8. Paccayaparicchedavaṇṇanā
1. Idāni
M0.234 yathāvuttanāmarūpadhammānaṃ paṭiccasamuppādapaṭṭhānanayavasena paccaye dassetuṃ ‘‘ yesan ’’ tyādi āraddhaṃ .Yesaṃ paccayehi saṅkhatattā saṅkhatānaṃ paccayuppannadhammānaṃ ye paccayadhammā yathā yenākārena paccayā ṭhitiyā , uppattiyā ca upakārakā , taṃ vibhāgaṃ tesaṃ paccayuppannānaṃ , tesaṃ
V0.206 paccayānaṃ , tassa ca paccayākārassa pabhedaṃ iha imasmiṃ samuccayasaṅgahānantare ṭhāne yathārahaṃ taṃtaṃpaccayuppannadhamme sati taṃtaṃpaccayānaṃ taṃtaṃpaccayabhāvākārānurūpaṃ idāni pavakkhāmīti yojanā . 2. Tattha paccayasāmaggiṃ paṭicca samaṃ gantvā phalānaṃ uppādo etasmāti paṭiccasamuppādo , paccayākāro .
Nānappakārāni ṭhānāni paccayā etthātyādinā paṭṭhānaṃ , anantanayasamantapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ , tattha desitanayo paṭṭhānanayo .
3. Tatthāti tesu dvīsu nayesu .
Tassa paccayadhammassa bhāvena bhavanasīlassa bhāvo tabbhāvabhāvībhāvo , soyeva ākāramattaṃ , tena upalakkhito tabbhāvabhāvībhāvākāramattopalakkhito .
Eteneva tadabhāvābhāvākāramattopalakkhitatāpi atthato dassitā hoti .
Anvayabyatirekavasena hi paccayalakkhaṇaṃ dassetabbaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idamuppajjati .
Imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti ( ma . ni .1.404,406; saṃ . ni .2.21; udā .1,2).
Paṭicca phalaṃ eti etasmāti paccayo .
Tiṭṭhati phalaṃ ettha tadāyattavuttitāyāti ṭhiti , āhacca visesetvā pavattā paccayasaṅkhātā ṭhiti āhaccapaccayaṭṭhiti .
Paṭiccasamuppādanayo hi tabbhāvabhāvībhāvākāramattaṃ upādāya pavattattā hetādipaccayaniyamavisesaṃ anapekkhitvā
M0.235 avisesatova pavattati , ayaṃ pana hetāditaṃtaṃpaccayānaṃ tassa tassa dhammantarassa taṃtaṃpaccayabhāvasāmatthiyākāravisesaṃ upādāya visesetvā pavattoti āhaccapaccayaṭṭhitimārabbha pavuccatīti .Keci pana ‘‘ āhacca kaṇṭhatāluādīsu paharitvā vuttā ṭhiti āhaccapaccayaṭṭhitī ’’ ti vaṇṇenti .
Taṃ pana savanamatteneva tesaṃ avahasitabbavacanataṃ pakāseti .
Na hi paṭiccasamuppādanayo , añño vā koci nayo kaṇṭhatāluādīsu anāhacca desetuṃ sakkāti .
Vomissetvāti paṭṭhānanayampi paṭiccasamuppādeyeva pakkhipitvā tabbhāvabhāvībhāvena hetādipaccayavasena ca missetvā ācariyā saṅgahakārādayo papañcenti vitthārenti , mayaṃ pana visuṃ visuṃyeva dassayissāmātyadhippāyo .
Paṭiccasamuppādanayavaṇṇanā
4. Na
V0.207 vijānātīti avijjā , avindiyaṃ vā kāyaduccaritādiṃ vindati paṭilabhati , vindiyaṃ vā kāyasucaritādiṃ na vindati , veditabbaṃ vā catusaccādikaṃ na viditaṃ karoti , avijjamāne vā javāpeti , vijjamāne vā na javāpetīti avijjā , catūsu ariyasaccesu pubbantādīsu catūsu aññāṇassetaṃ nāmaṃ .Avijjā eva paccayo avijjāpaccayo .
Tato avijjāpaccayā saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā , kusalākusalakammāni .
Te tividhā puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti .
Tatthakāmarūpāvacarā terasa kusalacetanā puññābhisaṅkhāro , dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro , catasso āruppacetanā āneñjābhisaṅkhāroti evametā ekūnatiṃsa cetanā saṅkhārā nāma .
Paṭisandhivasena ekūnavīsatividhaṃ , pavattivasena dvattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ viññāṇaṃ nāma .
Nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ .
Tattha nāmaṃ idha vedanādikkhandhattayaṃ , rūpaṃ pana bhūtupādāyabhedato duvidhaṃ
M0.236 kammasamuṭṭhānarūpaṃ , tadubhayampi idha paṭisandhiviññāṇasahagatanti daṭṭhabbaṃ .Nāmarūpapaccayāti ettha nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti sarūpekaseso veditabbo .
Cakkhādīni cha ajjhattikāyatanāni , kesañci matena rūpādīni cha bāhirāyatanānipi vā āyatanaṃ nāma .
