Ahetukacittavaṇṇanā
9. Evaṃ mūlabhedato tividhampi akusalaṃ sampayogādibhedato dvādasadhā vibhajitvā idāni
V0.83 ahetukacittāni niddisanto tesaṃ akusalavipākādivasena tividhabhāvepi akusalānantaraṃ akusalavipākeyeva cakkhādinissayasampaṭicchanādikiccabhedena sattadhā vibhajituṃ ‘‘ upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇan ’’ tyādimāha .Tattha cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya hotīti cakkhu .
Atha vā cakkhati rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti cakkhu .
Cakkhatīti hi ayaṃ saddo ‘‘ madhuṃ cakkhati , byañjanaṃ cakkhatī ’’ tyādīsu viya assādanattho hoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ cakkhuṃ kho pana , māgaṇḍiya , rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditan ’’ tyādi .
Yadi evaṃ ‘‘ sotaṃ kho , māgaṇḍiya , saddārāmaṃ saddarataṃ saddasammuditan ’’ tyādivacanato ( ma . ni .2.209) sotādīnampi saddādiassādanaṃ atthīti tesampi cakkhusaddābhidheyyatā āpajjeyyāti ?
Nāpajjati niruḷhattā , niruḷho hesa cakkhu-saddo daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtappasādalakkhaṇe cakkhuppasādeyeva mayūrādisaddā viya sakuṇavisesādīsu , cakkhunā sahavuttiyā pana bhamukaṭṭhiparicchinno maṃsapiṇḍopi ‘‘ cakkhū ’’ ti vuccati .
Aṭṭhakathāyaṃ pana anekatthattā dhātūnaṃ cakkhati-saddassa vibhāvanatthatāpi sambhavatīti ‘‘ cakkhati rūpaṃ vibhāvetīti cakkhū ’’ ti ( visuddhi .2.510) vuttaṃ .
Cakkhusmiṃ
M0.83 viññāṇaṃ tannissitatthāti cakkhuviññāṇaṃ .Tathā hetaṃ ‘‘ cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .431; visuddhi .2.454) vuttaṃ .
Evaṃ sotaviññāṇā dīsupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā upekkhāsahagatabhāvaṃ atidisati .
Viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā suṇātīti sotaṃ .
Ghāyati gandhopādānaṃ karotīti ghānaṃ .
Jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ , taṃ avhāyati tasmiṃ ninnatāyāti jivhā niruttinayena .
Kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ āyo pavattiṭṭhānanti kāyo .
Kāyindriyañhi phoṭṭhabbaggahaṇasabhāvattā tadassādavasappavattānaṃ , tammūlakānañca pāpadhammānaṃ visesakāraṇanti tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati .
Sasambhārakāyo vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo .
Taṃsahacaritattā pana pasādakāyopi tathā vuccati .
Du kucchitaṃ hutvā khanati kāyikasukhaṃ , dukkhamanti vā dukkhaṃ .
Dukkaramokāsadānaṃ etassāti dukkhan ’’ tipi apare .
Pañcaviññāṇaggahitaṃ rūpādiārammaṇaṃ sampaṭicchati tadākārappavattiyāti sampaṭicchanaṃ .
Sammā tīreti yathāsampaṭicchitaṃ rūpādiārammaṇaṃ vīmaṃsatīti santīraṇaṃ .
Aññamaññaviruddhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā , vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Evañca katvā kusalākusalakammasamuṭṭhānānampi
V0.84 kaṭattārūpānaṃ natthi vipākavohāro .Akusalassa vipākacittāni akusalavipākacittāni .
10. Sukhayati kāyacittaṃ , suṭṭhu vā khanati kāyacittābādhaṃ , sukhena khamitabbanti vā sukhaṃ .
‘‘ Sukaramokāsadānaṃ etassāti sukhan ’’ ti apare .
Kasmā pana yathā akusalavipākasantīraṇaṃ ekameva vuttaṃ , evamavatvā kusalavipākasantīraṇaṃ dvidhā vuttanti ?
Iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedasambhavato .
Yadi evaṃ tatthāpi aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedena bhavitabbanti ?
Nayidamevaṃ aniṭṭhārammaṇe
M0.84 uppajjitabbassapi domanassassa paṭighena vinā anuppajjanato , paṭighassa ca ekantākusalasabhāvassa abyākatesu asambhavato .Na hi bhinnajātiko dhammo bhinnajātikesu upalabbhati , tasmā attanā samānayogakkhamassa asambhavato akusalavipākesu domanassaṃ na sambhavatīti tassa taṃsahagatatā na vuttā .
Atha vā yathā koci balavatā pothiyamāno dubbalapuriso tassa paṭippaharituṃ asakkonto tasmiṃ upekkhakova hoti , evameva akusalavipākānaṃ paridubbalabhāvato aniṭṭhārammaṇepi domanassuppādo natthīti santīraṇaṃ upekkhāsahagatameva .
Cakkhuviññāṇādīni pana cattāri ubhayavipākānipi vatthārammaṇaghaṭṭanāya dubbalabhāvato aniṭṭhe iṭṭhepi ca ārammaṇe upekkhāsahagatāneva .
Tesañhi catunnampi vatthubhūtāni cakkhādīni upādārūpāneva , tathā ārammaṇabhūtānipi rūpādīni , upādārūpakena ca upādārūpakassa saṅghaṭṭanaṃ atidubbalaṃ picupiṇḍakena picupiṇḍakassa phusanaṃ viya , tasmā tāni sabbathāpi upekkhāsahagatāneva .
Kāyaviññāṇassa pana phoṭṭhabbasaṅkhātabhūtattayameva ārammaṇanti taṃ kāyappasāde saṅghaṭṭitampi taṃ atikkamitvā tannissayesu mahābhūtesu paṭihaññati .
Bhūtarūpehi ca bhūtarūpānaṃ saṅghaṭṭanaṃ balavataraṃ adhikaraṇimatthake picupiṇḍakaṃ ṭhapetvā kūṭena pahaṭakāle kūṭassa picupiṇḍakaṃ atikkamitvā adhikaraṇiggahaṇaṃ viya , tasmā vatthārammaṇaghaṭṭanāya balavabhāvato kāyaviññāṇaṃ aniṭṭhe dukkhasahagataṃ , iṭṭhe sukhasahagatanti .
Sampaṭicchanayugaḷhaṃ pana attanā asamānanissayānaṃ cakkhuviññāṇādīnamanantaraṃ uppajjatīti samānanissayato aladdhānantarapaccayatāya sabhāgūpatthambharahito viya puriso nātibalavaṃ sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ na sakkotīti sabbathāpi upekkhāsahagatameva .
Vuttavipariyāyato kusalavipākasantīraṇaṃ iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesu
M0.85 sukhopekkhāsahagatanti .Yadi evaṃ āvajjanadvayassa
V0.85 upekkhāsampayogaṃ kasmā vakkhati , nanu tampi samānanissayānantaraṃ pavattatīti ?Saccaṃ , tattha pana purimaṃ pubbe kenaci aggahiteyeva ārammaṇe ekavārameva pavattati , pacchimampi visadisacittasantānaparāvattanavasena byāpārantarasāpekkhanti na sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ sakkoti , tasmā majjhattavedanāsampayuttamevāti .
Honti cettha –
‘‘ Vatthālambasabhāvānaṃ , bhūtikānañhi ghaṭṭanaṃ ;
Dubbalaṃ iti cakkhādi-catucittamupekkhakaṃ .
‘‘ Kāyanissayaphoṭṭhabba-bhūtānaṃ ghaṭṭanāya tu ;
Balavattā na viññāṇaṃ , kāyika majjhavedanaṃ .
‘‘ Samānanissayo yasmā , natthānantarapaccayo ;
Tasmā dubbalamālambe , sopekkhaṃ sampaṭicchanan ’’ ti .
Kusalassa vipākāni , sampayuttahetuvirahato ahetukacittāni cāti kusalavipākāhetukacittāni .
Nibbattakahetuvasena nipphannānipi hetāni sampayuttahetuvaseneva ahetukavohāraṃ labhanti , itarathā mahāvipākehi imesaṃ nānattāsambhavato .
Kiṃ panettha kāraṇaṃ yathā idhevaṃ akusalavipākanigamane ahetukaggahaṇaṃ na katanti ?
Byabhicārābhāvato .
Sati hi sambhave , byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ siyā .
Akusalavipākānaṃ pana lobhādisāvajjadhammavipākabhāvena tabbidhurehi , alobhādīhi sampayogāyogato , sayaṃ abyākataniravajjasabhāvānaṃ lobhādiakusaladhammasampayogavirodhato ca natthi kadācipi sahetukatāya sambhavoti ahetukabhāvābyabhicārato
M0.86 na tāni ahetukasaddena visesitabbāni . 11. Idāni ahetukādhikāre ahetukakiriyacittānipi kiccabhedena tidhā dassetuṃ ‘‘ upekkhāsahagatan ’’ tyādi vuttaṃ .
Cakkhādipañcadvāre ghaṭṭitamārammaṇaṃ āvajjeti tattha ābhogaṃ karoti , cittasantānaṃ vā bhavaṅgavasena pavattituṃ adatvā vīthicittabhāvāya pariṇāmetīti pañcadvārāvajjanaṃ , kiriyāhetukamanodhātucittaṃ .
Āvajjanassa anantarapaccayabhūtaṃ bhavaṅgacittaṃ manodvāraṃ vīthicittānaṃ pavattimukhabhāvato .
Tasmiṃ diṭṭhasutamutādivasena āpāthamāgatamārammaṇaṃ āvajjeti
V0.86 , vuttanayena vā cittasantānaṃ pariṇāmetīti manodvārāvajjanaṃ , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatacittaṃ .Idameva ca pañcadvāre yathāsantīritaṃ ārammaṇaṃ vavatthapetīti voṭṭhabbananti ca vuccati .
Hasitaṃ uppādetīti hasituppādaṃ , khīṇāsavānaṃ anoḷārikārammaṇesu pahaṭṭhākāramattahetukaṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ .
12. Sabbathāpīti akusalavipākakusalavipākakiriyabhedena .
Aṭṭhārasāti gaṇanaparicchedo .
Ahetukacittānīti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Ahetukacittavaṇṇanā niṭṭhitā .