Kammacatukkavaṇṇanā

50. IdāniM0.169V0.154 kammacatukkaṃ catūhākārehi dassetuṃ ‘‘ janakan ’’ tyādi āraddhaṃ , janayatīti janakaṃ .

Upatthambhetīti upatthambhakaṃ .

Upagantvā pīḷetīti upapīḷakaṃ .

Upagantvā ghātetīti upaghātakaṃ .

Tattha paṭisandhipavattīsu vipākakaṭattārūpānaṃ nibbattakā kusalākusalacetanā janakaṃ nāma .

Sayaṃ vipākaṃ nibbattetuṃ asakkontampi kammantarassa cirataravipākanibbattane paccayabhūtaṃ , vipākasseva vā sukhadukkhabhūtassa vicchedapaccayānuppattiyā , upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakasāmatthiyānurūpaṃ ciratarappavattipaccayabhūtaṃ kusalākusalakammaṃ upatthambhakaṃ nāma .

Kammantarajanitavipākassa byādhidhātusamatādinimittavibādhanena ciratarappavattivinibandhakaṃ yaṃ kiñci kammaṃ upapīḷakaṃ nāma .

Dubbalassa pana kammassa janakasāmatthiyaṃ upahacca vicchedakapaccayuppādanena tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayaṃ vipākanibbattakakammaṃ upaghātakaṃ nāma .

Janakopaghātakānañhi ayaṃ viseso – janakaṃ kammantarassa vipākaṃ anupacchinditvāva vipākaṃ janeti , upaghātakaṃ upacchedanapubbakanti idaṃ tāva aṭṭhakathāsu ( visuddhi .2.687; a . ni . aṭṭha .2.3.34) sanniṭṭhānaṃ .

Apare pana ācariyā ‘‘ upapīḷakakammaṃ bahvābādhatādipaccayopasaṃhārena kammantarassa vipākaṃ antarantarā vibādhati .

Upaghātakaṃ pana taṃ sabbaso upacchinditvā aññassa okāsaṃ deti , na pana sayaṃ vipākanibbattakaṃ .

Evañhi janakato imassa viseso supākaṭo ’’ ti vadanti .

Kiccavasenāti jananaupatthambhanaupapīḷanaupacchedanakiccavasena .

51. Garukan ti mahāsāvajjaṃ , mahānubhāvañca aññena kammena paṭibāhituṃ asakkuṇeyyakammaṃ .

Āsannan ti maraṇakāle anussaritaṃ , tadā katañca .

Āciṇṇan ti abhiṇhaso kataṃM0.170 , ekavāraṃ katvāpi vā abhiṇhaso samāsevitaṃ .

Kaṭattākamman ti garukādibhāvaṃ asampattaṃ katamattatoyeva kammanti vattabbakammaṃ .

Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā , garukāgarukesu yaṃ garukaṃ akusalapakkhe mātughātakādikammaṃV0.155 , kusalapakkhe mahaggatakammaṃ vā , tadeva paṭhamaṃ vipaccati satipi āsannādikamme parittaṃ udakaṃ ottharitvā gacchanto mahogho viya .

Tathā hi taṃ ‘‘ garukan ’’ ti vuccati .

Tasmiṃ asati dūrāsannesu yaṃ āsannaṃ maraṇakāle anussaritaṃ , tadeva paṭhamaṃ vipaccati , āsannakāle kate vattabbameva natthi .

Tasmimpi asati āciṇṇānāciṇṇesu ca yaṃ āciṇṇaṃ susīlyaṃ vā , dussīlyaṃ vā , tadeva paṭhamaṃ vipaccati .

Kaṭattākammaṃ pana laddhāsevanaṃ purimānaṃ abhāvena paṭisandhiṃ ākaḍḍhatīti garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati .

Garuke asati āsannaṃ , tasmimpi asati āciṇṇaṃ , tasmimpi asati kaṭattākammaṃ .

Tenāha ‘‘ pākadānapariyāyenā ’’ ti , vipākadānānukkamenātyattho .

Abhidhammāvatārā dīsu pana āsannato āciṇṇaṃ paṭhamaṃ vipaccantaṃ katvā vuttaṃ .

Yathā pana gogaṇaparipuṇṇassa vajassa dvāre vivaṭe aparabhāge dammagavabalavagavesu santesupi yo vajadvārassa āsanno hoti , antamaso dubbalajaraggavopi , soyeva paṭhamataraṃ nikkhamati , evaṃ garukato aññesu kusalākusalesu santesupi maraṇakālassa āsannattā āsannameva paṭhamaṃ vipākaṃ detīti idha taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ .

52. Diṭṭhadhammo paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo , tattha veditabbaṃ vipākānubhavanavasenāti diṭṭhadhammavedanīyaṃ .

Diṭṭhadhammato anantaraṃ upapajjitvā veditabbaṃ upapajjavedanīyaṃ .

Apare apare diṭṭhadhammato aññasmiṃ yattha katthaci attabhāve veditabbaṃ kammaṃ aparāpariyavedanīyaṃ .

Ahosi eva kammaṃM0.171 , na tassa vipāko ahosi , atthi , bhavissati cāti evaṃ vattabbakammaṃ ahosikammaṃ .

Tattha paṭipakkhehi anabhibhūtatāya , paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma .

Sā hi vuttappakārena balavajanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā , āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ , okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ ahetukaphalaṃ deti .

Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā sanniṭṭhāpakacetanābhūtā vuttanayena paṭiladdhavisesā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyaṃ nāma .

Sā ca paṭisandhiṃ datvāva pavattivipākaṃ deti .

PaṭisandhiyāV0.156 pana adinnāya pavattivipākaṃ detīti natthi .

Cuti anantarañhi upapajjavedanīyassa okāso .

Paṭisandhiyā pana dinnāya jātisatepi pavattivipākaṃ detīti ācariyā .

Yathāvuttakaāraṇavirahato diṭṭhadhammavedanīyādibhāvaṃ asampattā ādipariyosānacetanānaṃ majjhe pavattā pañca cetanā vipākadānasabhāvassa anupacchinnattā yadā kadāci okāsalābhe sati paṭisandhipavattīsu vipākaṃ abhinipphādentī aparāpariyavedaniyaṃ nāma .

Sakasakakālātītaṃ pana purimakammadvayaṃ , tatiyampi ca saṃsārappavattiyā vocchinnāya ahosikammaṃ nāma .

Pākakālavasenāti paccuppanne , tadanantare , yadā kadācīti evaṃ purimānaṃ tiṇṇaṃ yathāparicchinnakālavasena , itarassa taṃkālābhāvavasena ca .

Ahosikammassa hi kālātikkamatova taṃ vohāro .

53. PākaṭhānavasenātiM0.172 paṭisandhiyā vipaccanabhūmivasena .

54. Idāni akusalādikammānaṃ kāyakammadvārādivasena pavattiṃ , taṃniddesamukhena ca tesaṃ pāṇātipātādivasena dasavidhādibhedañca dassetuṃ ‘‘ tattha akusalan ’’ tyādi āraddhaṃ .

Kāyadvāre pavattaṃ kammaṃ kāyakammaṃ .

Evaṃ vacīkammā dīni .

55. Pāṇassa saṇikaṃ patituṃ adatvā atīva pātanaṃ pāṇātipāto .

Kāyavācāhi adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ .

Methunavītikkamasaṅkhātesu kāmesu micchā caraṇaṃ kāmesu micchācāro .

Tattha pāṇoti vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .

Tasmiṃ pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā pāṇātipāto .

Parabhaṇḍe tathāsaññino tadādāyakappayogasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ .

Asaddhammasevanavasena kāyadvārappavattā agantabbaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro nāma .

Surāpānampi ettheva saṅgayhatīti vadanti rasasaṅkhātesu kāmesu micchācārabhāvato .

Kāyaviññattisaṅkhāte kāyadvāreti kāyena adhippāyaviññāpanato , sayañca kāyena viññeyyattā kāyaviññattisaṅkhāte abhikkamādijanakacittajavāyodhātvādhikakalāpassa vikārabhūte santhambhanādīnaṃ sahakārīkāraṇabhūte copanakāyabhāvato , kammānaṃ pavattimukhabhāvato ca kāyadvārasaṅkhāte kammadvāre .

KiñcāpiV0.157 hi taṃtaṃkammasahagatacittuppādeneva sā viññatti janīyati .

Tathāpi tassā tathā pavattamānāya taṃsamuṭṭhāpakakammassa kāyakammādivohāro hotīti sā tasseva pavattimukhabhāvena vattuṃ labbhati .

‘‘ Kāyadvāre vuttito ’’ tiM0.173 ettakeyeva vutte ‘‘ yadi evaṃ kammadvāravavatthānaṃ na siyā .

Kāyadvāre hi pavattaṃ ‘ kāyakamman ’ ti vuccati , kāyakammassa ca pavattimukhabhūtaṃ ‘ kāyadvāran ’ ti .

Pāṇātipātādikaṃ pana vācāya āṇāpentassa kāyakammaṃ vacīdvārepi pavattatīti dvārena kammavavatthānaṃ na siyā , tathā musāvādādiṃ kāyavikārena karontassa vacīkammaṃ kāyadvārepi pavattatīti kammena dvāravavatthānampi na siyā ’’ ti ayaṃ codanā paccupaṭṭheyyāti bāhullavuttiyā vavatthānaṃ dassetuṃ ‘‘ bāhullavuttito ’’ ti vuttaṃ .

Kāyakammañhi kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattati , appaṃ vacīdvāre , tasmā kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattanato kāyakammabhāvo siddho vanacarakādīnaṃ vanacarakādibhāvo viya .

Tathā kāyakammameva yebhuyyena kāyadvāre pavattati , na itarāni , tasmā kāyakammassa yebhuyyena ettheva pavattanato kāyakammadvārabhāvo siddho brāhmaṇagāmādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti natthi kammadvāravavatthāne koci vibandhoti ayametthādhippāyo .

56. Musāti abhūtaṃ vatthu , taṃ tacchato vadanti etenāti musāvādo .

Pisati sāmaggiṃ sañcuṇṇeti vikkhipati , piyabhāvaṃ suññaṃ karotīti vā pisuṇā .

Attānampi parampi pharusaṃ karoti , kakaco viya kharasamphassāti vā pharusā .

Saṃ sukhaṃ , hitañca phalati visarati vināsetīti samphaṃ , attano , paresañca anupakāraṃ yaṃ kiñci , taṃ palapati etenāti samphappalāpo .

Tattha abhūtaṃ vatthuṃ bhūtato paraṃ viññāpetukāmassa tathā viññāpanappayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .

So parassa atthabhedakarova kammapatho hoti , itaroM0.174 kammameva .

Paresaṃ bhedakāmatāya , attappiyakāmatāya vā parabhedakaravacīpayogasamuṭṭhāpikā saṃkiliṭṭhacetanā pisuṇavācā , sāpi dvīsu bhinnesuyeva kammapatho .

Parassa mammacchedakaravacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā .

Na hi cittasaṇhatāya sati pharusavācā nāma hoti .

Sītāharaṇādianatthaviññāpanappayogasamuṭṭhāpikā saṃkiliṭṭhacetanā samphappalāpo , so pana parehi tasmiṃ anatthe gahiteyeva kammapatho .

Vacīviññattisaṅkhāte vacīdvāreti vācāya adhippāyaṃ viññāpeti , sayañca vācāya viññāyatīti vacīviññattisaṅkhāte vacībhedakarappayogasamuṭṭhāpakacittasamuṭṭhānapathavīdhātvādhikakalāpassaV0.158 vikārabhūte copanavācābhāvato , kammānaṃ pavattimukhabhāvato ca vacīdvārasaṅkhāte kammadvāre .

Bāhullavuttitoti idaṃ vuttanayameva .

57. Parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyati lobhavasena cintetīti abhijjhā .

Byāpajjati hitasukhaṃ etenāti byāpādo .

Micchā viparītato passatīti micchādiṭṭhi .

Tattha ‘‘ aho vata idaṃ mama siyā ’’ ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanaṃ abhijjhā , sā parabhaṇḍassa attano nāmaneneva kammapatho hoti .

‘‘ Aho vatāyaṃ satto vinasseyyā ’’ ti evaṃ manopadoso byāpādo .

‘‘ Natthi dinnan ’’ tyādinā nayena viparītadassanaṃ micchādiṭṭhi .

Ettha pana natthikaahetukaakiriyadiṭṭhīhiyeva kammapathabhedo .

Imesaṃ pana aṅgādivavatthānavasena papañco tattha tattha ( dī . ni . aṭṭha .1.8; dha . sa . aṭṭha .1 akusalakammapathakathā ; pārā . aṭṭha .2.172) āgatanayena daṭṭhabbo .

Aññatrāpi viññattiyāti kāyavacīviññattiṃ vināpi , taṃ asamuṭṭhāpetvāpītyattho .

Viññattisamuṭṭhāpakacittasampayuttā cettha abhijjhādayo cetanāpakkhikāva honti .

58. DosamūlenaM0.175 jāyantīti sahajātādipaccayena dosasaṅkhātamūlena , dosamūlakacittena vā jāyanti , na lobhamūlādīhi .

Hasamānāpi hi rājāno dosacitteneva pāṇavadhaṃ āṇāpenti , tathā pharusavācābyāpādesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ .

Micchādassanassa abhinivisitabbavatthūsu lobhapubbaṅgamameva abhinivisanato āha ‘‘ micchādiṭṭhi ca lobhamūlenā ’’ ti .

Sesāni cattāripi dvīhi mūlehi sambhavantīti yo tāva abhimataṃ vatthuṃ , anabhimataṃ vā attabandhuparittāṇādippayojanaṃ sandhāya harati , tassa adinnādānaṃ lobhamūlena hoti .

Veraniyyātanatthaṃ harantassa dosamūlena .

Nītipāṭhakappamāṇato duṭṭhaniggahaṇatthaṃ parasantakaṃ harantānaṃ rājūnaṃ , brāhmaṇānañca ‘‘ sabbamidaṃ brāhmaṇānaṃ rājūhi dinnaṃ , tesaṃ pana sabbadubbalabhāvena aññe paribhuñjanti , attasantakameva brāhmaṇā paribhuñjantī ’’ tyādīni vatvā sakasaññāya evaṃ yaṃ kiñci harantānaṃ , kammaphalasambandhāpavādīnañca mohamūlena .

Evaṃ musāvādādīsupi yathārahaṃ yojetabbaṃ .

63. Chasu ārammaṇesu tividhakammavasena uppajjamānampetaṃ tividhaniyamena uppajjatīti āha ‘‘ tathā dānasīlabhāvanāvasenā ’’ ti .

Dasadhā niddisiyamānānaṃ hi dvinnaṃ , puna dvinnaṃ , tiṇṇañcaV0.159 yathākkamaṃ dānādīsu tīsveva saṅgaho .

Kāraṇaṃ panettha parato vakkhāma .

Chaḷārammaṇesu pana tividhakammadvāresu ca nesaṃ pavattiyojanā aṭṭhakathā dīsu ( dha . sa . aṭṭha .156-159) āgatanayena gahetabbā .

65. Dīyati etenāti dānaṃ , pariccāgacetanā .

Evaṃ sesesupi .

Sīlatīti sīlaṃ , kāyavacīkammāni samādahati , sammā ṭhapetītyattho , sīlayati vā upadhāretīti sīlaṃM0.176 , upadhāraṇaṃ panettha kusalānaṃ adhiṭṭhānabhāvo .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ sīle patiṭṭhāyā ’’ tyādi ( saṃ . ni .1.23,192).

Bhāveti kusale dhamme āsevati vaḍḍheti etāyāti bhāvanā .

Apacāyati pūjāvasena sāmīciṃ karoti etenāti apacāyanaṃ .

Taṃtaṃkiccakaraṇe byāvaṭassa bhāvo veyyāvaccaṃ .

Attano santāne nibbattā patti dīyati etenāti pattidānaṃ .

Pattiṃ anumodati etāyāti pattānumodanā .

Dhammaṃ suṇanti etenāti dhammassavanaṃ .

Dhammaṃ desenti etāyāti dhammadesanā .

Diṭṭhiyā ujukaraṇaṃ diṭṭhijukammaṃ .

Tattha sānusayasantānavato paresaṃ pūjānuggahakāmatāya attano vijjamānavatthupariccajanavasappavattacetanā dānaṃ nāma , dānavatthupariyesanavasena , dinnassa somanassacittena anussaraṇavasena ca pavattā pubbapacchābhāgacetanā ettheva samodhānaṃ gacchanti .

Evaṃ sesesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ .

Niccasīlādivasena pañca , aṭṭha , dasa vā sīlāni samādiyantassa , paripūrentassa , asamādiyitvāpi sampattakāyavacīduccaritato viramantassa , pabbajantassa , upasampadamāḷake saṃvaraṃ samādiyantassa , catupārisuddhisīlaṃ paripūrentassa ca pavattacetanā sīlaṃ nāma .

Cattālīsāya kammaṭṭhānesu , khandhādīsu ca bhūmīsu parikammasammasanavasappavattā appanaṃ appattā gotrabhupariyosānacetanā bhāvanā nāma , niravajjavijjādipariyāpuṇanacetanāpi ettheva samodhānaṃ gacchati .

Vayasā , guṇehi ca jeṭṭhānaṃ cīvarādīsu paccāsārahitena asaṃkiliṭṭhajjhāsayena paccuṭṭhānaāsanābhinīhārādividhinā bahumānakaraṇacetanā apacāyanaṃ nāma .

Tesameva , gilānānañca yathāvuttajjhāsayena taṃtaṃkiccakaraṇacetanā veyyāvaccaṃ nāma .

Attano santāne nibbattassa puññassa parehiM0.177 sādhāraṇabhāvaṃ paccāsīsanacetanā pattidānaṃ nāma .

Parehi dinnassa , adinnassapi vā puññassa maccheramalavinissaṭena cittena abbhānumodanacetanā pattānumodanā nāmaV0.160 .

Evamimaṃ dhammaṃ sutvā tattha vuttanayena paṭipajjanto ‘‘ lokiyalokuttaraguṇavisesassa bhāgī bhavissāmi , bahussuto vā hutvā paresaṃ dhammadesanādīhi anuggaṇhissāmī ’’ ti evaṃ attano , paresaṃ vā hitapharaṇavasappavattena asaṃkiliṭṭhajjhāsayena hitūpadesasavanacetanā dhammassavanaṃ nāma , niravajjavijjādisavanacetanāpi ettheva saṅgayhati .

Lābhasakkārādinirapekkhatāya yoniso manasi karoto hitūpadesacetanā dhammadesanā nāma , niravajjavijjādiupadisanacetanāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati .

‘‘ Atthi dinnan ’’ tyādinayappavattasammādassanavasena diṭṭhiyā ujukaraṇaṃ diṭṭhijukammaṃ nāma .

Yadi evaṃ ñāṇavippayuttacittuppādassa diṭṭhijukammapuññakiriyabhāvo na labbhatīti ?

No na labbhati purimapacchimacetanānampi taṃtaṃpuññakiriyāsveva saṅgaṇhanato .

Kiñcāpi hi ujukaraṇavelāyaṃ ñāṇasampayuttameva cittaṃ hoti , purimapacchābhāge pana ñāṇavippayuttampi sambhavatīti tassapi diṭṭhijukammabhāvo upapajjatīti alamatippapañcena .

Imesu pana dasasu pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti taṃsabhāvattā .

Dānampi hi issāmaccherānaṃ paṭipakkhaṃ , etepi .

Tasmā samānappaṭipakkhatāya ekalakkhaṇattā te dānamayapuññakiriyavatthumhi saṅgayhanti .

Apacāyanaveyyāvaccāsīlamayapuññeva saṅgayhanti cārittasīlabhāvato .

Desanāsavanadiṭṭhijukā pana kusaladhammāsevanabhāvato bhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantīti ( dī . ni . ṭī .3.305) ācariya dhammapālattherena vuttaṃ .

Apare pana ‘‘ desento , suṇanto ca desanānusārena ñāṇaṃM0.178 pesetvā lakkhaṇāni paṭivijjha paṭivijjha deseti , suṇāti ca , tāni ca desanāsavanāni paṭivedhamevāharantīti desanāsavanābhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantī ’’ ti vadanti .

Dhammadānasabhāvato desanā dānamaye saṅgahaṃ gacchatītipi sakkā vattuṃ .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ sabbadānaṃ dhammadānaṃ jinātī ’’ ti ( dha . pa .354).

Tathā diṭṭhijukammaṃ sabbatthāpi sabbesaṃ niyamanalakkhaṇattā .

Dānādīsu hi yaṃ kiñci ‘‘ atthi dinnan ’’ tyādinayappavattāya sammādiṭṭhiyā visodhitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ , evañca katvā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.305; dha . sa . aṭṭha .156-159 puññākiriyavatthādikathā )‘‘ diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇan ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ dānasīlabhāvanāvasena tīsu itaresaṃ saṅgaṇhanato saṅkhepato tividhameva puññakiriyavatthu hotīti daṭṭhabbaṃ , tathā ceva ācariyena heṭṭhā dassitaṃ .

67. ManokammamevaV0.161 viññattisamuṭṭhāpakattābhāvena kāyadvārādīsu appavattanato .

Tañca rūpāvacarakusalaṃ bhāvanāmayaṃ dānādivasena appavattanato .

Appanāppattaṃ pubbabhāgappavattānaṃ kāmāvacarabhāvato .

Jhānaṅgabhedenāti paṭipadādibhedato anekavidhattepi aṅgātikkamavasena nibbattajjhānaṅgabhedato pañcavidhaṃ hoti .

68. Ārammaṇabhedenāti kasiṇugghāṭimākāsaṃ , ākāsavisayaṃ mano , tadabhāvo , tadālambaṃ viññāṇanti catubbidhanti imesaṃ catunnaṃ ārammaṇānaṃ bhedena .

69. Etthāti imesu pākaṭṭhānavasena catubbidhesu kammesu .

Uddhaccarahitan ti uddhaccasahagatacetanārahitaṃ ekādasavidhaṃ akusalakammaṃ .

Kiṃ panettha kāraṇaṃ adhimokkhavirahena sabbadubbalampi vicikicchāsahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , adhimokkhasampayogena tato balavantampi uddhaccasahagataṃ nākaḍḍhatītiM0.179 ?

Paṭisandhidānasabhāvābhāvato .

Balavaṃ ākaḍḍhati , dubbalaṃ nākaḍḍhatīti hi ayaṃ vicāraṇā paṭisandhidānasabhāvesuyeva .

Yassa pana paṭisandhidānasabhāvoyeva natthi , na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇaṃ .

Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ uddhaccasahagatassa paṭisandhidānasabhāvo natthīti ?

Dassanenapahātabbesu anāgatattā .

Tividhā hi akusalā dassanena pahātabbā , bhāvanāya pahātabbā , siyā dassanena pahātabbā , siyā bhāvanāya pahātabbāti .

Tattha diṭṭhisahagatavicikicchāsahagatacittuppādā dassanena pahātabbā nāma paṭhamaṃ nibbānadassanavasena ‘‘ dassanan ’’ ti laddhanāmena sotāpattimaggena pahātabbattā .

Uddhaccasahagatacittuppādo bhāvanāya pahātabbo nāma aggamaggena pahātabbattā .

Uparimaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhanibbāne bhāvanāvasena pavattanato ‘‘ bhāvanā ’’ ti vuccati .

Diṭṭhivippayuttadomanassasahagatacittuppādā pana siyā dassanena pahātabbā , siyā bhāvanāya pahātabbā tesaṃ apāyanibbattakāvatthāya paṭhamamaggena , sesabahalābahalāvatthāya uparimaggehi pahīyamānattā .

Tattha siyā dassanena pahātabbampi dassanena pahātabbasāmaññena idha ‘‘ dassanena pahātabban ’’ ti voharanti .

Yadi ca uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ dadeyya , tadā akusalapaṭisandhiyā sugatiyaṃ asambhavato apāyesveva dadeyya .

Apāyagamanīyañca avassaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā .

ItarathāV0.162 apāyagamanīyassa appahīnattā sekkhānaṃ apāyuppatti āpajjati , na ca panetaṃ yuttaṃ ‘‘ catūhapāyehi ca vippamutto ( khu . pā .6.11; su . ni .234), avinipātadhammo ’’ ti ( pārā .21; saṃ . ni .5.998) ādivacanehi saha virujjhanato .

Sati ca panetassa dassanena pahātabbabhāve ‘‘ siyā dassanena pahātabbā ’’ ti imassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā , na ca panetaṃ vuttantiM0.180 .

Atha siyā ‘‘ apāyagāminiyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesā ’’ ti evaṃ dassanena pahātabbesu vuttattā uddhaccasahagatacetanāya tattha saṅgaho sakkā vattunti .

Taṃ na , tassa ekantato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ katame dhammā bhāvanāya pahātabbā ?

Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1406), tasmā dassanena pahātabbesu avacanaṃ imassa paṭisandhidānābhāvaṃ sādheti .

Nanu ca paṭisambhidāvibhaṅge –

‘‘ Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā … pe … dhammārammaṇaṃ vā , yaṃ yaṃ vā panārabbha tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti , ime dhammā akusalā .

Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .730-731)–

Evaṃ uddhaccasahagatacittuppādaṃ uddharitvā tassa vipākopi uddhaṭoti kathamassa paṭisandhidānābhāvo sampaṭicchitabboti ?

Nāyaṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya uddhaṭo .

Atha kho pavattivipākaṃ sandhāya .

Paṭṭhāne pana –

‘‘ Sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo , nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ , kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.89)–

Dassanena pahātabbacetanāya eva sahajātanānākkhaṇikakammapaccayabhāvaṃ uddharitvā ‘‘ sahajātā bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ tiM0.181 ( paṭṭhā .2.8.89) bhāvanāya pahātabbacetanāya sahajātakammapaccayabhāvova uddhaṭo , na pana nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo , na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthiV0.163 , tasmā natthi tassa sabbathāpi paṭisandhidānanti .

Yaṃ paneke vadanti ‘‘ uddhaccacetanā ubhayavipākampi na deti paṭṭhāne nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa anuddhaṭattā ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ paṭisambhidāvibhaṅge uddhaccasahagatānampi pavattivipākassa uddhaṭattā , paṭṭhāne ca paṭisandhivipākabhāvameva sandhāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa anuddhaṭattā .

Yadi hi pavattivipākaṃ sandhāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya , tadā paṭisandhivipākampissa maññeyyunti labbhamānassapi pavattivipākassa vasena nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto , tasmā na sakkā tassa pavattivipākaṃ nivāretuṃ .

Tenāha ‘‘ pavattiyaṃ panā ’’ tyādi .

Ācariyabuddhamittā dayo pana atthi uddhaccasahagataṃ bhāvanāya pahātabbampi .

Atthi na bhāvanāya pahātabbampi , tesu bhāvanāya pahātabbaṃ sekkhasantānappavattaṃ , itaraṃ puthujjanasantānappavattaṃ , phaladānañca puthujjanasantānappavattasseva na itarassāti evaṃ uddhaccasahagataṃ dvidhā vibhajitvā ekassa ubhayavipākadānaṃ , ekassa sabbathāpi vipākābhāvaṃ vaṇṇenti .

Yo panettha tesaṃ vinicchayo , yañca tassa nirākaraṇaṃ , yañca sabbathāpi vipākābhāvavādīnaṃ matapaṭikkhepanaṃ idha avuttaṃ , taṃ sabbaṃ paramatthamañjūsādīsu , visesato ca abhidhammatthavikāsiniyā nāma abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ .

Sabbatthāpi kāmaloketi sugatiduggativasena sabbasmimpi kāmaloke .

Yathārahan ti dvārārammaṇānurūpaṃ .

Apāyesupi yaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ mahāsampattivisayaṃ vipākaviññāṇaṃ , yañca nirayavāsīnaṃ mahāmoggallānattheradassanādīsu uppajjati vipākaviññāṇaṃM0.182 , taṃ kusalakammasseva phalaṃ .

Na hi akusalassa iṭṭhavipāko sambhavati .

Vuttañhetaṃ ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ akusalassa kammassa iṭṭho kanto vipāko saṃvijjatī ’’ ti ( ma . ni .3.131; a . ni .1.284-286; vibha .809), tasmā kusalakammaṃ apāyesupi ahetukavipākāni janeti .

Aññabhūmikassa ca kammassa aññabhūmikavipākābhāvato kāmavirāgabhāvanāya kāmataṇhāvisayaviññāṇuppādanāyogato ekantasadisavipākattā ca mahaggatānuttarakusalānaṃ rūpāvacarakammena ahetukavipākuppattiyā abhāvato rūpalokepi yathārahaṃ rūpādivisayāni tāni abhinipphādetīti vuttaṃ ‘‘ sabbatthāpi kāmaloke ’’ tyādi .

71. Evaṃ pana vipaccantaṃ kammaṃ soḷasakadvādasakaaṭṭhakavasena tidhā vipaccatīti dassetuṃ ‘‘ tatthāpi ’’ tyādi vuttaṃ .

Tatthāpīti evaṃ vipaccamānepi kusalakamme .

Ukkaṭṭhan ti kusalaparivāralābhatoV0.164 , pacchā āsevanappavattiyā vā visiṭṭhaṃ .

Yañhi kammaṃ attano pavattikāle purimapacchābhāgappavattehi kusalakammehi parivāritaṃ , pacchā vā āsevanalābhena samudāciṇṇaṃ .

Taṃ ukkaṭṭhaṃ .

Yaṃ pana karaṇakāle akusalakammehi parivāritaṃ , pacchā vā ‘‘ dukkaṭametaṃ mayā ’’ ti vippaṭisāruppādanena paribhāvitaṃ , taṃ omakan ti daṭṭhabbaṃ .

Paṭisandhin ti ekameva paṭisandhiṃ .

Na hi ekena kammena anekāsu jātīsu paṭisandhi hoti , pavattivipāko pana jātisatepi jātisahassepi hoti .

Yathāha ‘‘ tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā ’’ ti ( ma . ni .3.379).

Yasmā panettha ñāṇaṃ jaccandhādivipattinimittassa mohassa , sabbākusalasseva vā paṭipakkhaṃ , tasmā taṃsampayuttaṃ kammaṃ jaccandhādivipattipaccayaṃ na hotīti tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃM0.183 duhetukapaṭisandhimeva ākaḍḍhati , nāhetukaṃ .

Duhetukañca kammaṃ ñāṇasampayogābhāvato ñāṇaphaluppādane asamatthaṃ , yathā taṃ alobhasampayogābhāvato alobhaphaluppādane asamatthaṃ akusalakammanti taṃ atiukkaṭṭhampi samānaṃ duhetukameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , na tihetukanti vuttaṃ ‘‘ tihetukamomakaṃ duhetukamukkaṭṭhañcā ’’ tyādi .

Ettha siyā – yathā paṭisambhidāmagge ‘‘ gatisampattiyā ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī ’’ ti ( paṭi . ma .1.231) kusalassa kammassa javanakkhaṇe tiṇṇaṃ , nikantikkhaṇe dvinnaṃ , paṭisandhikkhaṇe tiṇṇañca hetūnaṃ vasena aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttūpapatti , tathā ‘‘ gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī ’’ ti ( paṭi . ma .1.233) javanakkhaṇe dvinnaṃ , nikantikkhaṇe dvinnaṃ , paṭisandhikkhaṇe dvinnañca hetūnaṃ vasena channaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇavippayuttūpapatti vuttā , evaṃ ‘‘ gatisampattiyā ñāṇavippayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī ’’ ti tihetukakammena duhetukapaṭisandhiyā avuttattā natthi tihetukassa duhetukapaṭisandhiākaḍḍhananti ?

Nayidamevaṃ duhetukomakakammena ahetukapaṭisandhiyā viya tihetukomakakammena sāmatthiyānurūpato duhetukapaṭisandhiyāva dātabbattā , kammasarikkhakavipākadassatthaṃ pana mahātherena sāvaseso pāṭho kato .

Itarathā ‘‘ catunnaṃ hetūnaṃ paccayā ’’ ti vacanābhāvato duhetukakammena ahetukūpapattiyāpiabhāvo āpajjati , tasmā yathā sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukūpapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukūpapattidassanatthaṃ duhetukūpapatti eva uddhaṭā , na ahetukūpapatti , evaṃ kammasarikkhakavipākadassanatthaṃV0.165 tihetukakammenaM0.184 tihetukūpapatti eva uddhaṭā , na duhetukūpapatti , na pana alabbhanatoti daṭṭhabbaṃ .

74. Evaṃ ekāya cetanāya soḷasa vipākāni ettheva dvādasakamaggo ahetukaṭṭhakampīti pavattassa tipiṭakacūḷanāgatthera vādassa vasena vipākappavattiṃ dassetvā idāni ekāya cetanāya dvādasa vipākāni ettheva dasakamaggo ahetukaṭṭhakampīti āgatassa moravāpīvāsīmahādhammarakkhitatthera vādassapi vasena dassetuṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākānī ’’ tyādi vuttaṃ .

Yathā mukhe calite ādāsatale mukhanimittaṃ calati , evaṃ asaṅkhārakusalassa asaṅkhāravipākova hoti , na sasaṅkhāroti evaṃ āgamanatova saṅkhārabhedoti ayametthādhippāyo .

Yasmā pana vipākassa saṅkhārabhedo paccayavasena icchito , na kammavasena , tasmā esa kecivādo kato .

Tesan ti tesaṃ evaṃvādīnaṃ .

Yathākkaman ti tihetukukkaṭṭhādīnaṃ anukkamena .

Dvādasa vipākānīti tihetukukkaṭṭhaasaṅkhārikasasaṅkhārikakammassa vasena yathākkamaṃ sasaṅkhārikacatukkavajjitāni , asaṅkhārikacatukkavajjitāni ca dvādasa vipākāni , tathā tihetukomakassa , duhetukukkaṭṭhassa ca kammassa vasena duhetukasasaṅkhāradvayavajjitāni , duhetukāsaṅkhāradvayavajjitāni ca dasa vipākāni , duhetukomakassa vasena duhetukadvayavajjitāni ca aṭṭha vipākāni yathāvuttassa ‘‘ tihetukamukkaṭṭhan ’’ tyādinā vuttanayassa anusārena anussaraṇena yathāsambhavaṃ tassa tassa sambhavānurūpato uddise .

75. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ viya appānubhāvanti parittaṃ .

Pakaṭṭhabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ , ubhinnaṃ majjhe bhavaṃ majjhimaṃ .

