Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā
29. Kāni pana tāni kammādīni , kathaṃ , kattha , kadā ca rūpasamuṭṭhānānīti āha ‘‘ tatthā ’’ tyādi .
Paṭisandhimupādāyāti paṭisandhicittassa uppādakkhaṇaṃ upādāya .
Khaṇe khaṇeti ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu , nirantaramevāti vuttaṃ hoti .
Apare pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ ( vibha . mūlaṭī .20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ), bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādaṃ ( vibha . mūlaṭī .20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ) paṭisedhenti .
Tattha kiñcāpi ṭhitikkhaṇābhāve tesaṃ upapatti ceva tattha vattabbañca heṭṭhā kathitameva , idhāpi
M0.207 pana bhaṅgakkhaṇe rūpuppādābhāve upapattiyā tattha vattabbena ca saha sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā vuccati –‘‘ Uppannuppajjamānanti , vibhaṅge evamādinaṃ ;
Bhaṅgakkhaṇasmiṃ uppannaṃ , no ca uppajjamānakaṃ .
‘‘ Uppajjamānamuppāde , uppannañcātiādinā ;
Bhaṅguppādāva akkhātā , na cittassa ṭhitikkhaṇo .
‘‘‘ Uppādo
V0.184 ca vayo ceva , aññathattaṃ ṭhitassa ca ;Paññāyatī ’ ti ( a . ni .3.47) vuttattā , ṭhiti atthīti ce mataṃ .
‘‘ Aññathattassa ekasmiṃ , dhamme anupaladdhito ;
Paññāṇavacanā ceva , pabandhaṭṭhiti tatthapi .
‘‘ Vuttā tasmā na cittassa , ṭhiti dissati pāḷiyaṃ ;
Abhidhamme abhāvopi , nisedhoyeva sabbathā .
‘‘ Yadā samudayo yassa , nirujjhati tadāssa kiṃ ;
Dukkhamuppajjatītyettha , pañhe noti nisedhato .
‘‘ Rūpuppādo na bhaṅgasmiṃ , tasmā sabbepi paccayā ;
Uppādeyeva cittassa , rūpahetūti kecana .
‘‘ Vuccate tattha ekasmiṃ , dhammeyeva yathā matā ;
Uppādāvatthato bhinnā , bhaṅgāvatthā tatheva tu .
‘‘ Bhaṅgassābhimukhāvatthā , icchitabbā ayaṃ ṭhiti ;
Nayadassanato esā , vibhaṅge na tu desitā .
‘‘ Lakkhaṇaṃ saṅkhatasseva , vattumuppādaādinaṃ ;
Desitattā na tatthāpi , pabandhassa ṭhitīritā .
‘‘ Upasaggassa dhātūnamattheyeva pavattito ;
Paññāyatīti cetassa , attho viññāyate iti .
‘‘ Bhaṅge
M0.208V0.185 rūpassa nuppādo , cittajānaṃ vasena vā ;Āruppaṃvābhisandhāya , bhāsito yamakassa hi .
‘‘ Sabhāvoyaṃ yathālābha-yojanāti tato nahi ;
Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca , na rūpassa asambhavo ’’ ti .
31. Rūpavirāgabhāvanānibbattattā hetuno tabbidhuratāya , anokāsatāya ca arūpavipākā , rūpajanane visesapaccayehi jhānaṅgehi sampayogābhāvato dvipañcaviññāṇāni cāti cuddasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti vuttaṃ ‘‘ āruppavipākadvipañcaviññāṇavajjitan ’’ ti .
Paṭisandhicittaṃ , pana cuticittañca ekūnavīsati bhavaṅgasseva antogadhattā cittantaraṃ na hotīti na tassa vajjanaṃ kataṃ .
Kiñcāpi na kataṃ , pacchājātapaccayarahitaṃ , pana āhārādīhi ca anupatthaddhaṃ dubbalavatthuṃ nissāya pavattattā , attano ca āgantukatāya kammajarūpehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitattā ca paṭisandhicittaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ na hoti .
Cuticitte pana aṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .636; vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ) tāva ‘‘ vūpasantavaṭṭamūlasmiṃ santāne sātisayaṃ santavuttitāya khīṇāsavasseva cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī ’’ ti ( dha . sa . mūlaṭī .636) vuttaṃ .
Ānandācariyā dayo pana ‘‘ sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī ’’ ti vadanti .
Vinicchayo pana nesaṃ saṅkhepato mūlaṭīkādīsu , vitthārato ca abhidhammatthavikāsiniyaṃ vuttanayena daṭṭhabbo .
Paṭhamabhavaṅgamupādāyāti paṭisandhiyā anantaranibbattapaṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya .
Jāyantameva samuṭṭhāpeti , na pana ṭhitaṃ , bhijjamānaṃ vā anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇeyeva janakasāmatthiyayogato .
32. Iriyāya kāyikakiriyāya pavattipathabhāvato iriyāpatho , gamanādi , atthato tadavatthā rūpappavatti .
Tampi
M0.209 sandhāreti yathāpavattaṃ upatthambheti .Yathā hi vīthicittehi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti , na evametesu dvattiṃsavidhesu , vakkhamānesu ca chabbīsatiyā jāgaraṇacittesu pavattamānesu .
Tadā pana aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattanti .
33. Viññattimpi samuṭṭhāpenti , na kevalaṃ rūpiriyāpathāneva .
Avisesavacanepi panettha manodvārappavattāneva
V0.186 voṭṭhabbanajavanāni viññattisamuṭṭhāpakāni , tathā hāsajanakāni ca pañcadvārappavattānaṃ paridubbalabhāvatoti daṭṭhabbaṃ .Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho , viññatti vā natthi , tathāpi na sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ , viññattivikārajanakañca hoti .
Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ , taṃ ekaṃsato iriyāpathūpatthambhakaṃ iriyāpathassa viññattiyā saha avinābhāvato .
Iriyāpathūpatthambhakañca rūpajanakanti imassa visesadassanatthaṃ rūpato iriyāpathaviññattīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ .
34. Terasāti kusalato cattāri , akusalato cattāri , kiriyato pañcāti terasa .
Tesu hi puthujjanā aṭṭhahi kusalākusalehi hasanti , sekkhā diṭṭhisahagatavajjitehi , asekkhā pana pañcahi kiriyacittehi , tatthāpi buddhā catūhi sahetukakiriyacitteheva hasanti , na ahetukena ‘‘ atītaṃsādīsu appaṭihatañāṇaṃ patvā imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī ’’ ti vacanato ( mahāni .69; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi . ma .3.5).
Na hi vicāraṇapaññārahitassa hasituppādassa buddhānaṃ pavatti yuttāti vadanti .
Hasituppādacittena pana pavattiyamānampi tesaṃ sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti .
Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ
M0.210 ( dha . sa . aṭṭha .568)‘‘ tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ , tasmā na tassa buddhānaṃ pavatti sakkā nivāretuṃ . 35. Pacchājātādipaccayūpatthambhalābhena ṭhitikkhaṇeyeva utuojānaṃ balavabhāvoti vuttaṃ ‘‘ tejodhātu ṭhitippattā ’’ tyādi .
37. Tattha hadayaindriyarūpāni nava kammatoyeva jātattā kammajāneva .
Yañhi jātaṃ , jāyati , jāyissati ca , taṃ ‘‘ kammajan ’’ ti vuccati yathā duddhanti .
40. Paccuppannapaccayāpekkhattā lahutādittayaṃ kammajaṃ na hoti , itarathā sabbadābhāvīhi bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘ lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhotī ’’ ti .
43. Ekantakammajāni
V0.187 nava , catujesu kammajāni navāti aṭṭhārasa kammajāni , pañcavikārarūpasaddaavinibbhogarūpaākāsavasena pannarasa cittajāni , saddo , lahutādittayaṃ , avinibbhogākāsarūpāni navāti terasa utujāni , lahutādittayaavinibbhogākāsavasena dvādasa āhārajāni . 44. Kevalaṃ jāyamānādirūpānaṃ jāyamānaparipaccamānabhijjamānarūpānaṃ sabhāvattā sabhāvamattaṃ vinā attano jātiādilakkhaṇābhāvato lakkhaṇāni kehici paccayehi na jāyantīti pakāsitaṃ .
Uppādādiyuttānañhi cakkhādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjanti , na evaṃ jātiādīnaṃ .
Yadi tesampi jātiādīni siyuṃ , evaṃ anavatthānameva āpajjeyya .
Yaṃ pana ‘‘ rūpāyatanaṃ … pe … kabaḷīkāro āhāro .
Ime dhammā cittasamuṭṭhānā ’’ tyādīsu ( dha . sa .1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ
M0.211 , tampi rūpajanakapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ paccayabhāvūpagamanakkhaṇe jāyamānadhammavikārabhāvena upalabbhamānataṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ .Yampi ‘‘ jāti , bhikkhave , aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā .
Jarāmaraṇaṃ , bhikkhave , aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannan ’’ ti vacanaṃ ( saṃ . ni .2.20), tatthāpi paṭiccasamuppannānaṃ lakkhaṇabhāvatoti ayametthābhisandhi .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Pāṭhe kutoci jātattaṃ , jātiyā pariyāyato ;
Saṅkhatānaṃ sabhāvattā , tīsu saṅkhatatoditā ’’ ti .
Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā niṭṭhitā .