Cha āyatanāni ca chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanaṃ .
Cakkhusamphassādivasena chadvāriko phasso phasso nāma .
Sukhadukkhupekkhāvasena tividhā vedanā .
Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti tividhā taṇhā .
Chaḷārammaṇādivasena pana aṭṭhasatappabhedā honti kāmupādānādivasena cattāri upādānāni .
Ettha ca dubbalā taṇhā taṇhā nāma , balavatī upādānaṃ .
Asampattavisayapatthanā vā taṇhā tamasi corānaṃ hatthappasāraṇaṃ viya , sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ corānaṃ hatthappattassa gahaṇaṃ viya .
Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā , santosappaṭipakkhaṃ upādānaṃ .
Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā , ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso .
Kammabhavo upapattibhavoti duvidho bhavo .
Tattha paṭhamo bhavati etasmā phalanti bhavo , so kāmāvacarakusalākusalādivasena ekūnatiṃsavidho .
Dutiyo pana bhavatīti bhavo , so kāmabhavādivasena navavidho .
Upādānapaccayā bhavoti cettha upapattibhavopi adhippeto .
Bhavapaccayā jātīti kammabhavova .
So hi jātiyā paccayo hoti , na itaro .
So hi paṭhamābhinibbattakkhandhasabhāvo jātiyeva , na ca
V0.208 tadeva tassa kāraṇaṃ yuttaṃ .Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ taṃtaṃgatiādīsu attabhāvapaṭilābho jāti .
Tathānibbattassa ca attabhāvassa purāṇabhāvo jarā .
Etasseva ekabhavaparicchinnassa pariyosānaṃ maraṇaṃ .
Ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo soko .
Tasseva vacīpalāpo paridevo .
Kāyikadukkhavedanā
M0.237 dukkhaṃ .Mānasikadukkhavedanā domanassaṃ .
Ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito bhuso āyāso upāyāso .
Ettha ca satipi vatthārammaṇādike paccayantare avijjādiekekapaccayaggahaṇaṃ padhānabhāvato , pākaṭabhāvato cāti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca avijjānusayiteyeva santāne saṅkhārānaṃ vipākadhammabhāvena pavattanato avijjāpaccayāsaṅkhārāsambhavanti , viññāṇañca saṅkhārajanitaṃ hutvā bhavantare patiṭṭhāti .
Na hi janakābhāve tassuppatti siyā , tasmā saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ .
Nāmarūpañca pubbaṅgamādhiṭṭhānabhūtaviññāṇupatthaddhaṃ paṭisandhipavattīsu patiṭṭhahatīti viññāṇapaccayānāmarūpaṃ , saḷāyatanañca nāmarūpanissayameva chabbidhaphassassa dvārabhāvena yathārahaṃ pavattati , no aññathāti nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ .
Phasso ca saḷāyatanasambhaveyeva ārammaṇaṃ phusati .
Na hi dvārābhāve tassuppatti siyāti saḷāyatanapaccayā phasso .
Iṭṭhāniṭṭhamajjhattañca ārammaṇaṃ phusantoyeva vedanaṃ vedayati , no aññathāti phassapaccayā vedanā .
Vedanīyesu ca dhammesu assādānupassino vedanāhetukā taṇhā samuṭṭhātīti vedanāpaccayā taṇhā .
Taṇhāsinehapipāsitāyeva ca upādāniyesu dhammesu upādāya daḷhabhāvāya saṃvattanti .
Taṇhāya hi rūpādīni assādetvā assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjantīti taṇhā kāmupādānassa paccayo .
Tathā rūpādibhedegadhito ‘‘ natthi dinnan ’’ tyādinā micchādassanaṃ saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmāsaṃ khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ attavādadassanadvayañca gaṇhāti , tasmā diṭṭhupādādīnampi paccayoti taṇhāpaccayā upādānaṃ .
Yathārahaṃ sampayogānusayavasena upādānapatiṭṭhitāyeva sattā kammāyūhanāya saṃvattantīti upādānaṃ bhavassa paccayo .
Upapattibhavasaṅkhātā ca jāti kammabhavahetukāyeva
M0.238 .Bījato aṅkuro viya tattha tattha samupalabbhatīti bhavo jātiyā paccayo nāma .
Sati ca jātiyā eva jarāmaraṇasambhavo .
Na hi ajātānaṃ jarāmaraṇasambhavo hotīti jāti jarāmaraṇānaṃ paccayoti evametesaṃ tabbhāvabhāvībhāvo daṭṭhabbo .
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti yathāvuttena paccayaparamparavidhinā , na
V0.209 pana issaranimmānādīhi etassa vaṭṭasaṅkhātassa kevalassa sukhādīhi asammissassa , sakalassa vā dukkhakkhandhassa dukkharāsissa na sukhasubhādīnaṃ samudayo nibbatti hoti .Ettha imasmiṃ paccayasaṅgahādhikāre .
5. Atati satataṃ gacchati pavattatīti addhā , kālo .
6. Avijjāsaṅkhārā atīto addhā atītabhavapariyāpannahetūnamevettha adhippetattā , addhāggahaṇena ca avijjādīnaṃ dhammānameva gahaṇaṃ tabbinimuttassa kassaci kālassa anupalabbhanato .
Niruddhānuppādā eva hi dhammā atītānāgatakālavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannā ca paccuppannakālavasena voharīyanti .
Jātijarāmaraṇaṃ anāgato addhā paccuppannahetuto anāgate nibbattanato .
Majjhe paccuppanno addhā atītahetuto idha nibbattanakaphalasabhāvattā , anāgataphalassa idha hetusabhāvattā ca majjhe viññāṇādīni aṭṭhaṅgāni paccuppanno addhā .
8. Nanu sokaparidevādayopi aṅgabhāvena vattabbāti āha ‘‘ sokādivacanan ’’ tyādi .
Sokādivacanaṃ jātiyā nissandassa amukhyaphalamattassa nidassanaṃ , na pana visuṃ aṅgadassanantyattho .
9. Taṇhupādānabhavāpi
M0.239 gahitā hontīti kilesabhāvasāmaññato avijjāggahaṇena taṇhupādānāni , kammabhavasāmaññato saṅkhāraggahaṇena kammabhavo gahito .Tathā taṇhupādānabhavaggahaṇena ca avijjāsaṅkhārā gahitāti sambandho .
Etthāpi vuttanayena tesaṃ gahaṇena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo , viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāva jātijarāmaraṇanti ca vuttāti āha ‘‘ jātijarāmaraṇaggahaṇenā ’’ tyādi .
10. Atīte hetavo pañcāti sarūpato vuttānaṃ dvinnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ , saṅgahavasena gahitānaṃ tiṇṇaṃ taṇhupādānabhavānañca vasena paccuppannaphalassa paccayā atītabhave nibbattā hetavo pañca , idāni phalapañcakan ti atītahetupaccayā idha paccuppanne nibbattaṃ viññāṇādiphalapañcakaṃ .
Idāni hetavo pañcāti sarūpato vuttānaṃ taṇhādīnaṃ tiṇṇaṃ , saṅgahato laddhānaṃ
V0.210 avijjāsaṅkhārānaṃ dvinnañca vasena āyatiṃ phalassa paccayā idāni hetavo pañca .Āyatiṃ phalapañcakan ti jātijarāmaraṇaggahaṇena vuttaṃ paccuppannahetupaccayā anāgate nibbattanakaviññāṇādiphalapañcakanti evaṃ vīsati atītādīsu tattha tattha ākiriyantīti ākārā .
Atītahetūnaṃ , idāni phalapañcakassa ca antarā eko sandhi , idāni phalapañcakassa , idāni hetūnañca antarā eko , idāni hetūnaṃ , āyatiṃ phalassa ca antarā ekoti evaṃ tisandhi .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ saṅkhāraviññāṇānamantarā eko , vedanātaṇhānamantarā eko , bhavajātīnamantarā eko sandhī ’’ ti .
Ettha hi hetutophalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto paṭhamo sandhi , tathā tatiyo , dutiyo pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto .
Phalabhūtopi hi
M0.240 dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayoti .Saṅkhipīyanti ettha avijjādayo , viññāṇādayo cāti saṅkhepo , atītahetu , etarahi vipāko , etarahi hetu āyatiṃ vipākoti cattāro saṅkhepāti catusaṅkhepā .
11. Kammabhavasaṅkhāto bhavekadesoti ettha āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāma , purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārāti veditabbā .
Avasesā cāti viññāṇādipañcakajātijarāmaraṇavasena sattavidhā paccuppannaphalavasena vuttadhammā .
Upapattibhavasaṅkhāto bhavekadesoti pana anāgatapariyāpannā veditabbā .
Bhava-saddena kammabhavassapi vuccamānattā bhavekadesa-saddo vutto .
12. Pubbantassa avijjā mūlaṃ .
Aparantassa taṇhā mūlanti āha avijjātaṇhāvasena dve mūlānī ’’ ti .
13. Tesameva avijjātaṇhāsaṅkhātānaṃ vaṭṭa mūlānaṃ nirodhena anuppādadhammatāpattiyā saccappaṭivedhato siddhāya appavattiyā vaṭṭaṃ nirujjhati .
Abhiṇhaso abhikkhaṇaṃ jarāmaraṇa saṅkhātāya mucchāya pīḷitānaṃ sattānaṃ sokādisamappitānaṃ kāmāsavādi āsavānaṃ samuppādato puna avijjā ca pavattati .
‘‘ Āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.103) hi vuttaṃ .
Etena avijjāyapi paccayo dassito hoti , itarathā paṭiccasamuppādacakkaṃ
V0.211 abaddhaṃ siyāti .Iccevaṃ vuttanayena ābaddhaṃ avicchinnaṃ anādikaṃ ādirahitaṃ tibhūmakapariyāpannattā tebhūmakaṃ kilesakammavipākavasena tivaṭṭabhūtaṃ paṭiccasamuppādoti paṭṭhapesi paññapesi mahāmuni sammāsambuddho .
Paṭiccasamuppādanayavaṇṇanā niṭṭhitā .