Tattha ‘‘ paṭiladdhamattaṃM0.185 anāsevitaṃ parittan ’’ ti avisesatova aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , tathā ‘‘ nātisubhāvitaṃ aparipuṇṇavasībhāvaṃ majjhimaṃ .

Ativiya subhāvitaṃ pana sabbaso paripuṇṇavasībhāvaṃ paṇītan ’’ ti .

Ācariyena panettha parittampi īsakaṃ laddhāsevanamevādhippetanti dissati .

Tathā hānena nāmarūpaparicchede –

‘‘ SamānāsevaneV0.166 laddhe , vijjamāne mahabbale ;

Aladdhā tādisaṃ hetuṃ , abhiññā na vipaccatī ’’ ti .( nāma . pari .474);

Samānabhūmikatova āsevanalābhena balavabhāvato mahaggatadhammānaṃ vipākadānaṃ vatvā tadabhāvato abhiññāya avipaccanaṃ vuttaṃ .

Hīnehi chandacittavīriyavīmaṃsāhi nibbattitaṃ vā parittaṃ .

Majjhimehi chandādīhi majjhimaṃ .

Paṇītehi paṇītan ti alamatippapañcena .

84. Pañcamajjhānaṃ bhāvetvāti abhiññābhāvaṃ asampattaṃ pañcamajjhānaṃ tividhampi bhāvetvā .

Abhiññābhāvappattassa pana avipākabhāvo ‘‘ aladdhā tādisan ’’ tyādinā ( nāma . pari .474) ācariyena sādhito .

Mūlaṭīkākārā dayo pana aññathāpi taṃ sādhenti .

Taṃ pana saṅkhepato , tattha tattha vitthārato ca abhidhammatthavikāsiniyaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ .

Saññāvirāgaṃ bhāvetvāti ‘‘ saññā rogo , saññā gaṇḍo ’’ tyādinā ,‘‘ dhī cittaṃ dhibbataṃ cittan ’’ tyādinā vā nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena tadabhāve ca paṇītabhāvasanniṭṭhānena vāyokasiṇe kesañci matena paricchinnākāsakasiṇe vā bhāvanābalena tena paṭilabhitabbabhāve arūpassa anibbattisabhāvāpādanavasena arūpavirāgabhāvanaṃ bhāvetvā aññasattesu uppajjanti kammakiriyavādino titthiyā evātyadhippāyoM0.186 .

Te pana yena iriyāpathena idha maranti .

Teneva tattha nibbattantīti daṭṭhabbaṃ .

86. Anāgāmino pana suddhāvāsesu uppajjantīti anāgāminoyeva ariyā puthujjanādikāle , pacchāpi vā pañcamajjhānaṃ tividhampi bhāvetvā saddhādiindriyavemattatānukkamena pañcasu suddhāvāsesu uppajjanti .

87. Yathākkamaṃ bhāvetvā yathākkamaṃ āruppesu uppajjantīti yojanā yathākkaman ti ca paṭhamāruppādianukkamena .

Sabbampi cetaṃ tassa tasseva jhānassa āveṇikabhūmivasena vuttaṃ .

Nikantiyā pana sati puthujjanādayo yathāladdhajjhānassa bhūmibhūtesu suddhāvāsavajjitesu yattha katthaci nibbattanti , tathā kāmabhavepi kāmāvacarakammabalena .

‘ Ijjhati , bhikkhave , sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā ’ ti ( a . ni .8.35) hi vuttaṃ .

Anāgāmino pana kāmarāgassa sabbasoV0.167 pahīnattā kāmabhavesu nikantiṃ na uppādentīti kāmalokavajjite yathāladdhajjhānabhūmibhūte yattha katthaci nibbattanti .

Suddhāvāsesu hi anāgāminoyeva nibbattantīti niyamo atthi .

Te pana aññattha na nibbattantīti niyamo natthi .

Evañca katvā vuttaṃ ācariyena –

‘‘ Suddhāvāsesvanāgāmi-puggalāvopapajjare ;

Kāmadhātumhi jāyanti , anāgāmivivajjitā ’’ ti .( parama . vi .205);

Sukkhavipassakāpi panete maraṇakāle ekanteneva samāpattiṃ nibbattenti samādhimhi paripūrakārībhāvatoti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Itthiyopi pana ariyā vā anariyā vā aṭṭhasamāpattilābhiniyo brahmapārisajjesuyeva nibbattantī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .809; a . ni . aṭṭha .1.1.279 ādayo ; ma . ni . aṭṭha .3.130) vuttaṃ .

Apicettha vehapphalaakaniṭṭhacatutthāruppabhavānaṃ seṭṭhabhavabhāvatoM0.187 tattha nibbattā ariyā aññattha nuppajjanti , tathā avasesesu uparūpari brahmalokesu nibbattā heṭṭhimaheṭṭhimesu .

Vuttañhetaṃ ācariyena –

‘‘ Vehapphale akaniṭṭhe , bhavagge ca patiṭṭhitā ;

Na punāññattha jāyanti , sabbe ariyapuggalā ;

Brahmalokagatā heṭṭhā , ariyā nopapajjare ’’ ti .( nāma . pari .452-453);

Kammacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā

Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā