Akusalacetasikavaṇṇanā
5. Evaṃ tāva sabbacittasādhāraṇavasena , pakiṇṇakavasena ca sobhanetarasabhāve terasa dhamme uddisitvā idāni heṭṭhā cittavibhāge niddiṭṭhānukkamena akusaladhammapariyāpanne paṭhamaṃ , tato sobhanadhammapariyāpanne ca dassetuṃ ‘‘ moho ’’ tyādi vuttaṃ .
Ahetukā pana āveṇikadhammā natthīti na te visuṃ vuttā .
Ārammaṇe muyhatīti moho , aññāṇaṃ , so ārammaṇasabhāvacchādanalakkhaṇo .
Ārammaṇaggahaṇavasappavattopi hesa tassa yathāsabhāvappaṭicchādanākaāreneva pavattati .
Na hirīyati na lajjatīti ahiriko , puggalo , dhammasamūho vā .
Ahirikassa bhāvo ahirikkaṃ , tadeva ahirikaṃ .
Na ottappatīti anottappaṃ .
Tattha gūthato gāmasūkaro
V0.103 viya kāyaduccaritādito ajigucchanalakkhaṇaṃ ahirikaṃ , aggito salabho viya tato anuttāsalakkhaṇaṃ anottappaṃ .Tenāhu porāṇā –
‘‘ Jigucchati nāhiriko , pāpā gūthāva sūkaro ;
Na bhāyati anottappī , salabho viya pāvakā ’’ ti .
Uddhatassa
M0.108 bhāvo uddhaccaṃ , taṃ cittassa avūpasamalakkhaṇaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya .Lubbhatīti lobho , so ārammaṇe abhisaṅgalakkhaṇo makkaṭālepo viya .
Cittassa ālambitukāmatāmattaṃ chando , lobho tattha abhigijjhananti ayametesaṃ viseso .
‘‘ Idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti micchābhinivesalakkhaṇā diṭṭhi .
Ñāṇañhi ārammaṇaṃ yathāsabhāvato jānāti , diṭṭhi yathāsabhāvaṃ vijahitvā ayāthāvato gaṇhātīti ayametesaṃ viseso .
‘‘ Seyyohamasmī ’’ tyādinā maññatīti māno , so uṇṇatilakkhaṇo .
Tathā hesa ‘‘ ketukamyatāpaccupaṭṭhāno ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .400) vutto .
Dussatīti doso , so caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya , issatīti issā , sā parasampattiusūyanalakkhaṇā .
Maccharassa bhāvo macchariyaṃ ,‘‘ mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu , mayhameva hotū ’’ ti pavattaṃ vā macchariyaṃ , taṃ attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ .
Kucchitaṃ katanti kukataṃ .
Katākataduccaritasucaritaṃ .
Akatampi hi kukatan ’’ ti voharanti ‘‘ yaṃ mayā akataṃ .
Taṃ kukatan ’’ ti .
Idha pana katākataṃ ārabbha uppanno vippaṭisāracittuppādo kukataṃ , tassa bhāvo kukkuccaṃ , taṃ katākataduccaritasucaritānusocanalakkhaṇaṃ .
Thinanaṃ thinaṃ , anussāhanāvasaṃsīdanavasena saṃhatabhāvo .
Middhanaṃ middhaṃ , vigatasāmatthiyatā , asattivighāto vā , tattha thinaṃ cittassa akammaññatālakkhaṇaṃ , middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayametesaṃ viseso .
Tathā hi pāḷiyaṃ ( dha . sa .1162-1163)‘‘ tattha katamaṃ thinaṃ ?
Yā cittassa akallatā akammaññatā .
Tattha katamaṃ middhaṃ ?
Yā kāyassa akallatā akammaññatā ’’ tyādinā imesaṃ niddeso pavatto .
Nanu ca ‘‘ kāyassā ’’ ti vacanato rūpakāyassapi akammaññatā middhanti tassa rūpabhāvopi āpajjatīti ?
Nāpajjati , tattha tattha ācariyehi ānītakāraṇavasenevassa
M0.109 paṭikkhittattā .Tathā hi middhavādimatappaṭikkhepanatthaṃ tesaṃ vādanikkhepapubbakaṃ aṭṭhakathādīsu bahudhā vitthārenti ācariyā .
Ayaṃ panettha saṅgaho –
‘‘ Keci
V0.104 middhampi rūpanti , vadantetaṃ na yujjati ;Pahātabbesu vuttattā , kāmacchandādayo viya .
‘‘ Pahātabbesu akkhāta-metaṃ nīvaraṇesu hi ;
Rūpantu na pahātabba-makkhātaṃ dassanādinā .
‘‘‘ Na tumhaṃ bhikkhave rūpaṃ , pajahethā ’ ti pāṭhato ;
Paheyyabhāvalesopi , yattha rūpassa dissati .
‘‘ Tattha tabbisayacchanda-rāgahāni pakāsitā ;
Vuttañhi tattha yo chanda-rāgakkhepotiādikaṃ .
‘‘ Rūpārūpesu middhesu , arūpaṃ tattha desitaṃ ;
Iti ce natthi taṃ tattha , avisesena pāṭhato .
‘‘ Sakkā hi anumātuṃ yaṃ , middhaṃ rūpanti cintitaṃ ;
Tampi nīvaraṇaṃ middha-bhāvato itaraṃ viya .
‘‘ Sampayogābhidhānā ca , na taṃ rūpanti nicchayo ;
Arūpīnañhi khandhānaṃ , sampayogo pavuccati .
‘‘ Tathāruppe samuppatti , pāṭhato natthi rūpatā ;
Niddā khīṇāsavānantu , kāyagelaññato siyā ’’ ti .
Akusalacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā .