Missakasaṅgahavaṇṇanā
15. Hetūsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva .
16. Ārammaṇaṃ upagantvā cintanasaṅkhātena upanijjhāyanaṭṭhena yathārahaṃ paccanīkadhammajhāpanaṭṭhena ca jhānāni ca tāni aṅgāni ca samuditānaṃ
M0.222 avayavabhāvena aṅgīyanti ñāyantīti jhānaṅgāni .Avayavavinimuttassa ca samudāyassa abhāvepi senaṅgarathaṅgādayo viya visuṃ visuṃ aṅgabhāvena vuccanti ekato hutvā jhānabhāvena .
Domanassañcettha akusalajhānaṅgaṃ , sesāni kusalākusalābyākatajhānaṅgāni .
17. Sugatiduggatīnaṃ , nibbānassa ca abhimukhaṃ pāpanato maggā , tesaṃ pathabhūtāni aṅgāni , maggassa vā aṭṭhaṅgikassa aṅgāni maggaṅgāni .
Sammā aviparītato passatīti sammādiṭṭhi .
Sā pana ‘‘ atthi dinnan ’’ tyādivasena dasavidhā , pariññādikiccavasena catubbidhā vā .
Sammā saṅkappenti etenāti sammāsaṅkappo .
So nekkhammasaṅkappaabyāpādasaṅkappaavihiṃsāsaṅkappavasena tividho .
Sammāvācādayo heṭṭhā vibhāvitāva .
Sammā vāyamanti etenāti sammāvāyāmo .
Sammā saranti etāyāti sammāsati .
Imesaṃ pana bhedaṃ upari vakkhati .
Sammā sāmañca ādhīyati etena cittanti sammāsamādhi , paṭhamajjhānādivasena pañcavidhā ekaggatā .
Micchādiṭṭhiādayo duggatimaggattā maggaṅgāni .
18. Dassanādīsu cakkhuviññāṇādīhi , yebhuyyena taṃsahitasantānappavattiyaṃ liṅgādīhi , jīvane jīvantehi kammajarūpasampayuttadhammehi , manane jānane sampayuttadhammehi , sukhitādibhāve sukhitādīhi
V0.197 sahajātehi , saddahanādīsu saddahanādivasappavattehi teheva ,‘‘ anaññātaṃ ñassāmī ’’ ti pavattiyaṃ tathāpavattehi sahajātehi , ājānane aññabhāvibhāve ca ājānanādivasappavattehi sahajātehi attānaṃ anuvattāpentā dhammā issaraṭṭhena indriyāni nāmāti āha ‘‘ cakkhundriyan ’’ tyādi .Aṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .219; visuddhi .2.525) pana aparepi indaliṅgaṭṭhādayo indriyaṭṭhā vuttā .
Jīvitindriyan ti rūpārūpavasena duvidhaṃ jīvitindriyaṃ .
‘‘ Anamatagge saṃsāre anaññātaṃ
M0.223 amataṃ padaṃ , catusaccadhammameva vā ñassāmī ’’ ti evamajjhāsayena paṭipannassa indriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ .Ājānāti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvā jānāti indriyañcāti aññindriyaṃ .
Aññātāvino cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitassa arahato indriyaṃ aññātāvindriyaṃ .
Dhammasarūpavibhāvanatthañcettha paññindriyaggahaṇaṃ , puggalajjhāsayakiccavisesavibhāvanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ gahaṇaṃ .
Ettha ca sattapaññattiyā visesanissayattā ajjhattikāyatanāni ādito vuttāni , manindriyaṃ pana ajjhattikāyatanabhāvasāmaññena ettheva vattabbampi arūpindriyehi saha ekato dassanatthaṃ jīvitindriyānantaraṃ vuttaṃ , sāyaṃ paññatti imesaṃ vasena ‘‘ itthī puriso ’’ ti vibhāgaṃ gacchatīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ bhāvadvayaṃ , tayime upādinnadhammā imassa vasena tiṭṭhantīti dassanatthaṃ tato paraṃ jīvitindriyaṃ , sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ tato vedanāpañcakaṃ , tāhi pana visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ tato saddhādipañcakaṃ , sambhūtavodānasambhārā ca imehi visujjhantīti visuddhippattā , niṭṭhitakiccā ca hontīti dassanatthaṃ ante tīṇi vuttāni .
Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇanti idametesaṃ anukkamena desanāya kāraṇanti alamatippapañcena .
19. Asaddhiyakosajjapamādauddhaccaavijjāahirikaanottappasaṅkhātehi paṭipakkhadhammehi akampiyaṭṭhena , sampayuttadhammesu thirabhāvena ca saddhādīni satta balāni , ahirikānottappadvayaṃ pana sampayuttadhammesu thirabhāveneva .
20. Attādhīnappavattīnaṃ patibhūtā dhammā adhipatī .
‘‘ Chandavato kiṃnāma na sijjhatī ’’ tyādikaṃ hi pubbābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā
M0.224 uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtāV0.198 sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti , te ca tesaṃ vasena pavattanti , tena te attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanti .Aññesaṃ adhipatidhammānaṃ adhipatibhāvanivāraṇavasena issariyaṃ adhipatitā .
Santesupi indriyantaresu kevalaṃ dassanādīsu cakkhuviññāṇādīhi anuvattāpanamattaṃ indriyatāti ayaṃ adhipatiindriyānaṃ viseso .
21. Ojaṭṭhamakarūpādayo āharantīti āhārā .
Kabaḷīkārāhāro hi ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati , phassāhāro tisso vedanā , manosañcetanāhārasaṅkhātaṃ kusalākusalakammaṃ tīsu bhavesu paṭisandhiṃ .
Viññāṇāhārasaṅkhātaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ sahajātanāmarūpeāharati , kiñcāpi sakasakapaccayuppanne āharantā aññepi atthi .
Ajjhattikasantatiyā pana visesapaccayattā imeyeva cattāro ‘‘ āhārā ’’ ti vuttā .
Kabaḷīkārāhārabhakkhānañhi sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkārāhāro visesapaccayo kammādijanitassapi tassa kabaḷīkārāhārūpatthambhabaleneva dasavassādippavattisambhavato .
Tathā hesa ‘‘ dhāti viya kumārassa , upatthambhanakayantaṃ viya gehassā ’’ ti vutto .
Phasso pi sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hoti .
Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hoti .
Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hotīti evameteyeva ajjhattasantānassa visesapaccayattā ‘‘ āhārā ’’ ti vuttā , phassādīnaṃ dutiyādibhāvo desanākkamato , na uppattikkamato .
26. Pañcaviññāṇānaṃ
M0.225 vitakkavirahena ārammaṇesu abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgabhāvena na uddhaṭāni .‘‘ Vitakkapacchimakaṃ hi jhānaṅgan ’’ ti vuttaṃ .
Dvipañcaviññāṇamanodhātuttikasantīraṇattikavasena soḷasacittesu vīriyābhāvato tattha vijjamānopi samādhi balabhāvaṃ na gacchati .
‘‘ Vīriyapacchimakaṃ balan ’’ ti hi vuttaṃ .
Tathā aṭṭhārasāhetukesu hetuvirahato maggaṅgāni na labbhanti .
‘‘ Hetupacchimakaṃ maggaṅgan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .438) hi vuttanti imamatthaṃ manasi nidhāyāha ‘‘ dvipañcaviññāṇesū ’’ tyādi .
Jhānaṅgāni na labbhantīti sambandho .
27. Adhimokkhavirahato
V0.199 vicikicchācitte ekaggatā cittaṭṭhitimattaṃ , na pana micchāsamādhisamādhindriyasamādhibalavohāraṃ gacchatīti āha ‘‘ tathā vicikicchācitte ’’ tyādi . 28. Dvihetukatihetuka ggahaṇena ekahetukesu adhipatīnaṃ abhāvaṃ dasseti .
Javanesvevāti avadhāraṇaṃ lokiyavipākesu adhipatīnaṃ asambhavadassanatthaṃ .
Na hi te chandādīni purakkhatvā pavattanti .
Vīmaṃsādhipatino dvihetukajavanesu asambhavato cittābhisaṅkhārūpanissayassa ca sambhavānurūpato labbhamānataṃ sandhāyāha ‘‘ yathāsambhavan ’’ ti .
Ekova labbhati , itarathā adhipatibhāvāyogato , teneva hi bhagavatā ‘‘ hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ hetupaccayena paccayo ’’ tyādinā ( paṭṭhā .1.1.1) hetupaccayaniddese viya ‘‘ adhipatī adhipatisampayuttakānan ’’ tyādinā avatvā ‘‘ chandādhipati chandasampayuttakānan ’’ tyādinā ( paṭṭhā .1.1.3) ekekādhipativaseneva adhipatipaccayo uddhaṭo .
29. Vatthuto
M0.226 dhammavasena hetudhammā cha , jhānaṅgāni pañca somanassadomanassupekkhānaṃ vedanāvasena ekato gahitattā , maggaṅgā nava micchāsaṅkappavāyāmasamādhīnaṃ vitakkavīriyacittekaggatāsabhāvena sammāsaṅkappādīhi ekato gahitattā .Indriyadhammā soḷasa pañcannaṃ vedanindriyānaṃ vedanāsāmaññena , tiṇṇaṃ lokuttarindriyānaṃ paññindriyassa ca ñāṇasāmaññena ekato gahitattā , rūpārūpajīvitindriyānañca visuṃ gahitattā , baladhammā pana yathāvuttanayeneva nava īritā , adhipatidhammā cattāro vuttā , āhārā tathā cattāro vuttāti kusalādīhi tīhi samākiṇṇo tatoyeva missakasaṅgaho evaṃnāmako saṅgaho sattadhā vutto .
Ettha ca –
Pañcasaṅgahitā paññā , vāyāmekaggatā pana ;
Catusaṅgahitā cittaṃ , sati ceva tisaṅgahā .
Saṅkappo vedanā saddhā , dukasaṅgahitā matā ;
Ekekasaṅgahā sesā , aṭṭhavīsati bhāsitā .
Missakasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .