Vitthāragaṇanavaṇṇanā
38. Jhānaṅgavasena paṭhamajjhānasadisattā paṭhamajjhānañca taṃ sotāpattimaggacittañceti paṭhamajjhānasotāpattimaggacittaṃ .
Pādakajjhānasammasitajjhānapuggalajjhāsayesupi , hi aññataravasena taṃtaṃjhānasadisattā
V0.98 vitakkādiaṅgapātubhāvena cattāropi maggā paṭhamajjhānādivohāraṃ labhantā paccekaṃ pañcadhā vibhajanti .Tenāha ‘‘ jhānaṅgayogabhedenā ’’ tyādi , tattha paṭhamajjhānādīsu yaṃ yaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasantassa vuṭṭhānagāminivipassanā pavattā , taṃ pādakajjhānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanāya padaṭṭhānabhāvato .
Yaṃ yaṃ jhānaṃ sammasantassa sā pavattā , taṃ sammasitajjhānaṃ .
‘‘ Aho vata me paṭhamajjhānasadiso maggo pañcaṅgiko , dutiyajjhānādīsu vā aññatarasadiso caturaṅgādibhedo maggo bhaveyyā ’’ ti evaṃ yogāvacarassa uppannajjhāsayo puggalajjhāsayo nāma .
Tattha yena paṭhamajjhānādīsu aññataraṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā maggo uppādito hoti , tassa so maggo paṭhamajjhānādīsu taṃtaṃpādakajjhānasadiso hoti .
Sace pana vipassanāpādakaṃ kiñci jhānaṃ natthi , kevalaṃ paṭhamajjhānādīsu aññataraṃ jhānaṃ sammasitvā
M0.102 maggo uppādito hoti , tassa so sammasitajjhānasadiso hoti .Yadā pana yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya aññataraṃ sammasitvā maggo uppādito hoti , tadā puggalajjhāsayavasena dvīsu aññatarasadiso hoti .
Sace pana puggalassa tathāvidho ajjhāsayo natthi , heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato vuṭṭhāya uparūparijhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo pādakajjhānaṃ anapekkhitvā sammasitajjhānasadiso hoti .
Uparūparijhānato pana vuṭṭhāya heṭṭhimaheṭṭhimajjhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo sammasitajjhānaṃ anapekkhitvā pādakajjhānasadiso hoti .
Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato hi uparūparijhānaṃ balavataranti .
Vedanāniyamo pana sabbatthāpi vuṭṭhānagāminivipassanāniyamena hoti .
Tathā sukkhavipassakassa sakalajjhānaṅganiyamo .
Tassa hi pādakajjhānādīnaṃ abhāvena tesaṃ vasena niyamābhāvato vipassanāniyamena pañcaṅgikova maggo hotīti .
Apica samāpattilābhinopi jhānaṃ pādakaṃ akatvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi vipassanāniyameneva pañcaṅgikova hotīti ayamettha aṭṭhakathādito uddhaṭo vinicchayasāro .
Theravādadassanādivasappavatto pana papañco aṭṭhakathādīsu vuttanayena veditabbo .
Yathā cettha , evaṃ sabbatthāpi vitthāranayo tattha tattha vuttanayena gahetabbo .
Ganthabhīrukajanānuggahatthaṃ panettha saṅkhepakathā adhippetā .
42. Yathā rūpāvacaraṃ cittaṃ paṭhamādipañcavidhajhānabhedena gayhati ‘‘ paṭhamajjhānan ’’ tyādinā vuccati
V0.99 , tathā anuttarampi cittaṃ ‘‘ paṭhamajjhānasotāpattimaggacittan ’’ tyādinā gayhati .Āruppañcāpi upekkhekaggatāyogena aṅgasamatāya pañcamajjhāne gayhati , pañcamajjhānavohāraṃ labhatītyattho .
Atha vā
M0.103 rūpāvacaraṃ cittaṃ anuttarañca paṭhamādijhānabhede ‘‘ paṭhamajjhānakusalacittaṃ , paṭhamajjhānasotāpattimaggacittantyādinā yathā gayhati , tathā āruppañcāpi pañcame jhāne gayhatīti yojanā .Ācariyassāpi hi ayameva yojanā adhippetāti dissati nāmarūpaparicchede ujukameva tathā vuttattā .
Vuttañhi tattha –
‘‘ Rūpāvacaracittāni , gayhantānuttarāni ca ;
Paṭhamādijhānabhede , āruppañcāpi pañcame ’’ ti .( nāma . pari .24);
Tasmāti yasmā rūpāvacaraṃ viya anuttarampi paṭhamādijhānabhede gayhati , āruppañcāpi pañcame gayhati , yasmā vā jhānaṅgayogabhedena ekekaṃ pañcadhā katvā anuttaraṃ cittaṃ cattālīsavidhanti vuccati , rūpāvacaralokuttarāni viya ca paṭhamādijhānabhede , tathā āruppañcāpi pañcame gayhati , tasmā paṭhamādikamekekaṃ jhānaṃ lokiyaṃ tividhaṃ , lokuttaraṃ aṭṭhavidhanti ekādasavidhaṃ .
Ante tu jhānaṃ tevīsatividhaṃ tividharūpāvacaradvādasavidhaarūpāvacaraaṭṭhalokuttaravasenātyattho .
43. Pādakajjhānādivasena gaṇanavuḍḍhi kusalavipākesveva sambhavatīti tesameva gaṇanaṃ ekavīsasatagaṇanāya aṅgabhāvena dassento āha ‘‘ sattatiṃsā ’’ tyādi .
Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya
Cittaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā .