Issues
Select Version
Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā
Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā

Ahetukacittavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ahetukacittavaṇṇanā

9. Evaṃ mūlabhedato tividhampi akusalaṃ sampayogādibhedato dvādasadhā vibhajitvā idāniV0.83 ahetukacittāni niddisanto tesaṃ akusalavipākādivasena tividhabhāvepi akusalānantaraṃ akusalavipākeyeva cakkhādinissayasampaṭicchanādikiccabhedena sattadhā vibhajituṃ ‘‘ upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇan ’’ tyādimāha .
Tattha cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya hotīti cakkhu .
Atha vā cakkhati rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti cakkhu .
Cakkhatīti hi ayaṃ saddo ‘‘ madhuṃ cakkhati , byañjanaṃ cakkhatī ’’ tyādīsu viya assādanattho hoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ cakkhuṃ kho pana , māgaṇḍiya , rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditan ’’ tyādi .
Yadi evaṃ ‘‘ sotaṃ kho , māgaṇḍiya , saddārāmaṃ saddarataṃ saddasammuditan ’’ tyādivacanato ( ma . ni .2.209) sotādīnampi saddādiassādanaṃ atthīti tesampi cakkhusaddābhidheyyatā āpajjeyyāti ?
Nāpajjati niruḷhattā , niruḷho hesa cakkhu-saddo daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtappasādalakkhaṇe cakkhuppasādeyeva mayūrādisaddā viya sakuṇavisesādīsu , cakkhunā sahavuttiyā pana bhamukaṭṭhiparicchinno maṃsapiṇḍopi ‘‘ cakkhū ’’ ti vuccati .
Aṭṭhakathāyaṃ pana anekatthattā dhātūnaṃ cakkhati-saddassa vibhāvanatthatāpi sambhavatīti ‘‘ cakkhati rūpaṃ vibhāvetīti cakkhū ’’ ti ( visuddhi .2.510) vuttaṃ .
CakkhusmiṃM0.83 viññāṇaṃ tannissitatthāti cakkhuviññāṇaṃ .
Tathā hetaṃ ‘‘ cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .431; visuddhi .2.454) vuttaṃ .
Evaṃ sotaviññāṇā dīsupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā upekkhāsahagatabhāvaṃ atidisati .
Viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā suṇātīti sotaṃ .
Ghāyati gandhopādānaṃ karotīti ghānaṃ .
Jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ , taṃ avhāyati tasmiṃ ninnatāyāti jivhā niruttinayena .
Kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ āyo pavattiṭṭhānanti kāyo .
Kāyindriyañhi phoṭṭhabbaggahaṇasabhāvattā tadassādavasappavattānaṃ , tammūlakānañca pāpadhammānaṃ visesakāraṇanti tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati .
Sasambhārakāyo vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo .
Taṃsahacaritattā pana pasādakāyopi tathā vuccati .
Du kucchitaṃ hutvā khanati kāyikasukhaṃ , dukkhamanti vā dukkhaṃ .
Dukkaramokāsadānaṃ etassāti dukkhan ’’ tipi apare .
Pañcaviññāṇaggahitaṃ rūpādiārammaṇaṃ sampaṭicchati tadākārappavattiyāti sampaṭicchanaṃ .
Sammā tīreti yathāsampaṭicchitaṃ rūpādiārammaṇaṃ vīmaṃsatīti santīraṇaṃ .
Aññamaññaviruddhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā , vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Evañca katvā kusalākusalakammasamuṭṭhānānampiV0.84 kaṭattārūpānaṃ natthi vipākavohāro .
Akusalassa vipākacittāni akusalavipākacittāni .
10. Sukhayati kāyacittaṃ , suṭṭhu vā khanati kāyacittābādhaṃ , sukhena khamitabbanti vā sukhaṃ .
‘‘ Sukaramokāsadānaṃ etassāti sukhan ’’ ti apare .
Kasmā pana yathā akusalavipākasantīraṇaṃ ekameva vuttaṃ , evamavatvā kusalavipākasantīraṇaṃ dvidhā vuttanti ?
Iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedasambhavato .
Yadi evaṃ tatthāpi aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedena bhavitabbanti ?
Nayidamevaṃ aniṭṭhārammaṇeM0.84 uppajjitabbassapi domanassassa paṭighena vinā anuppajjanato , paṭighassa ca ekantākusalasabhāvassa abyākatesu asambhavato .
Na hi bhinnajātiko dhammo bhinnajātikesu upalabbhati , tasmā attanā samānayogakkhamassa asambhavato akusalavipākesu domanassaṃ na sambhavatīti tassa taṃsahagatatā na vuttā .
Atha vā yathā koci balavatā pothiyamāno dubbalapuriso tassa paṭippaharituṃ asakkonto tasmiṃ upekkhakova hoti , evameva akusalavipākānaṃ paridubbalabhāvato aniṭṭhārammaṇepi domanassuppādo natthīti santīraṇaṃ upekkhāsahagatameva .
Cakkhuviññāṇādīni pana cattāri ubhayavipākānipi vatthārammaṇaghaṭṭanāya dubbalabhāvato aniṭṭhe iṭṭhepi ca ārammaṇe upekkhāsahagatāneva .
