Ganthārambhakathāvaṇṇanā
1. Paramavicittanayasamannāgataṃ sakasamayasamayantaragahanaviggāhaṇasamatthaṃ suvimalavipulapaññāveyyattiyajananaṃ pakaraṇamidamārabhantoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ratanattayapaṇāmābhidheyya karaṇappakārapakaraṇābhidhānapayojanāni dassetuṃ ‘‘ sammāsambuddhan ’’ tyādimāha .
Ettha
M0.70 hi ‘‘ sammāsambuddha … pe … abhivādiyā ’’ ti iminā ratanattayapaṇāmo vutto , abhidhammatthasaṅgahan ’’ ti etena abhidheyyakaraṇappakārapakaraṇābhidhānāni abhidhammatthānaṃ idha saṅgahetabbabhāvadassanena tesaṃ iminā samuditena paṭipādetabbabhāvadīpanato , ekattha saṅgayha kathanākāradīpanato , atthānugatasamaññāparidīpanato ca .Payojanaṃ pana saṅgahapadena sāmatthiyato dassitameva abhidhammatthānaṃ ekattha saṅgahe sati taduggahaparipucchādivasena tesaṃ sarūpāvabodhassa , tammūlikāya ca diṭṭhadhammikasamparāyikatthasiddhiyā anāyāsena saṃsijjhanato .
Tattha ratanattayapaṇāmappayojanaṃ tāva bahudhā papañcenti ācariyā , visesato pana antarāyanivāraṇaṃ paccāsīsanti .
Tathā hi vuttaṃ saṅgahakārehi ‘‘ tassānubhāvena hatantarāyo ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ).
Ratanattayapaṇāmo hi atthato paṇāmakiriyābhinipphādikā kusalacetanā , sā ca vandaneyyavandakānaṃ khettajjhāsayasampadāhi diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa anubalappadānavasena tannibbattitavipākasantatiyā antarāyakarāni upapīḷakaupacchedakakammāni paṭibāhitvā tannidānānaṃ yathādhippetasiddhivibandhakānaṃ rogādiantarāyānamappavattiṃ sādheti .
Tasmā pakaraṇārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāraddhapakaraṇassa anantarāyena parisamāpanatthañceva sotūnañca vandanāpubbaṅgamāya paṭipattiyā anantarāyena uggahaṇadhāraṇādisaṃsijjhanatthañca .
Abhidheyyakathanaṃ pana viditābhidheyyasseva ganthassa viññūhi uggahaṇādivasena
V0.74 paṭipajjitabbabhāvato .Karaṇappakārappayojanasandassanāni ca sotujanasamussāhajananatthaṃ .
Abhidhānakathanaṃ pana vohārasukhatthanti ayamettha samudāyattho .
Ayaṃ pana avayavattho
M0.71 – sasaddhammagaṇuttamaṃ atulaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādiya abhidhammatthasaṅgahaṃ bhāsissanti sambandho .Tattha sammā sāmañca sabbadhamme abhisambuddhoti sammā sambuddho , bhagavā .
So hi saṅkhatāsaṅkhatabhedaṃ sakalampi dhammajātaṃ yāthāvasarasalakkhaṇapaṭivedhavasena sammā sayaṃ vicitopacitapāramitāsambhūtena sayambhūñāṇena sāmaṃ bujjhi aññāsi .
Yathāha ‘‘ sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyan ’’ ti ( mahāva .11; ma . ni .1.285;2.341; dha . pa .353), atha vā budhadhātussa jāgaraṇavikasanatthesupi pavattanato sammā sāmañca paṭibuddho anaññapaṭibodhito hutvā sayameva savāsanasammohaniddāya accantaṃ vigato , dinakarakiraṇasamāgamena paramarucirasirisobhaggappattiyā vikasitamiva padumaṃ aggamaggañāṇasamāgamena aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇappattiyā sammā sayameva vikasito vikāsamanuppattotyattho .
Yathāvuttavacanatthayogepi sammāsambuddhasaddassa bhagavati samaññāvasena pavattattā ‘‘ atulan ’’ ti iminā viseseti .
Tulāya sammito tulyo , soyeva tulo yakāralopavasena .
Atha vā sammitatthe akārapaccayavasena tulāya sammito tulo , na tulo atulo , sīlādīhi guṇehi kenaci asadiso , natthi etassa vā tulo sadisoti atulo sadevake loke aggapuggalabhāvato .
Yathāha ‘‘ yāvatā , bhikkhave , sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā … pe … tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34;5.32; itivu .90).
Ettāvatā ca hetuphalasattūpakārasampadāvasena tīhākārehi bhagavato thomanā katā hoti .
Tattha hetusampadā nāma mahākaruṇāsamāyogo bodhisambhārasambharaṇañca
M0.72 .Phalasampadā pana ñāṇapahānaānubhāvarūpakāyasampadāvasena catubbidhā .
Tattha sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ , tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni ñāṇasampadā .
Savāsanasakalasaṃkilesānamaccantamanuppādadhammatāpādanaṃ pahānasampadā .
Yathicchitanipphādane ādhipaccaṃ ānubhāvasampadā .
Sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti rūpakāyasampadā nāma .
Sattūpakāro pana āsayapayogavasena duvidho .
Tattha devadattādīsu virodhisattesupi
V0.75 niccaṃ hitajjhāsayatā , aparipākagatindriyānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca āsayo nāma .Tadaññasattānaṃ pana lābhasakkārādinirapekkhacittassa yānattayamukhena sabbadukkhaniyyānikadhammadesanā payogo nāma .
Tattha purimā dve phalasampadā ‘‘ sammāsambuddhan ’’ ti iminā dassitā , itarā pana dve , tathā sattūpakārasampadā ca ‘‘ atulan ’’ ti etena , tadupāyabhūtā pana hetusampadā dvīhipi sāmatthiyato dassitā tathāvidhahetubyatirekena tadubhayasampattīnamasambhavato , ahetukatte ca sabbattha tāsaṃ sambhavappasaṅgato .
Tadevaṃ tividhāvatthāsaṅgahitathomanāpubbaṅgamaṃ buddharatanaṃ vanditvā idāni sesaratanānampi paṇāmamārabhanto āha ‘‘ sasaddhammagaṇuttaman ’’ ti .
Guṇībhūtānampi hi dhammasaṃghānaṃ abhivādetabbabhāvo sahayogena viññāyati yathā ‘‘ saputtadāro āgatoti puttadārassāpi āgamanan ’’ ti .
Tattha attānaṃ dhārente catūsu apāyesu , vaṭṭadukkhesu ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo , catumaggaphalanibbānavasena navavidho , pariyattiyā saha dasavidho vā dhammo .
Dhāraṇañca panetassa apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ , taṃ ariyamaggassa kilesasamucchedakabhāvato , nibbānassa ca
M0.73 ārammaṇabhāvena tassa tadatthasiddhihetutāya nippariyāyato labbhati , phalassa pana kilesānaṃ paṭippassambhanavasena maggānukūlappavattito , pariyattiyā ca tadadhigamahetutāyāti ubhinnampi pariyāyatoti daṭṭhabbaṃ .Sataṃ sappurisānaṃ ariyapuggalānaṃ , santo vā saṃvijjamāno na titthiyaparikappito attā viya paramatthato avijjamāno santo vā pasattho svākkhātatādiguṇayogato na bāhirakadhammo viya ekantanindito dhammoti saddhammo , gaṇo ca so aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ samūhabhāvato uttamo ca suppaṭipannatādiguṇavisesayogato , gaṇānaṃ , gaṇesu vā devamanussādi samūhesu uttamo yathāvuttaguṇavasenāti gaṇuttamo , saha saddhammena , gaṇuttamena cāti sasaddhammagaṇuttamo , taṃ sasaddhammagaṇuttamaṃ .
Abhivādiyāti visesato vanditvā , bhayalābhakulācārādivirahena sakkaccaṃ ādarena kāyavacīmanodvārehi vanditvātyattho .
Bhāsissan ti kathessāmi .
Nibbattitaparamatthabhāvena abhi visiṭṭhā
V0.76 dhammā etthātiādinā abhidhammo , dhammasaṅgaṇīādisattapakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ , tattha vuttā atthā abhidhammatthā , te saṅgayhanti ettha , etenāti vā abhidhammatthasaṅgahaṃ .Paramatthadhammavaṇṇanā
2. Evaṃ tāva yathādhippetappayojananimittaṃ ratanattayapaṇāmādikaṃ vidhāya idāni yesaṃ abhidhammatthānaṃ saṅgahaṇavasena idaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhapīyati , te tāva saṅkhepato uddisanto āha ‘‘ tattha vuttā ’’ tyādi .
Tattha tasmiṃ abhidhamme sabbathā kusalādivasena , khandhādivasena ca vuttā abhidhammatthā paramatthato sammutiṃ ṭhapetvā nibbattitaparamatthavasena cittaṃ viññāṇakkhandho , cetasikaṃ vedanādikkhandhattayaṃ , rūpaṃ
M0.74 bhūtupādāyabhedabhinno rūpakkhandho , nibbānaṃ maggaphalānamārammaṇabhūto asaṅkhatadhammoti evaṃ catudhā catūhākārehi ṭhitāti yojanā .Tattha paramo uttamo aviparīto attho , paramassa vā uttamassa ñāṇassa attho gocaroti paramattho .
Cintetīti cittaṃ , ārammaṇaṃ vijānātīti attho .
Yathāha ‘‘ visayavijānanalakkhaṇaṃ cittan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā ).
Satipi hi nissayasamanantarādipaccayena vinā ārammaṇena cittamuppajjatīti tassa taṃlakkhaṇatā vuttā , etena nirārammaṇavādimataṃ paṭikkhittaṃ hoti .
Cintenti vā etena karaṇabhūtena sampayuttadhammāti cittaṃ .
Atha vā cintanamattaṃ cittaṃ .
Yathāpaccayaṃ hi pavattimattameva yadidaṃ sabhāvadhammo nāma .
Evañca katvā sabbesampi paramatthadhammānaṃ bhāvasādhanameva nippariyāyato labbhati , kattukaraṇavasena pana nibbacanaṃ pariyāyakathāti daṭṭhabbaṃ .
Sakasakakiccesu hi dhammānaṃ attappadhānatāsamāropanena kattubhāvo ca , tadanukūlabhāvena sahajātadhammasamūhe kattubhāvasamāropanena paṭipādetabbadhammassa karaṇattañca pariyāyatova labbhati , tathānidassanaṃ pana dhammasabhāvavinimuttassa kattādino abhāvaparidīpanatthanti veditabbaṃ .
Vicittakaraṇāditopi cittasaddatthaṃ papañcenti .
Ayaṃ panettha saṅgaho –
‘‘ Vicittakaraṇā cittaṃ , attano cittatāya vā ;
Citaṃ kammakilesehi , citaṃ tāyati vā tathā ;
Cinoti attasantānaṃ , vicittārammaṇanti cā ’’ ti .
Cetasi
V0.77 bhavaṃ tadāyattavuttitāyāti cetasikaṃ .Na hi taṃ cittena vinā ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ asati citte sabbena sabbaṃ anuppajjanato , cittaṃ pana kenaci cetasikena vināpi
M0.75 ārammaṇe pavattatīti taṃ cetasikameva cittāyattavuttikaṃ nāma .Tenāha bhagavā ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1-2), etena sukhādīnaṃ acetanattaniccattādayo vippaṭipattiyopi paṭikkhittā honti .
Cetasi niyuttaṃ vā cetasikaṃ .
Ruppatīti rūpaṃ , sītuṇhādivirodhipaccayehi vikāramāpajjati , āpādīyatīti vā attho .
Tenāha bhagavā ‘‘ sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppatī ’’ tyādi ( saṃ . ni .3.79), ruppanañcettha sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppattiyeva .
Yadi evaṃ arūpadhammānampi rūpavohāro āpajjatīti ?
Nāpajjati sītādiggahaṇasāmatthiyato vibhūtatarasseva ruppanassādhippetattā .
Itarathā hi ‘‘ ruppatī ’’ ti avisesavacaneneva pariyattanti kiṃ sītādiggahaṇena , taṃ pana sītādinā phuṭṭhassa ruppanaṃ vibhūtataraṃ , tasmā tadevetthādhippetanti ñāpanatthaṃ sītādiggahaṇaṃ kataṃ .
Yadi evaṃ kathaṃ brahmaloke rūpavohāro , na hi tattha upaghātakā sītādayo atthīti ?
Kiñcāpi upaghātakā natthi , anuggāhakā pana atthi , tasmā taṃvasenettha ruppanaṃ sambhavatīti , atha vā taṃsabhāvānativattanato tattha rūpavohāroti alamatippapañcena .
Bhavābhavaṃ vinanato saṃsibbanato vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantaṃ , nibbāti vā etena rāgaggiādikoti nibbānaṃ .