Rūpapavattikkamavaṇṇanā
52. Idāni nesaṃ sambhavavasena , pavattipaṭisandhivasena , yonivasena ca pavattiṃ dassetuṃ ‘‘ sabbānipi panetānī ’’ tyādi vuttaṃ .
Yathārahan ti sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ anurūpato .
53. Kamalakuharagabbhamalādisaṃsedaṭṭhānesu jātā saṃsedajā .
Upapāto nesaṃ atthīti opapātikā , ukkaṃsagatiparicchedavasena cettha visiṭṭhaupapāto gahito yathā ‘‘ abhirūpassa kaññā dātabbā ’’ ti .
Satta dasakāni pātubhavanti paripuṇṇāyatanabhāvena upalabbhanato .
Kadāci na labbhanti jaccandhajaccabadhirajaccāghānanapuṃsakaādikappikānaṃ vasena .
Tattha sugatiyaṃ mahānubhāvena kammunā nibbattamānānaṃ opapātikānaṃ indriyavekallāyogato cakkhusotaghānālābho saṃsedajānaṃ , bhāvālābho paṭhamakappikaopapātikānaṃ vasenapi .
Duggatiyaṃ pana cakkhusotabhāvālābho dvinnampi vasena , ghānālābho saṃsedajānameva vasena , na opapātikānaṃ
V0.189 vasenāti daṭṭhabbaṃ .Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti , kassaci dasa , kassaci aparānipi dasa , kassaci nava , kassaci sattā ’’ ti ( vibha .1007) vacanato paripuṇṇindriyassa opapātikassa saddāyatanavajjitāni ekādasāyatanāni vuttāni .
Andhassa cakkhāyatanavajjitāni
M0.213 dasa , tathā badhirassa sotāyatanavajjitāni , andhabadhirassa tadubhayavajjitāni nava , gabbhaseyyakassa cakkhusotaghānajivhāsaddāyatanavajjitānisattāyatanāni vuttāni .Yadi pana aghānakopi opapātiko siyā , andhabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ dasa , andhabadhiraandhāghānakabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ nava , andhabadhirāghānakassa vasena ca aṭṭha āyatanāni vattabbāni siyuṃ , na panevaṃ vuttāni .
Tasmā natthi opapātikassa ghānavekallanti .
Tathā ca vuttaṃ yamakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ aghānako opapātiko natthi .
Yadi bhaveyya , kassaci aṭṭhāyatanānīti vadeyyā ’’ ti ( yama . aṭṭha . āyatanayamaka .18-21).
Saṃsedajānaṃ pana ghānābhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe ’’ tyādipāḷiyā ( vibha .1007) opapātikayonimeva sandhāya , sattāyatanaggahaṇassa ca aññesaṃ asambhavato gabbhaseyyakameva sandhāya vuttattā .
Yaṃ pana ‘‘ saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ , tampi paripuṇṇāyatanaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahavasena vuttaṃ .
Apare pana yamake ghānajivhānaṃ sahacāritā vuttāti ajivhassa asambhavato aghānakassapi abhāvameva vaṇṇenti , tatthāpi yathā cakkhusotāni rūpabhave ghānajivhāhi vinā pavattanti , na evaṃ ghānajivhā aññamaññaṃ vinā pavattanti dvinnampi rūpabhave anuppajjanatoti evaṃ visuṃ visuṃ kāmabhave appavattivasena tesaṃ sahacāritā vuttāti na na sakkā vattunti .
54. Gabbhe mātukucchiyaṃ sentīti gabbhaseyyakā , teyeva rūpādīsu sattatāya sattāti gabbhaseyyakasattā .
Ete
M0.214 aṇḍajajalābujā .Tīṇi dasakāni pātubhavanti , yāni ‘‘ kalalarūpan ’’ ti vuccanti , paripiṇḍitāni ca tāni jātiuṇṇāya ekassa aṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattāni acchāni vippasannāni .
Kadāci na labbhati abhāvakasattānaṃ vasena .
Tato paran ti paṭisandhito paraṃ .
Pavattikāleti sattame sattāhe , ṭīkākāra matena ekādasame sattāhe vā .
Kamenāti cakkhudasakapātubhāvato sattāhātikkamena sotadasakaṃ
V0.190 , tato sattāhātikkamena ghānadasakaṃ , tato sattāhātikkamena jivhādasakanti evaṃ anukkamena .Aṭṭhakathāyampi hi ayamattho dassitova .
55. Ṭhitikālan ti paṭisandhicittassa ṭhitikālaṃ .
Paṭisandhicittasahajātā hi utu ṭhānappattā tassa ṭhitikkhaṇe suddhaṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti , tadā uppannā bhaṅgakkhaṇetyādinā anukkamena utu rūpaṃ janeti .
Ojāpharaṇamupādāyāti gabbhaseyyakassa mātu ajjhohaṭāhārato saṃsedajopapātikānañca mukhagatasemhādito ojāya rasaharaṇīanusārena sarīre pharaṇakālato paṭṭhāya .
56. Cuticittaṃ uparimaṃ etassāti cuticittopari .
Kammajarūpāni na uppajjanti taduppattiyaṃ maraṇābhāvato .
Kammajarūpavicchede hi ‘‘ mato ’’ ti vuccati .
Yathāha –
‘‘ Āyu usmā ca viññāṇaṃ , yadā kāyaṃ jahantimaṃ ;
Apaviddho tadā seti , niratthaṃva kaliṅgaran ’’ ti .( saṃ . ni .3.95 thokaṃ visadisaṃ );
Puretaran ti sattarasamassa uppādakkhaṇe .
Tatoparaṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjatīti ajīvakasantāne tesaṃ uppattiyā
M0.215 abhāvato yathānibbattaṃ cittajaṃ , āhārajañca tato paraṃ kiñci kālaṃ pavattitvā nirujjhati .Apare pana ācariyā ‘‘ cittajarūpaṃ cuticittato puretarameva vocchijjatī ’’ ti vaṇṇenti .
58. Rūpaloke ghānajivhākāyānaṃ abhāve kāraṇaṃ vuttameva .
Bhāvadvayaṃ pana bahalakāmarāgūpanissayattā brahmānañca tadabhāvato tattha na pavattati .
Āhārajakalāpāni ca na labbhanti ajjhohaṭāhārābhāvena sarīragatassapi āhārassa rūpasamuṭṭhāpanābhāvato .
Bāhirañhi utuṃ , āhārañca upanissayaṃ labhitvā utuāhārā rūpaṃ samuṭṭhāpenti .
Jīvitanavakan ti kāyābhāvato kāyadasakaṭṭhāniyaṃ jīvitanavakaṃ .
59. Atiricchati sesabrahmānaṃ paṭisandhiyaṃ , pavatte ca upalabhitabbarūpato avasiṭṭhaṃ hoti
V0.191 , maraṇakāle pana brahmānaṃ sarīranikkhepābhāvato sabbesampi tisamuṭṭhānāni , dvisamuṭṭhānāni ca saheva nirujjhanti . 61. Rūpesu tevīsati ghānajivhākāyabhāvadvayavasena pañcannaṃ abhāvato .
Keci pana ‘‘ lahutādittayampi tesu natthi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato ’’ ti vadanti , taṃ akāraṇaṃ .
Na hi vūpasametabbāpekkhā tabbirodhidhammappavatti tathā sati sahetukakiriyacittesu lahutādīnaṃ abhāvappasaṅgato .
‘‘ Saddo vikāro ’’ tyādi sabbesampi sādhāraṇavasena vuttaṃ .
Rūpapavattikkamavaṇṇanā niṭṭhitā .