Tesañhi catunnampi vatthubhūtāni cakkhādīni upādārūpāneva , tathā ārammaṇabhūtānipi rūpādīni , upādārūpakena ca upādārūpakassa saṅghaṭṭanaṃ atidubbalaṃ picupiṇḍakena picupiṇḍakassa phusanaṃ viya , tasmā tāni sabbathāpi upekkhāsahagatāneva .
Kāyaviññāṇassa pana phoṭṭhabbasaṅkhātabhūtattayameva ārammaṇanti taṃ kāyappasāde saṅghaṭṭitampi taṃ atikkamitvā tannissayesu mahābhūtesu paṭihaññati .
Bhūtarūpehi ca bhūtarūpānaṃ saṅghaṭṭanaṃ balavataraṃ adhikaraṇimatthake picupiṇḍakaṃ ṭhapetvā kūṭena pahaṭakāle kūṭassa picupiṇḍakaṃ atikkamitvā adhikaraṇiggahaṇaṃ viya , tasmā vatthārammaṇaghaṭṭanāya balavabhāvato kāyaviññāṇaṃ aniṭṭhe dukkhasahagataṃ , iṭṭhe sukhasahagatanti .
Sampaṭicchanayugaḷhaṃ pana attanā asamānanissayānaṃ cakkhuviññāṇādīnamanantaraṃ uppajjatīti samānanissayato aladdhānantarapaccayatāya sabhāgūpatthambharahito viya puriso nātibalavaṃ sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ na sakkotīti sabbathāpi upekkhāsahagatameva .
Vuttavipariyāyato kusalavipākasantīraṇaṃ iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesuM0.85 sukhopekkhāsahagatanti .
Yadi evaṃ āvajjanadvayassaV0.85 upekkhāsampayogaṃ kasmā vakkhati , nanu tampi samānanissayānantaraṃ pavattatīti ?
Saccaṃ , tattha pana purimaṃ pubbe kenaci aggahiteyeva ārammaṇe ekavārameva pavattati , pacchimampi visadisacittasantānaparāvattanavasena byāpārantarasāpekkhanti na sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ sakkoti , tasmā majjhattavedanāsampayuttamevāti .
Honti cettha –
‘‘ Vatthālambasabhāvānaṃ , bhūtikānañhi ghaṭṭanaṃ ;
Dubbalaṃ iti cakkhādi-catucittamupekkhakaṃ .
‘‘ Kāyanissayaphoṭṭhabba-bhūtānaṃ ghaṭṭanāya tu ;
Balavattā na viññāṇaṃ , kāyika majjhavedanaṃ .
‘‘ Samānanissayo yasmā , natthānantarapaccayo ;
Tasmā dubbalamālambe , sopekkhaṃ sampaṭicchanan ’’ ti .
Kusalassa vipākāni , sampayuttahetuvirahato ahetukacittāni cāti kusalavipākāhetukacittāni .
Nibbattakahetuvasena nipphannānipi hetāni sampayuttahetuvaseneva ahetukavohāraṃ labhanti , itarathā mahāvipākehi imesaṃ nānattāsambhavato .
Kiṃ panettha kāraṇaṃ yathā idhevaṃ akusalavipākanigamane ahetukaggahaṇaṃ na katanti ?
Byabhicārābhāvato .
Sati hi sambhave , byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ siyā .
Akusalavipākānaṃ pana lobhādisāvajjadhammavipākabhāvena tabbidhurehi , alobhādīhi sampayogāyogato , sayaṃ abyākataniravajjasabhāvānaṃ lobhādiakusaladhammasampayogavirodhato ca natthi kadācipi sahetukatāya sambhavoti ahetukabhāvābyabhicāratoM0.86 na tāni ahetukasaddena visesitabbāni .
11. Idāni ahetukādhikāre ahetukakiriyacittānipi kiccabhedena tidhā dassetuṃ ‘‘ upekkhāsahagatan ’’ tyādi vuttaṃ .
Cakkhādipañcadvāre ghaṭṭitamārammaṇaṃ āvajjeti tattha ābhogaṃ karoti , cittasantānaṃ vā bhavaṅgavasena pavattituṃ adatvā vīthicittabhāvāya pariṇāmetīti pañcadvārāvajjanaṃ , kiriyāhetukamanodhātucittaṃ .
Āvajjanassa anantarapaccayabhūtaṃ bhavaṅgacittaṃ manodvāraṃ vīthicittānaṃ pavattimukhabhāvato .
Tasmiṃ diṭṭhasutamutādivasena āpāthamāgatamārammaṇaṃ āvajjetiV0.86 , vuttanayena vā cittasantānaṃ pariṇāmetīti manodvārāvajjanaṃ , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatacittaṃ .
Idameva ca pañcadvāre yathāsantīritaṃ ārammaṇaṃ vavatthapetīti voṭṭhabbananti ca vuccati .
Hasitaṃ uppādetīti hasituppādaṃ , khīṇāsavānaṃ anoḷārikārammaṇesu pahaṭṭhākāramattahetukaṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ .
12. Sabbathāpīti akusalavipākakusalavipākakiriyabhedena .
Aṭṭhārasāti gaṇanaparicchedo .
Ahetukacittānīti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Ahetukacittavaṇṇanā niṭṭhitā .