Paramatthadhammavaṇṇanā
2. Evaṃ tāva yathādhippetappayojananimittaṃ ratanattayapaṇāmādikaṃ vidhāya idāni yesaṃ abhidhammatthānaṃ saṅgahaṇavasena idaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhapīyati , te tāva saṅkhepato uddisanto āha ‘‘ tattha vuttā ’’ tyādi .
Tattha tasmiṃ abhidhamme sabbathā kusalādivasena , khandhādivasena ca vuttā abhidhammatthā paramatthato sammutiṃ ṭhapetvā nibbattitaparamatthavasena cittaṃ viññāṇakkhandho , cetasikaṃ vedanādikkhandhattayaṃ , rūpaṃ
M0.74 bhūtupādāyabhedabhinno rūpakkhandho , nibbānaṃ maggaphalānamārammaṇabhūto asaṅkhatadhammoti evaṃ catudhā catūhākārehi ṭhitāti yojanā .Tattha paramo uttamo aviparīto attho , paramassa vā uttamassa ñāṇassa attho gocaroti paramattho .
Cintetīti cittaṃ , ārammaṇaṃ vijānātīti attho .
Yathāha ‘‘ visayavijānanalakkhaṇaṃ cittan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā ).
Satipi hi nissayasamanantarādipaccayena vinā ārammaṇena cittamuppajjatīti tassa taṃlakkhaṇatā vuttā , etena nirārammaṇavādimataṃ paṭikkhittaṃ hoti .
Cintenti vā etena karaṇabhūtena sampayuttadhammāti cittaṃ .
Atha vā cintanamattaṃ cittaṃ .
Yathāpaccayaṃ hi pavattimattameva yadidaṃ sabhāvadhammo nāma .
Evañca katvā sabbesampi paramatthadhammānaṃ bhāvasādhanameva nippariyāyato labbhati , kattukaraṇavasena pana nibbacanaṃ pariyāyakathāti daṭṭhabbaṃ .
Sakasakakiccesu hi dhammānaṃ attappadhānatāsamāropanena kattubhāvo ca , tadanukūlabhāvena sahajātadhammasamūhe kattubhāvasamāropanena paṭipādetabbadhammassa karaṇattañca pariyāyatova labbhati , tathānidassanaṃ pana dhammasabhāvavinimuttassa kattādino abhāvaparidīpanatthanti veditabbaṃ .
Vicittakaraṇāditopi cittasaddatthaṃ papañcenti .
Ayaṃ panettha saṅgaho –
‘‘ Vicittakaraṇā cittaṃ , attano cittatāya vā ;
Citaṃ kammakilesehi , citaṃ tāyati vā tathā ;
Cinoti attasantānaṃ , vicittārammaṇanti cā ’’ ti .
Cetasi
V0.77 bhavaṃ tadāyattavuttitāyāti cetasikaṃ .Na hi taṃ cittena vinā ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ asati citte sabbena sabbaṃ anuppajjanato , cittaṃ pana kenaci cetasikena vināpi
M0.75 ārammaṇe pavattatīti taṃ cetasikameva cittāyattavuttikaṃ nāma .Tenāha bhagavā ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1-2), etena sukhādīnaṃ acetanattaniccattādayo vippaṭipattiyopi paṭikkhittā honti .
Cetasi niyuttaṃ vā cetasikaṃ .
Ruppatīti rūpaṃ , sītuṇhādivirodhipaccayehi vikāramāpajjati , āpādīyatīti vā attho .
Tenāha bhagavā ‘‘ sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppatī ’’ tyādi ( saṃ . ni .3.79), ruppanañcettha sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppattiyeva .
Yadi evaṃ arūpadhammānampi rūpavohāro āpajjatīti ?
Nāpajjati sītādiggahaṇasāmatthiyato vibhūtatarasseva ruppanassādhippetattā .
Itarathā hi ‘‘ ruppatī ’’ ti avisesavacaneneva pariyattanti kiṃ sītādiggahaṇena , taṃ pana sītādinā phuṭṭhassa ruppanaṃ vibhūtataraṃ , tasmā tadevetthādhippetanti ñāpanatthaṃ sītādiggahaṇaṃ kataṃ .
Yadi evaṃ kathaṃ brahmaloke rūpavohāro , na hi tattha upaghātakā sītādayo atthīti ?
Kiñcāpi upaghātakā natthi , anuggāhakā pana atthi , tasmā taṃvasenettha ruppanaṃ sambhavatīti , atha vā taṃsabhāvānativattanato tattha rūpavohāroti alamatippapañcena .
Bhavābhavaṃ vinanato saṃsibbanato vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantaṃ , nibbāti vā etena rāgaggiādikoti nibbānaṃ .