Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā
48. Ārammaṇānaṃ sarūpato , vibhāgato , taṃvisayacittato ca saṅgaho ālambaṇasaṅgaho .
Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpayati hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ , tadeva dubbalapurisena daṇḍādi viya cittacetasikehi ālambīyati , tāni vā āgantvā ettha ramantīti ārammaṇanti rūpārammaṇaṃ .
Saddīyatīti saddo , soyeva ārammaṇanti saddārammaṇaṃ .
Gandhayati attano vatthuṃ sūceti ‘‘ idamettha atthī ’’ ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti gandho , soyeva ārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ .
Rasanti taṃ sattā assādentīti raso , soyeva ārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ .
Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ , tadeva ārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ .
Dhammoyeva ārammaṇaṃ dhammārammaṇaṃ .
49. Tatthāti
M0.130 tesu rūpādiārammaṇesu , rūpamevāti vaṇṇāyatanasaṅkhātaṃ rūpameva .Saddādayoti saddāyatanādisaṅkhātā saddādayo , āpodhātuvajjitabhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbāyatanañca .
50. Pañcārammaṇapasādāni ṭhapetvā sesāni soḷasa sukhumarūpāni .
51. Paccuppannan ti vattamānaṃ .
52. Chabbidhampīti
V0.122 rūpādivasena chabbidhampi .Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ , paññatti ca kālavimuttaṃ nāma .
Yathārahan ti kāmāvacarajavanaabhiññāsesamahaggatādijavanānaṃ anurūpato .
Kāmāvacarajavanānañhi hasituppādavajjānaṃ chabbidhampi tikālikaṃ , kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti .
Hasituppādassa tikālikameva .
Tathā hissa ekantaparittārammaṇataṃ vakkhati .
Dibbacakkhādivasappavattassa pana abhiññājavanassa yathārahaṃ chabbidhampi tikālikaṃ , kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti .
Vibhāgo panettha navamaparicchede āvi bhavissati .
Sesānaṃ pana kālavimuttaṃ , atītañca yathārahamārammaṇaṃ hoti .
53. Dvāra … pe … saṅkhātānaṃ chabbidhampi ārammaṇaṃ hotīti sambandho , taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci aggahitameva gocarabhāvaṃ gacchati , na ca pañcadvārikajavanānaṃ viya ekantapaccuppannaṃ , nāpi manodvārikajavanānaṃ viya tikālikameva , avisesena kālavimuttaṃ vā , nāpi maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhivohāravinimuttanti āha ‘‘ yathāsambhavaṃ … pe … sammatan ’’ ti .
Tattha yathāsambhavan ti taṃtaṃbhūmikapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ taṃtaṃdvāraggahitādivasena sambhavānurūpato .
Kāmāvacarānañhi
M0.131 paṭisandhibhavaṅgānaṃ tāva rūpādipañcārammaṇaṃ chadvāraggahitaṃ yathārahaṃ paccuppannamatītañca kammanimittasammatamārammaṇaṃ hoti , tathā cuticittassa atītameva .Dhammārammaṇaṃ pana tesaṃ tiṇṇannampi manodvāraggahitameva atītaṃ kammakammanimittasammataṃ , tathā rūpārammaṇaṃ ekameva manodvāraggahitaṃ ekantapaccuppannaṃ gatinimittasammatanti evaṃ kāmāvacarapaṭisandhādīnaṃ yathāsambhavaṃ chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītañca kammakammanimittagatinimittasammatamārammaṇaṃ hoti .
Mahaggatapaṭisandhādīsu pana rūpāvacarānaṃ , paṭhamatatiyāruppānañca dhammārammaṇameva manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ kammanimittasammataṃ , tathā dutiyacatutthāruppānaṃ atītamevāti evaṃ mahaggatapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ , atītaṃ vā kammanimittasammatameva ārammaṇaṃ hoti .
Yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitan ti bāhullena atītānantarabhave maraṇāsannappavattachadvārikajavanehi gahitaṃ .
Asaññībhavato cutānañhi paṭisandhivisayassa anantarātītabhave
V0.123 na kenaci dvārena gahaṇaṃ atthīti tadevettha yebhuyyaggahaṇena byabhicāritaṃ .Kevalañhi kammabaleneva tesaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikamārammaṇaṃ upaṭṭhāti .
Tathā hi saccasaṅkhepe asaññībhavato cutassa paṭisandhinimittaṃ pucchitvā –
‘‘ Bhavantarakataṃ kammaṃ , yamokāsaṃ labhe tato ;
Hoti sā sandhi teneva , upaṭṭhāpitagocare ’’ ti .( sa . sa .171)–
Kevalaṃ kammabaleneva paṭisandhigocarassa upaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Itarathā hi javanaggahitassapi ārammaṇassa kammabaleneva upaṭṭhāpiyamānattā ‘‘ tenevā ’’ ti sāvadhāraṇavacanassa adhippāyasuññatā
M0.132 āpajjeyyāti .Nanu ca tesampi paṭisandhigocaro kammabhave kenaci dvārena javanaggahito sambhavatīti ?
Saccaṃ sambhavati kammakammanimittasammato , gatinimittasammato pana sabbesampi maraṇakāleyeva upaṭṭhātīti kuto tassa kammabhave gahaṇasambhavo .
Apicettha maraṇāsannapavattajavanehi gahitameva sandhāya ‘‘ chadvāraggahitan ’’ ti vuttaṃ , evañca katvā ācariyena imasmiṃyeva adhikāre paramatthavinicchaye vuttaṃ –
‘‘ Maraṇāsannasattassa , yathopaṭṭhitagocaraṃ ;
Chadvāresu tamārabbha , paṭisandhi bhavantare ’’ ti .( parama . vi .89);
‘‘ Paccuppannan ’’ tyādinā anāgatassa paṭisandhigocarabhāvaṃ nivāreti .
Na hi taṃ atītakammakammanimittāni viya anubhūtaṃ , nāpi paccuppannakammanimittagatinimittāni viya āpāthagatañca hotīti , kammakammanimittādīnañca sarūpaṃ sayameva vakkhati .
54. Tesūti rūpādipaccuppannādikammādiārammaṇesu viññāṇesu .
Rūpādīsu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti rūpādiekekārammaṇāni .
55. Rūpādikaṃ pañcavidhampi ārammaṇametassāti rūpādipañcārammaṇaṃ .
56. Sesānīti dvipañcaviññāṇasampaṭicchanehi avasesāni ekādasa kāmāvacaravipākāni
V0.124 .Sabbathāpi kāmāvacarārammaṇānīti sabbenapi chadvārikadvāravimuttachaḷārammaṇavasappavattākārena nibbattānipi ekantakāmāvacarasabhāvachaḷārammaṇagocarāni .
Ettha hi vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcārammaṇe , paṭisandhādivasena chaḷārammaṇasaṅkhāte kāmāvacarārammaṇeyeva pavattanti .
Hasanacittampi
M0.133 padhānasāruppaṭṭhānaṃ disvā tussantassa rūpārammaṇe , bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘ evarūpā loluppataṇhā me pahīnā ’’ ti tussantassa saddārammaṇe , gandhādīhi cetiyapūjanakāle tussantassa gandhārammaṇe , rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi bhājetvā paribhuñjanakāle tussantassa rasārammaṇe , ābhisamācārikavattaparipūraṇakāle tussantassa phoṭṭhabbārammaṇe , pubbenivāsañāṇādīhi gahitakāmāvacaradhammaṃ ārabbha tussantassa dhammārammaṇeti evaṃ parittadhammapariyāpannesveva chasu ārammaṇesu pavattati . 57. Dvādasākusalaaṭṭhañāṇavippayuttajavanavasena vīsati cittāni attano jaḷabhāvato lokuttaradhamme ārabbha pavattituṃ na sakkontīti navavidhalokuttaradhamme vajjetvā tebhūmakāni , paññattiñca ārabbha pavattantīti āha ‘‘ akusalāni cevā ’’ tyādi .
Imesu hi akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā parittadhamme ārabbha parāmasanaassādanābhinandanakāle kāmāvacarārammaṇā , tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattiyaṃ mahaggatārammaṇā , sammutidhamme ārabbha pavattiyaṃ paññattārammaṇā .
Diṭṭhivippayuttacittuppādāpi teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ , paṭighasampayuttā ca dussanavippaṭisāravasena , vicikicchāsahagato aniṭṭhaṅgamanavasena , uddhaccasahagato vikkhipanavasena , avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatapaññattārammaṇo , kusalato cattāro , kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu parittadhamme ārabbha pavattikāle kāmāvacarārammaṇā , atipaguṇajjhānapaccavekkhaṇakāle
M0.134 mahaggatārammaṇā , kasiṇanimittādīsu parikammādikāle paññattārammaṇāti daṭṭhabbaṃ . 58. Arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni sekkhaputhujjanasantānesveva pavattanato .
Sekkhāpi hi ṭhapetvā lokiyacittaṃ arahato maggaphalasaṅkhātaṃ pāṭipuggalikacittaṃ jānituṃ na sakkonti anadhigatattā , tathā puthujjanādayopi sotāpannādīnaṃ , sekkhānaṃ pana attano attano maggaphalapaccavekkhaṇesu
V0.125 parasantānagatamaggaphalārammaṇāya abhiññāya parikammakāle , abhiññācitteneva maggaphalānaṃ paricchindanakāle ca attano attano samānānaṃ , heṭṭhimānañca maggaphaladhamme ārabbha kusalajavanānaṃ pavatti atthīti arahattamaggaphalasseva paṭikkhepo kato .Kāmāvacaramahaggatapaññattinibbānāni pana sekkhaputhujjanānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanasaṅkhārasammasanakasiṇaparikammādīsu taṃtadārammaṇikābhiññānaṃ parikammakāle , gotrabhuvodānakāle , dibbacakkhādīhi rūpavijānanādikāle ca kusalajavanānaṃ gocarabhāvaṃ gacchanti .
59. Sabbathāpi sabbārammaṇānīti kāmāvacaramahaggatasabbalokuttarapaññattivasena sabbathāpi sabbārammaṇāni , na pana akusalādayo viya sappadesasabbārammaṇānītyattho .
Kiriyajavanānañhi sabbaññutaññāṇādivasappavattiyaṃ , voṭṭhabbanassa ca taṃtaṃpurecārikavasappavattiyaṃ na ca kiñci agocaraṃ nāma atthi .
60. Paṭhamatatiyāruppārammaṇattā āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni .
61. Sesāni … pe … paññattārammaṇānīti pannarasa rūpāvacarāni , paṭhamatatiyāruppāni cāti ekavīsati kasiṇādipaññattīsu pavattanato paññattārammaṇāni .
63. Tevīsatikāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanahasanavasena
M0.135 pañcavīsati cittāni paritthamhi kāmāvacarārammaṇe yeva bhavanti .Kāmāvacarañhi mahaggatādayo upādāya mandānubhāvatāya parisamantato attaṃ khaṇḍitaṃ viyāti parittaṃ .
‘‘ Cha cittāni mahaggateyevā ’’ tyādinā sabbattha sāvadhāraṇayojanā daṭṭhabbā .
Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .