3. Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā
1. Idāni yathāvuttānaṃ cittacetasikānaṃ vedanādivibhāgato , taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādavibhāgato ca pakiṇṇakasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘ sampayuttā yathāyogan ’’ tyādi āraddhaṃ .
Yathāyogaṃ sampayuttā cittacetasikā dhammā sabhāvato attano attano sabhāvavasena ekūnanavutividhampi cittaṃ ārammaṇavijānanasabhāvasāmaññena ekavidhaṃ , sabbacittasādhāraṇo phasso phusanasabhāvena ekavidhotyādinā tepaññāsa honti .
2. Idāni tesaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ vedanā … pe … vatthuto saṅgaho nāma vedanāsaṅgahādināmako pakiṇṇakasaṅgaho cittuppādavaseneva taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādānaṃ vaseneva na katthaci taṃvirahena nīyate upanīyate , āharīyatītyattho .
Vedanāsaṅgahavaṇṇanā
3. Tatthāti tesu chasu saṅgahesu .
Sukhādivedanānaṃ , taṃsahagatacittuppādānañca vibhāgavasena saṅgaho vedanāsaṅgaho .
Dukkhato , sukhato ca aññā adukkhamasukhā ma -kārāgamavasena .
Nanu ca ‘‘ dvemā , bhikkhave , vedanā sukhā dukkhā ’’ ti ( saṃ . ni .4.267) vacanato dve eva vedanāti ?
Saccaṃ , taṃ pana anavajjapakkhikaṃ
M0.123 adukkhamasukhaṃ sukhavedanāyaṃV0.116 , sāvajjapakkhikañca dukkhavedanāyaṃ saṅgahetvā vuttaṃ .Yampi katthaci sutte ‘‘ yaṃ kiñci vedayitamidamettha dukkhassā ’’ ti ( saṃ . ni .4.259) vacanaṃ , taṃ saṅkhāradukkhatāya sabbavedanānaṃ dukkhasabhāvattā vuttaṃ .
Yathāha –
‘‘ saṅkhārāniccataṃ , ānanda , mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmatañca yaṃ kiñcivedayitamidamettha dukkhassā ’’ ti ( saṃ . ni .4.259; itivu . aṭṭha .52).
Tasmā tissoyeva vedanāti daṭṭhabbā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ tisso imā , bhikkhave , vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā cā ’’ ti ( itivu .52-53; saṃ . ni .4.249-251).
Evaṃ tividhāpi panetā indriyadesanāyaṃ ‘‘ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyan ’’ ti ( vibha .219) pañcadhā desitāti taṃvasenapettha vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ sukhaṃ dukkhan ’’ tyādi vuttaṃ .
Kāyikamānasikasātāsātabhedato hi sukhaṃ dukkhañca paccekaṃ dvidhā vibhajitvā ‘‘ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ dukkhindriyaṃ domanassindriyan ’’ ti ( vibha .219) desitā , upekkhā pana bhedābhāvato upekkhindriyanti ekadhāva .
Yathā hi sukhadukkhāni aññathā kāyassa anuggahamupaghātañca karonti , aññathā manaso , nevaṃ upekkhā , tasmā sā ekadhāva desitā , tenāhu porāṇā –
‘‘ Kāyikaṃ mānasaṃ dukkhaṃ , sukhañcopekkhavedanā ;
Ekaṃ mānasameveti , pañcadhindriyabhedato ’’ ti .( sa . sa .74);
Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ .
Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ .
Sabhāvato , parikappato vā iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ .
Tathā aniṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ .
Majjhattānubhavanalakkhaṇā upekkhā .
5. Catucattālīsa paccekaṃ lokiyalokuttarabhedena ekādasavidhattā .
7. Sesānīti
M0.124 sukhadukkhasomanassadomanassasahagatehi avasesāni akusalato cha , ahetukato cuddasa , kāmāvacarasobhanato dvādasa , pañcamajjhānikāni tevīsāti sabbānipi pañcapaññāsa .Vedanāsaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Hetusaṅgahavaṇṇanā
10. Lobhādihetūnaṃ
V0.117 vibhāgavasena , taṃsampayuttavasena ca saṅgaho hetusaṅgaho .Hetavo nāma chabbidhā bhavantīti sambandho .
Hetubhāvo pana nesaṃ sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhāto mūlabhāvo .
Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti , na ahetukā viya jalatale sevālasadisā .
Evañca katvā ete mūlasadisatāya ‘‘ mūlānī ’’ ti ca vuccanti .
Apare pana ‘‘ kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetubhāvo ’’ ti vadanti , evaṃ sati hetūnaṃ attano kusalādibhāvasādhano añño hetu maggitabbo siyā .
Atha sesasampayuttahetupaṭibaddho tesaṃ kusalādibhāvo , evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo appaṭibaddho siyā .
Atha tassa sabhāvato akusalabhāvopi siyā , evaṃ sati sesahetūnampi sabhāvatova kusalādibhāvoti tesaṃ viya sampayuttadhammānampi so hetupaṭibaddho na siyā .
Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo , tadā ahetukānaṃ abyākatabhāvo na siyāti alamatinippīḷanena .
Kusalādibhāvo pana kusalākusalānaṃ yonisoayonisomanasikārappaṭibaddho .
Yathāha –
‘‘ yoniso , bhikkhave , manasikaroto anuppannā
M0.125 ceva kusalā dhammā uppajjanti , uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī ’’ tyādi ( a . ni .1.67), abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusayasantānappaṭibaddho kammappaṭibaddho avipākabhāvappaṭibaddho cāti daṭṭhabbaṃ . 16. Idāni hetūnaṃ jātibhedaṃ dassetuṃ ‘‘ lobho doso cā ’’ tyādi vuttaṃ .
Hetusaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kiccasaṅgahavaṇṇanā
18. Paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ vibhāgavasena , taṃkiccavantānañca paricchedavasena saṅgaho kiccasaṅgaho .
Bhavato bhavassa paṭisandhānaṃ paṭisandhikiccaṃ .
Avicchedappavattihetubhāvena bhavassa aṅgabhāvo bhavaṅgakiccaṃ .
Āvajjanakiccādīni heṭṭhā vuttavacanatthānusārena yathārahaṃ yojetabbāni .
Ārammaṇe
V0.118 taṃtaṃkiccasādhanavasena anekakkhattuṃ , ekakkhattuṃ vā javamānassa viya pavatti javanakiccaṃ .Taṃtaṃjavanaggahitārammaṇassa ārammaṇakaraṇaṃ tadārammaṇakiccaṃ .
Nibbattabhavato parigaḷhanaṃ cutikiccaṃ .
19. Imāni pana kiccāni ṭhānavasena pākaṭāni hontīti taṃ dāni pabhedato dassetuṃ ‘‘ paṭisandhī ’’ tyādi vuttaṃ , tattha paṭisandhiyā ṭhānaṃ paṭisandhiṭhānaṃ .
Kāmaṃ paṭisandhivinimuttaṃ ṭhānaṃ nāma natthi , sukhaggahaṇatthaṃ pana ‘‘ silāputtakassa sarīran ’’ tyādīsu viya abhedepi bhedaparikappanāti daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Dassanādīnaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ ṭhānaṃ pañcaviññāṇaṭhānaṃ .
Ādi -saddena sampaṭicchanaṭhānādīnaṃ saṅgaho .
Tattha
M0.126 cutibhavaṅgānaṃ antarā paṭisandhiṭhānaṃ .Paṭisandhiāvajjanānaṃ , javanāvajjanānaṃ , tadārammaṇāvajjanānaṃ , voṭṭhabbanāvajjanānaṃ , kadāci javanacutīnaṃ , tadārammaṇacutīnañca antarā bhavaṅgaṭhānaṃ .
Bhavaṅgapañcaviññāṇānaṃ , bhavaṅgajavanānañca antarā āvajjanaṭhānaṃ .
Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanānamantarā pañcaviññāṇaṭhānaṃ .
Pañcaviññāṇasantīraṇānamantarā sampaṭicchanaṭhānaṃ .
Sampaṭicchanavoṭṭhabbanānamantarā santīraṇaṭhānaṃ .
Santīraṇajavanānaṃ , santīraṇabhavaṅgānañca antarā voṭṭhabbanaṭhānaṃ .
Voṭṭhabbanatadārammaṇānaṃ , voṭṭhabbanabhavaṅgānaṃ , voṭṭhabbanacutīnaṃ , manodvārāvajjanatadārammaṇānaṃ , manodvārāvajjanabhavaṅgānaṃ , manodvārāvajjanacutīnañca antarā javanaṭhānaṃ .
Javanabhavaṅgānaṃ , javanacutīnañca antarā tadārammaṇaṭhānaṃ .
Javanapaṭisandhīnaṃ , tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ , bhavaṅgapaṭisandhīnaṃ vā antarā cutiṭhānaṃ nāma .
20. Dve upekkhāsahagatasantīraṇāni sukhasantīraṇassa paṭisandhivasappavattibhāvābhāvatotiadhippāyo .
Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘ upekkhāsahagataṃ dhammaṃ paṭicca upekkhāsahagato dhammo uppajjati na hetupaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .4.13.179) evamāgatassa upekkhāsahagatapadassa vibhaṅge ‘‘ ahetukaṃ upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā , dve khandhe paṭicca eko khandho , ahetukapaṭisandhikkhaṇe upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā , dve khandhe paṭicca eko khandho ’’ ti ( paṭṭhā .4.13.179) evaṃ pavattipaṭisandhivasena paṭiccanayo uddhaṭo , pītisahagatasukhasahagatapadavibhaṅge pana ‘‘ ahetukaṃ pītisahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccatayo khandhā … pe … dve khandhā .
Ahetukaṃ sukhasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā
V0.119 … pe … eko khandho ’’ ti ( paṭṭhā .4.13.144,167) pavattivaseneva uddhaṭo , na pana ‘‘ ahetukapaṭisandhikkhaṇe ’’ tyādinā paṭisandhivasena , tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti na tassa paṭisandhivasena pavattiM0.127 atthi .Yattha pana labbhamānassapi kassaci avacanaṃ , tattha kāraṇaṃ upari āvi bhavissati .
25. Manodvārāvajjanassa parittārammaṇe dvattikkhattuṃ pavattamānassapi natthi javanakiccaṃ tassa ārammaṇarasānubhavanābhāvatoti vuttaṃ ‘‘ āvajjanadvayavajjitānī ’’ ti .
Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ javanaṭṭhāne ṭhatvā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ).
Itarathā ‘‘ javanaṃ hutvā ’’ ti vattabbaṃ siyāti .
Kusalākusalaphalakiriyacittānīti ekavīsati lokiyalokuttarakusalāni , dvādasa akusalāni , cattāri lokuttaraphalacittāni , aṭṭhārasa tebhūmakakiriyacittāni .
Ekacittakkhaṇikampi hi lokuttaramaggādikaṃ taṃsabhāvavantatāya javanakiccaṃ nāma , yathā ekekagocaravisayampi sabbaññutaññāṇaṃ sakalavisayāvabodhanasāmatthiyayogato na kadāci taṃnāmaṃ vijahatīti .
27. Evaṃ kiccabhedena vuttāneva yathāsakaṃ labbhamānakiccagaṇanavasena sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘ tesu panā ’’ tyādi vuttaṃ .
33. Paṭisandhādayo cittuppādā nāmakiccabhedena paṭisandhādīnaṃ nāmānaṃ , kiccānañca bhedena , atha vā paṭisandhādayo nāma tannāmakā cittuppādā paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ bhedena cuddasa , ṭhānabhedena paṭisandhādīnaṃyeva ṭhānānaṃ bhedena dasadhā pakāsitāti yojanā .
Ekakiccaṭhānadvikiccaṭhānatikiccaṭhānacatukiccaṭhānapañcakiccaṭhānāni cittāni yathākkamaṃ aṭṭhasaṭṭhi , tathā dve ca nava ca aṭṭha ca dve cāti niddiseti sambandho .
Kiccasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dvārasaṅgahavaṇṇanā
35. Dvārānaṃ
M0.128V0.120 , dvārappavattacittānañca paricchedavasena saṅgaho dvārasaṅgaho .Āvajjanādīnaṃ arūpadhammānaṃ pavattimukhabhāvato dvārāni viyāti dvārāni .
36. Cakkhumevāti pasādacakkhumeva .
37. Āvajjanādīnaṃ manānaṃ , manoyeva vā dvāranti manodvāraṃ .
Bhavaṅgan ti āvajjanānantaraṃ bhavaṅgaṃ .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Sāvajjanaṃ bhavaṅgantu , manodvāranti vuccatī ’’ ti ;
39. Tatthāti tesu cakkhādidvāresu cakkhudvāre chacattālīsa cittāni yathārahamuppajjantīti sambandho .
Pañcadvārāvajjanamekaṃ , cakkhuviññāṇādīni ubhayavipākavasena satta , voṭṭhabbanamekaṃ , kāmāvacarajavanāni ca kusalākusalanirāvajjanakiriyavasena ekūnatiṃsa , tadārammaṇāni ca aggahitaggahaṇena aṭṭhevāti chacattālīsa .
Yathārahan ti iṭṭhādiārammaṇe yonisoayonisomanasikāraniranusayasantānādīnaṃ anurūpavasena .
Sabbathāpīti āvajjanāditadārammaṇapariyosānena sabbenapi pakārena kāmāvacarānevāti yojanā .
Sabbathāpi catupaññāsa cittānīti vā sambandho .
Sabbathāpi taṃtaṃdvārikavasena ṭhitāni aggahitaggahaṇena cakkhudvārikesu chacattālīsacittesu sotaviññāṇādīnaṃ catunnaṃ yugaḷānaṃ pakkhepena catupaññāsapītyattho .
41. Cakkhādidvāresu appavattanato , manodvārasaṅkhātabhavaṅgato ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito ca paṭisandhādivasena pavattāni ekūnavīsati dvāravimuttāni .
42. Dvipañcaviññāṇāni
M0.129 sakasakadvāre , chabbīsati mahaggatalokuttarajavanāni manodvāreyeva uppajjanato chattiṃsa cittāni yathārahaṃ sakasakadvārānurūpaṃ ekadvārikacittāni . 45. Pañcadvāresu
V0.121 santīraṇatadārammaṇavasena , manodvāre ca tadārammaṇavasena pavattanato chadvārikāni ceva paṭisandhādivasappavattiyā dvāravimuttāni ca . 47. Pañcadvārikāni ca chadvārikāni ca pañcachadvārikāni .
Chadvārikāni ca tāni kadāci dvāravimuttāni cāti chadvārikavimuttāni .
Atha vā chadvārikāni ca chadvārikavimuttāni cāti chadvārikavimuttānīti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo .
Dvārasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā
48. Ārammaṇānaṃ sarūpato , vibhāgato , taṃvisayacittato ca saṅgaho ālambaṇasaṅgaho .
Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpayati hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ , tadeva dubbalapurisena daṇḍādi viya cittacetasikehi ālambīyati , tāni vā āgantvā ettha ramantīti ārammaṇanti rūpārammaṇaṃ .
Saddīyatīti saddo , soyeva ārammaṇanti saddārammaṇaṃ .
Gandhayati attano vatthuṃ sūceti ‘‘ idamettha atthī ’’ ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti gandho , soyeva ārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ .
Rasanti taṃ sattā assādentīti raso , soyeva ārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ .
Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ , tadeva ārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ .
Dhammoyeva ārammaṇaṃ dhammārammaṇaṃ .
49. Tatthāti
M0.130 tesu rūpādiārammaṇesu , rūpamevāti vaṇṇāyatanasaṅkhātaṃ rūpameva .Saddādayoti saddāyatanādisaṅkhātā saddādayo , āpodhātuvajjitabhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbāyatanañca .
50. Pañcārammaṇapasādāni ṭhapetvā sesāni soḷasa sukhumarūpāni .
51. Paccuppannan ti vattamānaṃ .
52. Chabbidhampīti
V0.122 rūpādivasena chabbidhampi .Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ , paññatti ca kālavimuttaṃ nāma .
Yathārahan ti kāmāvacarajavanaabhiññāsesamahaggatādijavanānaṃ anurūpato .
Kāmāvacarajavanānañhi hasituppādavajjānaṃ chabbidhampi tikālikaṃ , kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti .
Hasituppādassa tikālikameva .
Tathā hissa ekantaparittārammaṇataṃ vakkhati .
Dibbacakkhādivasappavattassa pana abhiññājavanassa yathārahaṃ chabbidhampi tikālikaṃ , kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti .
Vibhāgo panettha navamaparicchede āvi bhavissati .
Sesānaṃ pana kālavimuttaṃ , atītañca yathārahamārammaṇaṃ hoti .
53. Dvāra … pe … saṅkhātānaṃ chabbidhampi ārammaṇaṃ hotīti sambandho , taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci aggahitameva gocarabhāvaṃ gacchati , na ca pañcadvārikajavanānaṃ viya ekantapaccuppannaṃ , nāpi manodvārikajavanānaṃ viya tikālikameva , avisesena kālavimuttaṃ vā , nāpi maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhivohāravinimuttanti āha ‘‘ yathāsambhavaṃ … pe … sammatan ’’ ti .
Tattha yathāsambhavan ti taṃtaṃbhūmikapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ taṃtaṃdvāraggahitādivasena sambhavānurūpato .
Kāmāvacarānañhi
M0.131 paṭisandhibhavaṅgānaṃ tāva rūpādipañcārammaṇaṃ chadvāraggahitaṃ yathārahaṃ paccuppannamatītañca kammanimittasammatamārammaṇaṃ hoti , tathā cuticittassa atītameva .Dhammārammaṇaṃ pana tesaṃ tiṇṇannampi manodvāraggahitameva atītaṃ kammakammanimittasammataṃ , tathā rūpārammaṇaṃ ekameva manodvāraggahitaṃ ekantapaccuppannaṃ gatinimittasammatanti evaṃ kāmāvacarapaṭisandhādīnaṃ yathāsambhavaṃ chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītañca kammakammanimittagatinimittasammatamārammaṇaṃ hoti .
Mahaggatapaṭisandhādīsu pana rūpāvacarānaṃ , paṭhamatatiyāruppānañca dhammārammaṇameva manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ kammanimittasammataṃ , tathā dutiyacatutthāruppānaṃ atītamevāti evaṃ mahaggatapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ , atītaṃ vā kammanimittasammatameva ārammaṇaṃ hoti .
Yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitan ti bāhullena atītānantarabhave maraṇāsannappavattachadvārikajavanehi gahitaṃ .
Asaññībhavato cutānañhi paṭisandhivisayassa anantarātītabhave
V0.123 na kenaci dvārena gahaṇaṃ atthīti tadevettha yebhuyyaggahaṇena byabhicāritaṃ .Kevalañhi kammabaleneva tesaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikamārammaṇaṃ upaṭṭhāti .
Tathā hi saccasaṅkhepe asaññībhavato cutassa paṭisandhinimittaṃ pucchitvā –
‘‘ Bhavantarakataṃ kammaṃ , yamokāsaṃ labhe tato ;
Hoti sā sandhi teneva , upaṭṭhāpitagocare ’’ ti .( sa . sa .171)–
Kevalaṃ kammabaleneva paṭisandhigocarassa upaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Itarathā hi javanaggahitassapi ārammaṇassa kammabaleneva upaṭṭhāpiyamānattā ‘‘ tenevā ’’ ti sāvadhāraṇavacanassa adhippāyasuññatā
M0.132 āpajjeyyāti .Nanu ca tesampi paṭisandhigocaro kammabhave kenaci dvārena javanaggahito sambhavatīti ?
Saccaṃ sambhavati kammakammanimittasammato , gatinimittasammato pana sabbesampi maraṇakāleyeva upaṭṭhātīti kuto tassa kammabhave gahaṇasambhavo .
Apicettha maraṇāsannapavattajavanehi gahitameva sandhāya ‘‘ chadvāraggahitan ’’ ti vuttaṃ , evañca katvā ācariyena imasmiṃyeva adhikāre paramatthavinicchaye vuttaṃ –
‘‘ Maraṇāsannasattassa , yathopaṭṭhitagocaraṃ ;
Chadvāresu tamārabbha , paṭisandhi bhavantare ’’ ti .( parama . vi .89);
‘‘ Paccuppannan ’’ tyādinā anāgatassa paṭisandhigocarabhāvaṃ nivāreti .
Na hi taṃ atītakammakammanimittāni viya anubhūtaṃ , nāpi paccuppannakammanimittagatinimittāni viya āpāthagatañca hotīti , kammakammanimittādīnañca sarūpaṃ sayameva vakkhati .
54. Tesūti rūpādipaccuppannādikammādiārammaṇesu viññāṇesu .
Rūpādīsu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti rūpādiekekārammaṇāni .
55. Rūpādikaṃ pañcavidhampi ārammaṇametassāti rūpādipañcārammaṇaṃ .
56. Sesānīti dvipañcaviññāṇasampaṭicchanehi avasesāni ekādasa kāmāvacaravipākāni
V0.124 .Sabbathāpi kāmāvacarārammaṇānīti sabbenapi chadvārikadvāravimuttachaḷārammaṇavasappavattākārena nibbattānipi ekantakāmāvacarasabhāvachaḷārammaṇagocarāni .
Ettha hi vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcārammaṇe , paṭisandhādivasena chaḷārammaṇasaṅkhāte kāmāvacarārammaṇeyeva pavattanti .
Hasanacittampi
M0.133 padhānasāruppaṭṭhānaṃ disvā tussantassa rūpārammaṇe , bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘ evarūpā loluppataṇhā me pahīnā ’’ ti tussantassa saddārammaṇe , gandhādīhi cetiyapūjanakāle tussantassa gandhārammaṇe , rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi bhājetvā paribhuñjanakāle tussantassa rasārammaṇe , ābhisamācārikavattaparipūraṇakāle tussantassa phoṭṭhabbārammaṇe , pubbenivāsañāṇādīhi gahitakāmāvacaradhammaṃ ārabbha tussantassa dhammārammaṇeti evaṃ parittadhammapariyāpannesveva chasu ārammaṇesu pavattati . 57. Dvādasākusalaaṭṭhañāṇavippayuttajavanavasena vīsati cittāni attano jaḷabhāvato lokuttaradhamme ārabbha pavattituṃ na sakkontīti navavidhalokuttaradhamme vajjetvā tebhūmakāni , paññattiñca ārabbha pavattantīti āha ‘‘ akusalāni cevā ’’ tyādi .
Imesu hi akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā parittadhamme ārabbha parāmasanaassādanābhinandanakāle kāmāvacarārammaṇā , tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattiyaṃ mahaggatārammaṇā , sammutidhamme ārabbha pavattiyaṃ paññattārammaṇā .
Diṭṭhivippayuttacittuppādāpi teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ , paṭighasampayuttā ca dussanavippaṭisāravasena , vicikicchāsahagato aniṭṭhaṅgamanavasena , uddhaccasahagato vikkhipanavasena , avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatapaññattārammaṇo , kusalato cattāro , kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu parittadhamme ārabbha pavattikāle kāmāvacarārammaṇā , atipaguṇajjhānapaccavekkhaṇakāle
M0.134 mahaggatārammaṇā , kasiṇanimittādīsu parikammādikāle paññattārammaṇāti daṭṭhabbaṃ . 58. Arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni sekkhaputhujjanasantānesveva pavattanato .
Sekkhāpi hi ṭhapetvā lokiyacittaṃ arahato maggaphalasaṅkhātaṃ pāṭipuggalikacittaṃ jānituṃ na sakkonti anadhigatattā , tathā puthujjanādayopi sotāpannādīnaṃ , sekkhānaṃ pana attano attano maggaphalapaccavekkhaṇesu
V0.125 parasantānagatamaggaphalārammaṇāya abhiññāya parikammakāle , abhiññācitteneva maggaphalānaṃ paricchindanakāle ca attano attano samānānaṃ , heṭṭhimānañca maggaphaladhamme ārabbha kusalajavanānaṃ pavatti atthīti arahattamaggaphalasseva paṭikkhepo kato .Kāmāvacaramahaggatapaññattinibbānāni pana sekkhaputhujjanānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanasaṅkhārasammasanakasiṇaparikammādīsu taṃtadārammaṇikābhiññānaṃ parikammakāle , gotrabhuvodānakāle , dibbacakkhādīhi rūpavijānanādikāle ca kusalajavanānaṃ gocarabhāvaṃ gacchanti .
59. Sabbathāpi sabbārammaṇānīti kāmāvacaramahaggatasabbalokuttarapaññattivasena sabbathāpi sabbārammaṇāni , na pana akusalādayo viya sappadesasabbārammaṇānītyattho .
Kiriyajavanānañhi sabbaññutaññāṇādivasappavattiyaṃ , voṭṭhabbanassa ca taṃtaṃpurecārikavasappavattiyaṃ na ca kiñci agocaraṃ nāma atthi .
60. Paṭhamatatiyāruppārammaṇattā āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni .
61. Sesāni … pe … paññattārammaṇānīti pannarasa rūpāvacarāni , paṭhamatatiyāruppāni cāti ekavīsati kasiṇādipaññattīsu pavattanato paññattārammaṇāni .
63. Tevīsatikāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanahasanavasena
M0.135 pañcavīsati cittāni paritthamhi kāmāvacarārammaṇe yeva bhavanti .Kāmāvacarañhi mahaggatādayo upādāya mandānubhāvatāya parisamantato attaṃ khaṇḍitaṃ viyāti parittaṃ .
‘‘ Cha cittāni mahaggateyevā ’’ tyādinā sabbattha sāvadhāraṇayojanā daṭṭhabbā .
Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Vatthusaṅgahavaṇṇanā
64. Vatthuvibhāgato
V0.126 , tabbatthukacittaparicchedavasena ca saṅgaho vatthusaṅgaho .Vasanti etesu cittacetasikā tannissayattāti vatthūni .
65. Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti paripuṇṇindriyassa tattheva upalabbhanato .
Pi -saddena pana andhabadhirādivasena kesañci asambhavaṃ dīpeti .
66. Ghānādittayaṃ natthi brahmānaṃ kāmavirāgabhāvanāvasena gandharasaphoṭṭhabbesu virattatāya tabbisayappasādesupi virāgasabhāvato .
Buddhadassanadhammassavanādiatthaṃ pana cakkhusotesu avirattabhāvato cakkhādidvayaṃ tattha upalabbhati .
67. Arūpaloke sabbānipi cha vatthūni na saṃvijjanti arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanābalena tattha sabbena sabbaṃ rūpappavattiyā abhāvato .
68. Pañcaviññāṇāneva nissattanijjīvaṭṭhena dhātuyoti pañcaviññāṇadhātuyo .
69. Mananamattā dhātu manodhātu .
70. Manoyeva
M0.136 visiṭṭhavijānanakiccayogato viññāṇaṃ nissattanijjīvaṭṭhena dhātu cāti manoviññāṇadhātu .Manaso viññāṇadhātūti vā manoviññāṇadhātu .
Sā hi manatoyeva anantarapaccayato sambhūyamanasoyeva anantarapaccayabhūtāti manaso sambandhinī hoti .
Santīraṇattayassa , aṭṭhamahāvipākānaṃ , paṭighadvayassa , paṭhamamaggassa , hasituppādassa , pannarasarūpāvacarānañca vasena pavattā yathāvuttamanodhātupañcaviññāṇadhātūhi avasesā manoviññāṇadhātu saṅkhātā ca tiṃsa dhammā na kevalaṃ manodhātuyeva , tathā hadayaṃ nissāyeva pavattantīti sambandho .
Santīraṇamahāvipākāni hi ekādasa dvārābhāvato , kiccābhāvato ca āruppe na uppajjanti
V0.127 .Paṭighassa anīvaraṇāvatthassa abhāvato taṃsahagataṃ cittadvayaṃ rūpalokepi natthi , pageva āruppe .
Paṭhamamaggopi paratoghosapaccayābhāve sāvakānaṃ anuppajjanato , buddhapaccekabuddhānañca manussalokato aññattha anibbattanato , hasanacittañca kāyābhāvato , rūpāvacarāni arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanāvasena tadārammaṇesu jhānesupi virattabhāvato arūpabhave na uppajjantīti sabbānipi etāni tettiṃsa cittāni hadayaṃ nissāyeva pavattanti .
71. Pañcarūpāvacarakusalato avasesāni dvādasa lokiyakusalāni , paṭighadvayato avasesāni dasa akusalāni , pañcadvārāvajjanahasanarūpāvacarakiriyehi avasesāni terasa kiriyacittāni , paṭhamamaggato avasesāni satta anuttarāni cāti imesaṃ vasena dvecattālīsavidhā manoviññāṇadhātusaṅkhātā dhammā pañcavokārabhavavasena hadayaṃ nissāya vā , catuvokārabhavavasena anissāyavā pavattanti .
73. Kāme
M0.137 bhave chavatthuṃ nissitā satta viññāṇadhātuyo , rūpe bhave tivatthuṃ nissitā ghānaviññāṇādittayavajjitā catubbidhā viññāṇadhātuyo , āruppe bhave anissitā ekā manoviññāṇadhātu matāti yojanā . 74. Kāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanapaṭighadvayahasanavasena sattavīsati kāmāvacarāni , pannarasa rūpāvacarāni , paṭhamamaggoti tecattālīsa nissāyeva jāyare , tatoyeva avasesā āruppavipākavajjitā dvecattālīsa nissāya ca anissāya ca jāyare , pākāruppā cattāro anissitāyevāti sambandho .
Vatthusaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya
Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā .