Sabbasaṅgahavaṇṇanā
42. Atītānāgatapaccuppannādibhedabhinnā te te sabhāgadhammā ekajjhaṃ rāsaṭṭhena khandhā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho ’’ tyādi ( vibha .2), te panete khandhā bhājanabhojanabyañjanabhattakārakabhuñjakavikappavasena pañceva vuttāti āha ‘‘ rūpakkhandho ’’ tyādi
M0.229 .Rūpañhi vedanānissayattā bhājanaṭṭhāniyaṃ , vedanā bhuñjitabbattā bhojanaṭṭhāniyā , saññā vedanāssādalābhahetuttā byañjanaṭṭhāniyā , saṅkhārā abhisaṅkharaṇato bhattakārakaṭṭhāniyā , viññāṇaṃ upabhuñjakattā bhuñjakaṭṭhāniyaṃ .
Ettāvatā ca adhippetatthasiddhīti pañceva vuttā .
Desanākkamepi idameva kāraṇaṃ yattha bhuñjati , yañca bhuñjati , yena ca bhuñjati , yo ca bhojako , yo ca bhuñjitā , tesaṃ anukkamena dassetukāmattā .
43. Upādānānaṃ
V0.202 gocarā khandhā upādānakkhandhā , te pana upādānavisayabhāvena gahitā rūpādayo pañcevāti vuttaṃ ‘‘ rūpupādānakkhandho ’’ tyādi .Sabbasabhāgadhammasaṅgahatthaṃ hi sāsavā , anāsavāpi dhammā avisesato ‘‘ pañcakkhandhā ’’ ti desitā .
Vipassanābhūmisandassanatthaṃ pana sāsavāva ‘‘ upādānakkhandhā ’’ ti .
Yathā panettha vedanādayo sāsavā , anāsavā ca , na evaṃ rūpaṃ , ekantakāmāvacarattā .
Sabhāgarāsivasena pana taṃ khandhesu desitaṃ , upādāniyabhāvena , pana rāsivasena ca upādānakkhandhesūti daṭṭhabbaṃ .
44. Āyatanti ettha taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā tena tena kiccena ghaṭṭenti vāyamanti , āyabhūte vā te dhamme etāni tanonti vitthārenti , āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattenti , cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇabhūtānīti vā āyatanāni .
Apica loke nivāsaākarasamosaraṇasañjātiṭṭhānaṃ ‘‘ āyatanan ’’ ti vuccati , tasmā etepi taṃtaṃdvārikānaṃ , taṃtadārammaṇānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhānatāya , tesameva ākiṇṇabhāvena pavattānaṃ ākaraṭṭhānatāya , dvārārammaṇato samosarantānaṃ samosaraṇaṭṭhānatāya , tattheva uppajjantānaṃ sañjātiṭṭhānatāya ca āyatanāni .
Tāni pana dvārabhūtāni ajjhattikāyatanāni
M0.230 cha , ārammaṇabhūtāni ca bāhirāyatanāni chāti dvādasavidhānīti āha ‘‘ cakkhāyatanan ’’ tyādi .Cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Ettha ajjhattikāyatanesu sanidassanasappaṭighārammaṇattā cakkhāyatanaṃ vibhūtanti taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ , tadanantaraṃ anidassanasappaṭighārammaṇāni itarāni , tatthāpi asampattaggāhakasāmaññena cakkhāyatanānantaraṃ sotāyatanaṃ vuttaṃ , itaresu sīghataraṃ ārammaṇaggahaṇasamatthattā ghānāyatanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ .
Purato ṭhapitamattassa hi bhojanādikassa gandho vātānusārena ghāne paṭihaññati , tadanantaraṃ pana padesavuttisāmaññena jivhāyatanaṃ vuttaṃ , tato sabbaṭṭhānikaṃ kāyāyatanaṃ , tato pañcannampi gocaraggahaṇasamatthaṃ manāyatanaṃ , yathāvuttānaṃ pana anukkamena tesaṃ tesaṃ ārammaṇāni rūpāyatanādīni vuttāni .
45. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .
Atha vā yathāsambhavaṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti , bhārahārehi viya ca bhāro sattehi dhīyanti dhāriyanti , avasavattanato dukkhavidhānamattameva cetā , sattehi ca saṃsāradukkhaṃ anuvidhīyati etāhi , tathāvihitañca etāsveva
V0.203 mīyati ṭhapiyati , rasasoṇitādisarīrāvayavadhātuyo viya , haritālamanosilādiselāvayavadhātuyo viya ca ñeyyāvayavabhūtā cāti dhātuyo .Yathāhu –
‘‘ Vidahati vidhānañca , dhīyate ca vidhīyate ;
Etāya dhīyate ettha , iti vā dhātusammatā ;
Sarīraselāvayava-dhātuyo viya dhātuyo ’’ ti .
Tā pana manāyatanaṃ sattaviññāṇadhātuvasena sattadhā bhinditvā avasesehi ekādasāyatanehi saha aṭṭhārasadhātū
M0.231 vuttāti āha ‘‘ cakkhudhātū ’’ tyādi .Kamakāraṇaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ .
46. Ariyakarattā ariyāni , tacchabhāvato saccānīti ariyasaccāni .
Imāni hi cattāro paṭipannake , cattāro phalaṭṭheti aṭṭhaariyapuggale sādhenti asati saccappaṭivedhe tesaṃ ariyabhāvānupagamanato , sati ca tasmiṃ ekantena tabbhāvūpagamanato ca .
Dukkhasamudayanirodhamaggānameva pana yathākkamaṃ bādhakattaṃ pabhavattaṃ nissaraṇattaṃ niyyānikattaṃ , nāññesaṃ , bādhakādibhāvoyeva ca dukkhādīnaṃ , na abādhakādibhāvo , tasmā aññatthābhāvatatthabyāpitāsaṅkhātena lakkhaṇena etāni tacchāni .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Bodhānurūpaṃ cattāro , chindante caturo male ;
Khīṇadose ca cattāro , sādhentāriyapuggale .
‘‘ Aññattha bādhakattādi , na hi etehi labbhati ;
Nābādhakattametesaṃ , tacchānetānivetato ’’ ti .
Ariyānaṃ vā saccāni tehi paṭivijjhitabbattā , ariyassa vā sammāsambuddhassa saccāni tena desitattāti ariyasaccāni .
Tāni pana saṃkiliṭṭhāsaṃkiliṭṭhaphalahetuvasena catubbidhānīti āha ‘‘ cattāri ariyasaccānī ’’ tyādi .
Tattha kucchitattā , tucchattā ca dukkhaṃ .
Kammādipaccayasanniṭṭhāne dukkhuppattinimittatāya samudayo samudeti etasmā dukkhanti katvā , dukkhassa
V0.204 samudayo dukkhasamudayo .Dukkhassa anuppādanirodho ettha , etenāti vā dukkhanirodho .
Dukkhanirodhaṃ gacchati , paṭipajjanti ca taṃ etāyāti dukkhanirodhagāminipaṭipadā .
47. Cetasikānaṃ , soḷasasukhumarūpānaṃ , nibbānassa ca vasena ekūnasattati dhammā āyatanesu dhammāyatanaṃ , dhātūsu dhammadhātūti ca saṅkhaṃ gacchanti .
49. Sesā
M0.232 cetasikāti vedanāsaññāhi sesā paññāsa cetasikā .Kasmā pana vedanāsaññā visuṃ katāti ?
Vaṭṭadhammesu assādatadupakaraṇabhāvato .
Tebhūmakadhammesu hi assādavasappavattā vedanā , asubhe subhādisaññāvipallāsavasena ca tassā tadākārappavattīti tadupakaraṇabhūtā saññā , tasmā saṃsārassa padhānahetutāya etā vinibhujjitvā desitāti .
Vuttañhetaṃ ācariyena –
‘‘ Vaṭṭadhammesu assādaṃ , tadassādupasevanaṃ ;
Vinibhujja nidassetuṃ , khandhadvayamudāhaṭan ’’ ti .( nāma . pari .649);
50. Nanu ca āyatanadhātūsu nibbānaṃ saṅgahitaṃ , khandhesu kasmā na saṅgahitanti āha ‘‘ bhedābhāvenā ’’ tyādi .
Atītādibhedabhinnānañhi rāsaṭṭhena khandhavohāroti nibbānaṃ bhedābhāvato khandhasaṅgahato nissaṭaṃ , vinimuttantyattho .
51. Channaṃ dvārānaṃ , channaṃ ārammaṇānañca bhedena āyatanāni dvādasa bhavanti , channaṃ dvārānaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ tadubhayaṃ nissāya uppannānaṃ tattakānameva viññāṇānaṃ pariyāyena kamena dhātuyo aṭṭhārasa bhavanti .
52. Tisso bhūmiyo imassāti tibhūmaṃ , tibhūmaṃyeva tebhūmakaṃ .
Vattati ettha kammaṃ , tabbipāko cāti vaṭṭaṃ .
Taṇhāti kāmataṇhādivasena tividhā , puna chaḷārammaṇavasena aṭṭhārasavidhā , atītānāgatapaccuppannavasena catupaññāsavidhā , ajjhattikabāhiravasena aṭṭhasatappabhedā taṇhā .
Kasmā pana aññesupi dukkhahetūsu santesu taṇhāyeva samudayoti vuttāti ?
Padhānakāraṇattā .
Kammavicittatāhetubhāvena , hi kammasahāyabhāvūpagamanena ca dukkhavicittatākāraṇattā
V0.205 taṇhā dukkhassa visesakāraṇantiM0.233 .Maggo dukkhanirodhagāminipaṭipadānāmena vutto maggo lokuttaro matoti maggoti puna maggaggahaṇaṃ yojetabbaṃ .
53. Maggayuttā aṭṭhaṅgikavinimuttā sesā maggasampayuttā phassādayo phalañceva sasampayuttanti ete catūhi saccehi vinissaṭā viniggatā nippariyāyato , pariyāyato pana aññātāvindriyaniddesepi ‘‘ maggaṅgaṃ maggapariyāpannan ’’ ti ( dha . sa .555) vuttattā phaladhammesu sammādiṭṭhādīnaṃ maggasacce , itaresañca maggaphalasampayuttānaṃ saṅkhāradukkhasāmaññena dukkhasacce saṅgaho sakkā kātuṃ .
Evañhi sati saccadesanāyapi sabbasaṅgāhikatā upapannā hoti .
Kasmā panete khandhādayo bahū dhammā vuttāti ?
Bhagavatāpi tatheva desitattā .
Bhagavatāpi kasmā tathā desitāti ?
Tividhasattānuggahassa adhippetattā .
Nāmarūpatadubhayasammuḷhavasena hi tikkhanābhitikkhamudindriyavasena , saṅkhittamajjhimavitthārarucivasena ca tividhā sattā .
Tesu nāmasammuḷhānaṃ khandhaggahaṇaṃ nāmassa tattha catudhā vibhattattā , rūpasammuḷhānaṃ āyatanaggahaṇaṃ rūpassa tattha aḍḍhekādasadhā vibhattattā , ubhayamuḷhānaṃ dhātuggahaṇaṃ ubhayesampi tattha vitthārato vibhattattā , tathā tikkhindriyānaṃ , saṅkhittarucikānañca khandhāggahaṇantyādi yojetabbaṃ .
Taṃ panetaṃ tividhampi pavattinivattitadubhayahetuvasena diṭṭhameva upakārāvahaṃ .
No aññathāti saccaggahaṇanti daṭṭhabbaṃ .
Sabbasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya
Samuccayaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā .