidhabhāvepi pāpāhetukavajjānaṃ ekūnasaṭṭhiyā , ekanavutiyā vā cittānaṃ sobhananāmena vohārakaraṇatthaṃ ‘‘ pāpāhetukamuttāni
M0.77 ‘ sobhanānī ’ ti vuccare ’’ ti evaṃ vakkhamānanayassa anurūpato pāpāhetukeyeva paṭhamaṃ dassento , tesu ca bhavesu gahitapaṭisandhikassa sattassa ādito vīthicittavasena lobhasahagatacittuppādānameva sambhavato teyeva paṭhamaṃ dassetvā tadanantaraṃ dvihetukabhāvasāmaññena domanassasahagate , tadanantaraṃ ekahetuke ca dassetuṃ ‘‘ somanassasahagatan ’’ tyādināV0.79 lobhamūlaṃ tāva vedanādiṭṭhisaṅkhārabhedena aṭṭhadhā vibhajitvā dasseti .Tattha sundaraṃ mano , taṃ vā etassa atthīti sumano , cittaṃ , taṃsamaṅgipuggalo vā , tassa bhāvo tasmiṃ abhidhānabuddhīnaṃ pavattihetutāyāti somanassaṃ , mānasikasukhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ , tena sahagataṃ ekuppādādivasena saṃsaṭṭhaṃ , tena saha ekuppādādibhāvaṃ gatanti vā somanassasahagataṃ .
Micchā passatīti diṭṭhi .
Sāmaññavacanassapi hi atthappakaraṇādinā visesavisayatā hotīti idha micchādassanameva ‘‘ diṭṭhī ’’ ti vuccati .
Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘ saṅkhāragataṃ thāmagatan ’’ tyādīsu viya gata-saddassa tabbhāvavuttittā .
Dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīsu gataṃ antogataṃ , diṭṭhiyā vā gamanamattaṃ na ettha gantabbo attādiko koci atthīti diṭṭhigataṃ ,‘‘ idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti pavatto attattaniyādiabhiniveso , tena samaṃ ekuppādādīhi pakārehi yuttanti diṭṭhigatasampayuttaṃ .
Saṅkharoti cittaṃ tikkhabhāvasaṅkhātamaṇḍanavisesena sajjeti , saṅkharīyati vā taṃ etena yathāvuttanayena sajjīyatīti saṅkhāro , tattha tattha kicce saṃsīdamānassa cittassa anubalappadānavasena attano vā paresaṃ vā pavattapubbappayogo , so pana attano pubbabhāgappavatte cittasantāne ceva parasantāne ca pavattatīti tannibbattito cittassa tikkhabhāvasaṅkhāto visesovidha saṅkhāro , so yassa natthi taṃ asaṅkhāraṃ
M0.78 , tadeva asaṅkhārikaṃ .Saṅkhārena sahitaṃ sasaṅkhārikaṃ .
Tathā ca vadanti –
‘‘ Pubbappayogasambhūto , viseso cittasambhavī ;
Saṅkhāro taṃvasenettha , hotyāsaṅkhārikāditā ’’ ti .
Atha vā ‘‘ sasaṅkhārikaṃ asaṅkhārikan ’’ ti cetaṃ kevalaṃ saṅkhārassa bhāvābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , na tassa sahappavattisabbhāvābhāvatoti bhinnasantānappavattinopi saṅkhārassa idamatthitāya taṃvasena nibbattaṃ cittaṃ saṅkhāro assa atthīti sasaṅkhārikaṃ ‘‘ salomako sapakkhako ’’ tyādīsu viya saha-saddassa vijjamānatthaparidīpanato .
Tabbiparītaṃ pana tadabhāvato vuttanayena asaṅkhārikaṃ .
Diṭṭhigatena vippayuttaṃ visaṃsaṭṭhanti diṭṭhigatavippayuttaṃ .
Upapattito yuttito ikkhati anubhavati vedayamānāpi majjhattākārasaṇṭhitiyāti upekkhā .
Sukhadukkhānaṃ vā upetā yuttā aviruddhā ikkhā
V0.80 anubhavananti upekkhā .Sukhadukkhāvirodhitāya hesā tesaṃ anantarampi pavattati .
Upekkhāsahagatan ti idaṃ vuttanayameva .
Kasmā panettha aññesupi phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu somanassasahagatādibhāvova vuttoti ?
Somanassādīnameva asādhāraṇabhāvato .
Phassādayo hi keci sabbacittasādhāraṇā , keci kusalādisādhāraṇā , mohādayo ca sabbākusalasādhāraṇāti na tehi sakkā cittaṃ visesetuṃ , somanassādayo pana katthaci citte honti , katthaci na hontīti pākaṭova taṃvasena cittassa viseso .
Kasmā panete katthaci honti , katthaci na hontīti ?
Kāraṇassa sannihitāsannihitabhāvato .
Kiṃ pana nesaṃ kāraṇanti ?
Vuccatesabhāvato , parikappato vā hi iṭṭhārammaṇaṃ , somanassapaṭisandhikatā , agambhīrasabhāvatā ca idha somanassassa
M0.79 kāraṇaṃ , iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ , upekkhāpaṭisandhikatā , gambhīrasabhāvatā ca upekkhāya , diṭṭhivipannapuggalasevanā , sassatucchedāsayatā ca diṭṭhiyā , balavautubhojanādayo pana paccayā asaṅkhārikabhāvassāti .Tasmā attano anurūpakāraṇavasena nesaṃ uppajjanato katthaci citteyeva sambhavoti sakkā etehi cittassa viseso paññāpetunti .
Evañca katvā nesaṃ satipi mohahetukabhāve lobhasahagatabhāvova nigamane vutto .
Imesaṃ pana aṭṭhannampi ayamuppattikkamo veditabbo .
Yadā hi ‘‘ natthi kāmesu ādīnavo ’’ tyādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati , diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena , tadā paṭhamaṃ akusalacittamuppajjati .
Yadā pana mandena samussāhitena cittena , tadā dutiyaṃ .
Yadā pana micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati , parasampattiṃ vā abhijjhāyati , parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena , tadā tatiyaṃ .
Yadā pana mandena samussāhitena cittena , tadā catutthaṃ .
Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma , aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti , tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti .
Aṭṭhapīti pi-saddo sampiṇḍanattho , tena vakkhamānanayena akusalakammapathesu nesaṃ labbhamānakammapathānurūpato pavattibhedaṃ kāladesasantānārammaṇādibhedena anekavidhatampi saṅgaṇhāti .
5. Duṭṭhu
V0.81 mano , taṃ vā etassāti dummano , tassa bhāvo domanassaṃ , mānasikadukkhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ , tenaM0.80 sahagatanti domanassasahagataṃ .Ārammaṇe paṭihaññatīti paṭigho , doso .
Caṇḍikkasabhāvatāya hesa ārammaṇaṃ paṭihananto viya pavattati .
Domanassasahagatassa vedanāvasena abhedepi asādhāraṇadhammavasena cittassa upalakkhaṇatthaṃ domanassaggahaṇaṃ , paṭighasampayuttabhāvo pana ubhinnaṃ ekantasahacāritā dassanatthaṃ vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Domanassañcettha aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇo vedanākkhandhapariyāpanno eko dhammo , paṭigho caṇḍikkasabhāvo saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti ayametesaṃ viseso .
Ettha ca yaṃ kiñci aniṭṭhārammaṇaṃ , navavidhaāghātavatthūni ca domanassassa kāraṇaṃ , paṭighassa kāraṇañcāti daṭṭhabbaṃ .
Dvinnaṃ pana nesaṃ cittānaṃ pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle uppatti veditabbā .
Etthāpi nigamane pi -saddassa attho vuttanayānusārena daṭṭhabbo .
6. Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchati kilamatīti vicikicchā .
Atha vā cikicchituṃ dukkaratāya vigatā cikicchā ñāṇappaṭikāro imissāti vicikicchā , tāya sampayuttaṃ vicikicchāsampayuttaṃ .
Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ .
Uddhaccassa sabbākusalasādhāraṇabhāvepi idha sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva tena visesetvā vuttaṃ .
Evañca katvā dhammuddesapāḷiyaṃ sesākusalesu uddhaccaṃ yevāpanakavasena vuttaṃ , idha pana ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti sarūpeneva desitaṃ .
Honti cettha –
‘‘ Sabbākusalayuttampi , uddhaccaṃ antamānase ;
Balavaṃ iti taṃyeva , vuttamuddhaccayogato .
‘‘ Teneva hi munindena , yevāpanakanāmato ;
Vatvā sesesu ettheva , taṃ sarūpena desitan ’’ ti .
Imāni
M0.81 pana dve cittāni mūlantaravirahato atisammūḷhatāya , saṃsappanavikkhipanavasena pavattavicikicchuddhaccasamāyogena cañcalatāya ca sabbatthāpi rajjanadussanarahitāni upekkhāsahagatāneva pavattanti , tatoyeva ca sabhāvatikkhatāya ussāhetabbatāya abhāvato saṅkhārabhedopi nesaṃ natthi .Honti cettha –
‘‘ Mūḷhattā
V0.82 ceva saṃsappa-vikkhepā cekahetukaṃ ;Sopekkhaṃ sabbadā no ca , bhinnaṃ saṅkhārabhedato .
‘‘ Na hi tassa sabhāvena , tikkhatussāhanīyatā ;
Atthi saṃsappamānassa , vikkhipantassa sabbadā ’’ ti .
Mohena muyhanti atisayena muyhanti mūlantaravirahatoti momūhāni .
7. Iccevantyādi yathāvuttānaṃ dvādasākusalacittānaṃ nigamanaṃ .
Tattha iti -saddo vacanavacanīyasamudāyanidassanattho .
Evaṃ -saddo vacanavacanīyapaṭipāṭisandassanattho .
Nipātasamudāyo vā esa vacanavacanīyanigamanārambhe .
Iccevaṃ yathāvuttanayena sabbathāpi somanassupekkhādiṭṭhisampayogādinā paṭighasampayogādinā vicikicchuddhaccayogenāti sabbenāpi sampayogādiākārena dvādasa akusalacittāni samattāni pariniṭṭhitāni , saṅgahetvā vā attāni gahitāni , vuttānītyattho .
Tattha kusalapaṭipakkhāni akusalāni mittappaṭipakkho amitto viya , paṭipakkhabhāvo ca kusalākusalānaṃ yathākkamaṃ pahāyakapahātabbabhāvena veditabbo .
8. Aṭṭhadhā tyādi saṅgahagāthā .
Lobho ca so suppatiṭṭhitabhāvasādhanena mūlasadisattā mūlañca , kaṃ etesanti lobhamūlāni cittāni vedanādibhedato aṭṭhadhā siyuṃ
M0.82 .Tathā dosamūlāni saṅkhārabhedato dvidhā .
Mohamūlāni suddho mohoyeva mūlametesanti mohamūlasaṅkhātāni sampayogabhedato dve cāti akusalā dvādasa siyuntyattho .
Akusalacittavaṇṇanā niṭṭhitā .