Rūpasamuddesavaṇṇanā
3. Upādinnānupādinnasantānesu sasambhāradhātuvasena mahantā hutvā bhūtā pātubhūtāti mahābhūtā ( dha . sa . aṭṭha .584).
Athavā anekavidhaabbhutavisesadassanena , anekābhūtadassanena vā mahantāni abbhutāni , abhūtāni vā etesūti mahābhūtā , māyākārādayo .
Tehi samānā sayaṃ anīlādisabhāvāneva nīlādiupādāyarūpadassanāditoti mahābhūtā .
Manāpavaṇṇasaṇṭhānādīhi vā sattānaṃ vañcikā yakkhiniādayo viya manāpaitthipurisarūpadassanādinā sattānaṃ vañcakattā mahantāni abhūtāni etesūti mahābhūtā .
Vuttampi hetaṃ –
‘‘ Mahantā
M0.195 pātubhūtāti , mahābhūtasamāti vā ;Vañcakattā abhūtena ,‘ mahābhūtā ’ ti sammatā ’’ ti .( abhidha .626);
Atha vā mahantapātubhāvato mahantāni bhavanti etesu upādārūpāni , bhūtāni cāti mahābhūtāni .
Mahābhūte upādāya pavattaṃ rūpaṃ upādāyarūpaṃ .
Yadi evaṃ ‘‘ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tato
V0.174 mahābhūtā ’’ tyādivacanato ( paṭṭhā .1.1.53) ekekamahābhūtā sesamahābhūtānaṃ nissayā hontīti tesampi upādāyarūpatāpasaṅgoti ?Nayidamevaṃ upādāyeva pavattarūpānaṃ taṃsamaññāsiddhito .
Yañhi mahābhūte upādiyati , sayañca aññehi upādīyati .
Na taṃ upādāyarūpaṃ .
Yaṃ pana upādīyateva , na kenaci upādīyati , tadeva upādāyarūpanti natthi bhūtānaṃ tabbohārappasaṅgo .
Apica catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti upādāyarūpalakkhaṇanti natthi tayo upādāya pavattānaṃ upādāyarūpatāti .
4. Pathanaṭṭhena pathavī , tarupabbatādīnaṃ pakatipathavī viya sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānabhāvena pakkhāyati , upaṭṭhātīti vuttaṃ hoti , pathavī eva dhātu salakkhaṇadhāraṇādito nissattanijjīvaṭṭhena sarīraselāvayavadhātusadisattā cāti pathavīdhātu .
Āpeti sahajātarūpāni pattharati , āpāyati vā brūheti vaḍḍhetīti āpo .
Tejeti paripāceti , niseti vā tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpetīti tejo .
Vāyati desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ pāpetīti vāyo .
Catassopi panetā yathākkamaṃ kathinattadavattauṇhattavitthambhanattalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ .
5. Cakkhādīnaṃ vacanattho heṭṭhā kathitova .
Pasādarūpaṃ nāma catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasannabhāvahetukattā .
Taṃ
M0.196 pana yathākkamaṃ daṭṭhukāmatāsotukāmatāghāyitukāmatāsāyitukāmatāphusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ .Tattha cakkhu tāva majjhe kaṇhamaṇḍalassa ūkāsirappamāṇe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese telamiva picupaṭalāni sattakkhipaṭalāni byāpetvā dhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi viya khattiyakumāro sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā paripāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivāritaṃ yathāyogaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhāvaṃ sadhentaṃ pavattati , itaraṃ ‘‘ sasambhāracakkhū ’’ ti vuccati .
Evaṃ sotādayopi yathākkamaṃ sotabilabbhantare aṅgulivedhanākāraṃ upacitatanutambalomaṃ , nāsikabbhantare ajapadasaṇṭhānaṃ , jivhāmajjhe uppaladalaggasaṇṭhānaṃ padesaṃ abhibyāpetvā pavattanti , itaraṃ pana ṭhapetvā kammajatejassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ kesaggalomagganakhaggasukkhacammāni ca avasesaṃ sakalasarīraṃ pharitvā pavattati .
Evaṃ santepi itarehi tassa saṅkaro na hoti bhinnanissayalakkhaṇattā .
Ekanissayānipi hi rūparasādīni lakkhaṇabhedato asaṃkiṇṇāti kiṃ pana bhinnanissayā pasādā .
6. Āpodhātuyā
V0.175 sukhumabhāvena phusituṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ ‘‘ āpodhātu vivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhātan ’’ ti .Kiñcāpi hi sītatā phusitvā gayhati , sā pana tejoyeva .
Mande hi uṇhatte sītabuddhi sītatāsaṅkhātassa kassaci guṇassa abhāvato .
Tayidaṃ sītabuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato viññāyati pārāpāre viya .
Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti , tattheva cirakālaṃ ṭhitānaṃ uṇhabuddhi .
Yadi ca āpodhātu sītatā siyā , uṇhabhāvena saha ekasmiṃ kalāpe
M0.197 upalabbheyya , na cevaṃ upalabbhati , tasmā viññāyati ‘‘ na āpodhātu sītatā ’’ ti .Ye pana ‘‘ davatā āpodhātu , sā ca phusitvā gayhatī ’’ ti vadanti , te vattabbā ‘‘ davatā nāma phusitvā gayhatīti idaṃ āyasmantānaṃ abhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā ’’ ti .
Vuttañhetaṃ porāṇehi –
‘‘ Davatāsahavuttīni , tīṇi bhūtāni samphusaṃ ;
Davataṃ samphusāmīti , lokoyamabhimaññati .
‘‘ Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ , manasā gaṇhato yathā ;
Paccakkhato phusāmīti , viññeyyā davatā tathā ’’ ti .
Gocararūpaṃ nāma pañcaviññāṇavisayabhāvato .
Gāvo indriyāni caranti etthāti gocaranti hi ārammaṇassetaṃ nāmaṃ .
Taṃ panetaṃ pañcavidhampi yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ gocarabhāvalakkhaṇaṃ , cakkhādipaṭihananalakkhaṇaṃ vā .
7. Itthiyā bhāvo itthattaṃ ( dha . sa . aṭṭha .632).
Purisassa bhāvo purisattaṃ .
Tattha itthiliṅganimittakuttākappahetubhāvalakkhaṇaṃ itthattaṃ , purisaliṅgādihetubhāvalakkhaṇaṃ purisattaṃ .
Tattha itthīnaṃ aṅgajātaṃ itthiliṅgaṃ .
Sarādhippāyā itthinimittaṃ ‘‘ itthī ’’ ti sañjānanassa paccayabhāvato .
Avisadaṭhānagamananisajjādi itthikuttaṃ .
Itthisaṇṭhānaṃ itthākappo .
Purisaliṅgādīnipi vuttanayena daṭṭhabbāni .
Aṭṭhakathāyaṃ pana aññathā itthiliṅgādīni vaṇṇitāni .
Taṃ pana evaṃ saṅgahetvā vadanti –
‘‘ Liṅgaṃ
V0.176 hatthādisaṇṭhānaṃ , nimittaṃ mihitādikaṃ ;Kuttaṃ suppādinā kīḷā , ākappo gamanādikan ’’ ti .
Bhāvarūpaṃ nāma bhavati etena itthādiabhidhānaṃ , buddhi cāti katvā .
Taṃ panetaṃ kāyindriyaṃ viya sakalasarīraṃ pharitvā tiṭṭhati .
8. Hadayameva
M0.198 manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayattā vatthu cāti hadayavatthu .Tathā hi taṃ dhātudvayanissayabhāvalakkhaṇaṃ , tañca hadayakosabbhantare aḍḍhapasatamattaṃ lohitaṃ nissāya pavattati .
Rūpakaṇḍe avuttassapi panetassa āgamato , yuttito ca atthibhāvo daṭṭhabbo .
Tattha , taṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti ‘‘ yaṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.8) evamāgataṃ paṭṭhānavacanaṃ āgamo .
Yutti panevaṃ daṭṭhabbā –
‘‘ Nipphannabhūtikādhārā , dve dhātū kāmarūpinaṃ ;
Rūpānubandhavuttittā , cakkhuviññāṇādayo viya .
‘‘ Cakkhādinissitānetā , tassaññādhārabhāvato ;
Nāpi rūpādike tesaṃ , bahiddhāpi pavattito .
‘‘ Na cāpi jīvitaṃ tassa , kiccantaraniyuttito ;
Na ca bhāvadvayaṃ tasmiṃ , asantepi pavattito .
‘‘ Tasmā tadaññaṃ vatthu taṃ , bhūtikanti vijāniyaṃ ;
Vatthālambadukānantu , desanābhedato idaṃ ;
Dhammasaṅgaṇi pāṭhasmiṃ , na akkhātaṃ mahesinā ’’ ti .
9. Jīvanti tenāti jīvitaṃ , tadeva kammajarūpaparipālane ādhipaccayogato indriyanti jīvitindriyaṃ .
Tathā hetaṃ kammajarūpaparipālanalakkhaṇaṃ .
Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnampi hi sahajātānaṃ
V0.177 pavattihetubhāveneva anupālakaṃ .Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hoti āhārajādīnaṃ āhārādi viya kammassa taṅkhaṇābhāvato .
Idaṃ pana saha pācanagginā anavasesaupādinnakāyaṃ byāpetvā pavattati .
10. Kabaḷaṃ
M0.199 katvā ajjhoharīyatīti kabaḷīkāro āhāro , idañca savatthukaṃ katvā āhāraṃ dassetuṃ vuttaṃ .Sendriyakāyopatthambhanahetubhūtā pana aṅgamaṅgānusārī rasaharasaṅkhātā ajjhoharitabbāhārasinehabhūtā ojā idha āhārarūpaṃ nāma .
Tathā hetaṃ sendriyakāyopatthambhanahetubhāvalakkhaṇaṃ , ojaṭṭhamakarūpāharaṇalakkhaṇaṃ vā .
11. Kakkhaḷattādinā attano attano sabhāvena upalabbhanato sabhāvarūpaṃ nāma .
Uppādādīhi , aniccatādīhi vā lakkhaṇehi sahitanti salakkhaṇaṃ .
Paricchedādibhāvaṃ vinā attano sabhāveneva kammādīhi paccayehi nipphannattā nippharūpaṃ nāma .
Ruppanasabhāvo rūpaṃ , tena yuttampi rūpaṃ , yathā ‘‘ arisaso , nīluppalan ’’ ti , svāyaṃ rūpa-saddo ruḷhiyā ataṃsabhāvepi pavattatīti aparena rūpa-saddena visesetvā ‘‘ rūparūpan ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ dukkhadukkhan ’’ ti .
Paricchedādibhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva upalabbhanato lakkhaṇattayāropanena sammasituṃ arahattā sammasanarūpaṃ .
12. Na kassatīti akāso .
Akāsoyeva ākāso , nijjīvaṭṭhena dhātu cāti ākāsadhātu .
Cakkhudasakādiekekakalāpagatarūpānaṃ kalāpantarehi asaṃkiṇṇabhāvāpādanavasena paricchedakaṃ , tehi vā paricchijjamānaṃ , tesaṃ paricchedamattaṃ vā rūpaṃ paricchedarūpaṃ .
Tañhi taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindantaṃ viya hoti .
Vijjamānepi ca kalāpantarabhūtehi kalāpantarabhūtānaṃ samphuṭṭhabhāve taṃtaṃrūpavivittatā rūpapariyanto ākāso .
Yesañca so paricchedo , tehi sayaṃ asamphuṭṭhoyeva .
Aññathā paricchinnatā na siyā tesaṃ rūpānaṃ byāpībhāvāpattito .
Abyāpitā
M0.200 hi asamphuṭṭhatā .Tenāha bhagavā ‘‘ asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī ’’ ti ( dha . sa .637).
13. Calamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti , sayañca tena viññāyatīti kāyaviññatti .
Saviññāṇakasaddasaṅkhātavācāya adhippāyaṃ viññāpeti , sayañca tāya viññāyatīti vacīviññatti .
Tattha abhikkamādijanakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajātarūpasanthambhanasandhāraṇacalitesu
V0.178 sahakārīkāraṇabhūto phandamānakāyaphandanataṃhetukavāyodhātuvinimutto mahantaṃ pāsāṇaṃ ukkhipantassa sabbathāmena gahaṇakāle ussāhanavikāro viya rūpakāyassa pariphandanapaccayabhāvena upalabbhamāno vikāro kāyaviññatti .Sā hi phandamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti .
Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘ idamesa kāretī ’’ ti adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhanti .
Hatthacalanādīsu ca phandamānakāyaggahaṇānantaraṃ aviññāyamānantarehi manodvārajavanehi gayhamānattā sayañca kāyena viññāyati .
Kathaṃ pana viññattivasena hatthacalanādayo hontīti ?
Vuccate – ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu sattamajavanasamuṭṭhānavāyodhātu viññattivikārasahitāva paṭhamajavanādisamuṭṭhānāhi vāyodhātūhi laddhopatthambhā desantaruppattihetubhāvena calayati cittajaṃ , purimajavanādisambhūtā pana santhambhanasandhāraṇamattakarā tassa upakārāya hontīti .
Yathā hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭe sattamayugayuttāyeva goṇā heṭṭhā chasu yugesu yuttagoṇehi laddhūpatthambhā sakaṭaṃ cālenti , paṭhamayugādiyuttā pana upatthambhanasandhāraṇamattameva sādhentā tesaṃ upakārāya honti , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Desantaruppattiyeva
M0.201 cettha calanaṃ uppannadesato kesaggamattampi dhammānaṃ saṅkamanābhāvato .Itarathā nesaṃ abyāpārakatā , khaṇikatā ca na siyā .
Desantaruppattihetubhāvoti ca yathā attanā sahajarūpāni heṭṭhimajavanasamuṭṭhitarūpehi patiṭṭhitaṭṭhānato aññattha uppajjanti , evaṃ tehi saha tattha uppattiyevāti daṭṭhabbaṃ , ettha pana cittaje calite taṃsambandhena itarampi calati nadīsote pakkhittasukkhagomayapiṇḍaṃ viya .
Tathā calayituṃ asakkonti yopi paṭhamajavanādisamuṭṭhānavāyodhātuyo viññattivikārasahitāyeva yena disābhāgena ayaṃ abhikkamādīni pavattetukāmo , tadabhimukhabhāvavikārasambhavato .
Evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ vakkhati .
Vacībhedakaracittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā akkharuppattiṭṭhānagataupādinnarūpehi saha ghaṭṭanapaccayabhūto eko vikāro vacīviññatti .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ kāyaviññattiyaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘ phandamānakāyaggahaṇānantaran ’’ ti vuttaṃ , evamidha ‘‘ suyyamānasaddasavanānantaran ’’ ti yojetabbaṃ .
Idha ca santhambhanādīnaṃ abhāvato sattamajavanasamuṭṭhitātyādinayo
V0.179 na labbhati .Ghaṭṭanena hi saddhiṃyeva saddo uppajjati .
Ghaṭṭanañca paṭhamajavanādīsupi labbhateva .
Ettha ca yathā ussāpetvā baddhagosīsatālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacāritappakāraṃ saññāṇaṃ gahetvā udakaggahaṇaṃ hoti , evaṃ vipphandamānasamuccāriyamānakāyasadde gahetvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimasiddhasambandhūpanissayāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hotīti ayaṃ dvinnaṃ sādhāraṇā upamā .
14. Lahubhāvo
M0.202 lahutā .Mudubhāvo mudutā .
Kammaññabhāvo kammaññatā .
Yathākkamañcetā arogino viya rūpānaṃ agarutā suparimadditacammassa viya akathinatā sudhantasuvaṇṇassa viya sarīrakiriyānaṃ anukūlabhāvoti daṭṭhabbaṃ .
Aññamaññaṃ avijahantassapi hi lahutādittayassa taṃtaṃvikārādhikarūpehi nānattaṃ vuccati , dandhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno hi rūpavikāro lahutā .
Thaddhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno mudutā .
Sarīrakiriyānaṃ ananukūlabhāvakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno kammaññatāti .
15. Upacayanaṃ upacayo , paṭhamacayotyattho ‘‘ upaññattan ’’ tyādīsu viya upa-saddassa paṭhamatthajotanato .
Santāno santati , pabandhotyattho .
Tattha paṭisandhito paṭṭhāya yāva cakkhādidasakānaṃ uppatti , etthantare rūpuppādo upacayo nāma .
Tato paraṃ santati nāma .
Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnaṃ rūpānaṃ nirodhābhimukhabhāvavasena jīraṇaṃ jarā , sāyeva jaratā , niccadhuvabhāvena na iccaṃ anupagantabbanti aniccaṃ , tassa bhāvo aniccatā , rūpaparibhedo .
Lakkhaṇarūpaṃ nāma dhammānaṃ taṃtaṃavatthāvasena lakkhaṇahetuttā .
16. Jātirūpamevāti paṭisandhito paṭṭhāya rūpānaṃ khaṇe khaṇe uppattibhāvato jātisaṅkhātaṃ rūpuppattibhāvena catusantatirūpappaṭibaddhavuttittā rūpasammatañca jātirūpameva upacayasantatibhāvena pavuccati paṭhamupariniccattasaṅkhātappavattiākārabhedato veneyyavasena ‘‘ upacayo santatī ’’ ti ( dha . sa .642) vibhajitvā vuttattā .
Evañca katvā tāsaṃ niddese atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘ yo āyatanānaṃ ācayo , so rūpassa upacayo .
Yo rūpassa upacayo , sā
M0.203 rūpassa santatī ’’ ti ( dha . sa .641-642) vuttaṃ .Ekādasavidhampīti sabhāgasaṅgahavasena ekādasappakārampi .
17. Cattāro
V0.180 bhūtā , pañca pasādā , cattāro visayā , duvidho bhāvo , hadayarūpamiccapi idaṃ jīvitāhārarūpehi dvīhi saha aṭṭhārasavidhaṃ , tathā paricchedo ca duvidhā viññatti , tividho vikāro , catubbidhaṃ lakkhaṇanti rūpānaṃ paricchedavikārādibhāvaṃ vinā visuṃ paccayehi anibbattattā ime anipphannā dasa ceti aṭṭhavīsatividhaṃ bhave .Rūpasamuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .