1. Chetvāsuttavaṇṇanā
71. Chetvāvaggassa
P1.97 paṭhame chetvāti vadhitvā .Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena aparidayhamānattā sukhaṃ sayati .
Na socatīti kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati .
Visamūlassāti dukkhavipākassa
M1.91 .
Madhuraggassāti kuddhassa paṭikujjhitvā , akkuṭṭhassa paccakkositvā , pahaṭassa ca paṭipaharitvā sukhaṃ uppajjati , taṃ sandhāya madhuraggoti vutto .
Imasmiṃ hi ṭhāne pariyosānaṃ agganti vuttaṃ .Ariyāti buddhādayo .
Paṭhamaṃ .
2. Rathasuttavaṇṇanā
72. Dutiye paññāyati etenāti paññāṇaṃ .
Dhajo rathassāti mahantasmiṃ hi saṅgāmasīse dūratova
V1.88 dhajaṃ disvā ‘‘ asukarañño nāma ayaṃ ratho ’’ ti ratho pākaṭo hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ dhajo rathassa paññāṇan ’’ ti .Aggi pi dūratova dhūmena paññāyati .
Coḷaraṭṭhaṃ paṇḍuraṭṭhanti evaṃ raṭṭha mpi raññā paññāyati .
Cakkavattirañño dhītāpi pana itthī ‘‘ asukassa nāma bhariyā ’’ ti bhattāraṃ patvāva paññāyati .
Tasmā dhūmo paññāṇamagginotiādi vuttaṃ .
Dutiyaṃ .
3. Vittasuttavaṇṇanā
73. Tatiye saddhīdha vittan ti yasmā saddho saddhāya muttamaṇiādīnipi vittāni labhati , tissopi kulasampadā , cha kāmasaggāni , nava brahmaloke patvā pariyosāne amatamahānibbānadassanampi labhati , tasmā maṇimuttādīhi vittehi saddhāvittameva seṭṭhaṃ .
Dhammoti dasakusalakammapatho .
Sukhamāvahatīti sabbampi sāsavānāsavaṃ asaṃkiliṭṭhasukhaṃ āvahati .
Sādutaran ti
P1.98 lokasmiṃ loṇambilādīnaṃ sabbarasānaṃ saccameva madhurataraṃ .
Saccasmiṃ hi ṭhitā sīghavegaṃ nadimpi nivattenti , visampi nimmaddenti , aggimpi paṭibāhanti , devampi vassāpenti , tasmā taṃ sabbarasānaṃ madhurataranti vuttaṃ .Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhan ti yo paññājīvī gahaṭṭho samāno pañcasu sīlesu patiṭṭhāya salākabhattādīni paṭṭhapetvā paññāya jīvati , pabbajito vā pana dhammena uppanne paccaye ‘‘ idamatthan ’’ ti paccavekkhitvā paribhuñjanto kammaṭṭhānaṃ ādāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ariyaphalādhigamavasena paññāya jīvati , taṃ paññājīviṃ puggalaṃ seṭṭhaṃ jīvitaṃ jīvatīti āhu .
Tatiyaṃ .
4. Vuṭṭhisuttavaṇṇanā
74. Catutthe
M1.92 bījan ti uppatantānaṃ sattavidhaṃ dhaññabījaṃ seṭṭhaṃ .
Tasmiñhi uggate janapado khemo hoti subhikkho .Nipatatan ti nipatantānaṃ meghavuṭṭhi seṭṭhā .
Meghavuṭṭhiyañhi sati vividhāni sassāni uppajjanti , janapadā phītā honti khemā subhikkhā .
Pavajamānānan ti jaṅgamānaṃ padasā caramānānaṃ gāvo seṭṭhā .
Tā nissāya hi sattā pañca gorase paribhuñjamānā sukhaṃ viharanti .
Pavadatan ti rājakulamajjhādīsu vadantānaṃ putto varo .
So hi mātāpitūnaṃ anatthāvahaṃ na vadati .
Vijjā
V1.89 uppatataṃ seṭṭhāti purimapañhe kira sutvā samīpe ṭhitā ekā devatā ‘‘ devate , kasmā tvaṃ etaṃ pañhaṃ dasabalaṃ pucchasi ?
Ahaṃ te kathessāmī ’’ ti attano khantiyā laddhiyā pañhaṃ kathesi .
Atha naṃ itarā devatā āha –
‘‘ yāva padhaṃsī vadesi devate yāva pagabbhā mukharā , ahaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pucchāmi .
Tvaṃ mayhaṃ kasmā kathesī ’’ ti ?
Nivattetvā tadeva pañhaṃ dasabalaṃ pucchi .Athassā satthā vissajjento vijjā uppatatan tiādimāha .
Tattha vijjāti catumaggavijjā .
Sā hi uppatamānā sabbākusaladhamme samugghāteti .
Tasmā ‘‘ uppatataṃ seṭṭhā ’’ ti vuttā .
Avijjāti vaṭṭamūlakamahāavijjā .
Sā hi nipatantānaṃ osīdantānaṃ varā .
Pavajamānānan ti padasā caramānānaṃ jaṅgamānaṃ
P1.99 anomapuññakkhettabhūto saṅgho varo .
Tañhi tattha tattha disvā pasannacittā sattā sotthiṃ pāpuṇanti .Buddhoti yādiso putto vā hotu añño vā , yesaṃ kesañci vadamānānaṃ buddho varo .
Tassa hi dhammadesanaṃ āgamma anekasatasahassānaṃ pāṇānaṃ bandhanamokkho hotīti .
Catutthaṃ .
5. Bhītāsuttavaṇṇanā
75. Pañcame kiṃsūdha bhītāti kiṃ bhītā ?
Maggo canekāyatanappavuttoti aṭṭhatiṃsārammaṇavasena anekehi kāraṇehi kathito .
Evaṃ sante kissa bhītā hutvā ayaṃ janatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo aggahesīti vadati .
Bhūripaññāti bahupañña ussannapañña .
Paralokaṃ na bhāyeti imasmā lokā paraṃ lokaṃ gacchanto na bhāyeyya .
Paṇidhāyāti ṭhapetvā .
Bahvannapānaṃ
M1.93 gharamāvasantoti anāthapiṇḍikādayo viya bahvannapāne ghare vasanto .Saṃvibhāgīti accharāya gahitampi nakhena phāletvā parassa datvāva bhuñjanasīlo .
Vadaññūti vuttatthameva .
Idāni gāthāya aṅgāni uddharitvā dassetabbāni –
‘‘ vācan ’’ ti hi iminā cattāri vacīsucaritāni gahitāni ,‘‘ manenā ’’ tipadena tīṇi manosucaritāni ,‘‘ kāyenā ’’ ti padena tīṇi kāyasucaritāni .
Iti ime dasa kusalakammapathā pubbasuddhiaṅgaṃ nāma .
Bahvannapānaṃ gharamāvasantoti iminā yaññaupakkharo gahito .
Saddhoti ekamaṅgaṃ , mudūti ekaṃ , saṃvibhāgīti ekaṃ , vadaññūti ekaṃ .
Iti imāni cattāri aṅgāni sandhāya ‘‘ etesu dhammesu ṭhito catūsū ’’ ti āha .
Aparopi
V1.90 pariyāyo – vācantiādīni tīṇi aṅgāni , bahvannapānanti iminā yaññaupakkharova gahito , saddho mudū saṃvibhāgī vadaññūti ekaṃ aṅgaṃ .
Aparo dukanayo nāma hoti .
‘‘ Vācaṃ manañcā ’’ ti idamekaṃ aṅgaṃ ,‘‘ kāyena pāpāni akubbamāno , bahvannapānaṃ gharamāvasanto ’’ ti ekaṃ ,‘‘ saddho mudū ’’ ti ekaṃ ,‘‘ saṃvibhāgī vadaññū ’’ ti ekaṃ .
Etesu catūsu dhammesu ṭhito dhamme ṭhito nāma hoti .
So ito paralokaṃ gacchanto na bhāyati .Pañcamaṃ .
6. Najīratisuttavaṇṇanā
76. Chaṭṭhe
P1.100 nāmagottaṃ na jīratīti atītabuddhānaṃ yāvajjadivasā nāmagottaṃ kathiyati , tasmā na jīratīti vuccati .
Porāṇā pana ‘‘ addhāne gacchante na paññāyissati , jīraṇasabhāvo pana na hotiyevā ’’ ti vadanti .Ālasyan ti ālasiyaṃ , yena ṭhitaṭṭhāne ṭhitova , nisinnaṭṭhāne nisinnova hoti , telepi uttarante ṭhitiṃ na karoti .
Pamādoti niddāya vā kilesavasena vā pamādo .
Anuṭṭhānan ti kammasamaye kammakaraṇavīriyābhāvo .
Asaṃyamoti sīlasaññamābhāvo vissaṭṭhācāratā .
Niddāti soppabahulatā .
Tāya gacchantopi ṭhitopi nisinnopi niddāyati , pageva nipanno .
Tandīti aticchātādivasena āgantukālasiyaṃ .
Te chiddeti tāni cha chiddāni vivarāni .
Sabbasoti
M1.94 sabbākārena .
Tan ti nipātamattaṃ .
Vivajjayeti vajjeyya jaheyya .Chaṭṭhaṃ .
7. Issariyasuttavaṇṇanā
77. Sattame satthamalan ti malaggahitasatthaṃ .
Kiṃ su harantaṃ vārentīti kaṃ harantaṃ nisedhenti .
Vasoti āṇāpavattanaṃ .
Itthīti avissajjanīyabhaṇḍattā ‘‘ itthī bhaṇḍānamuttamaṃ , varabhaṇḍan ’’ ti āha .
Atha vā sabbepi bodhisattā ca cakkavattino ca mātukucchiyaṃyeva nibbattantīti ‘‘ itthī bhaṇḍānamuttaman ’’ ti āha .
Kodho satthamalan ti kodho malaggahitasatthasadiso , paññāsatthassa vā malanti satthamalaṃ .
Abbudan ti vināsakāraṇaṃ , corā lokasmiṃ vināsakāti attho .
Harantoti salākabhattādīni gahetvā gacchanto .
Salākabhattādīni hi paṭṭhapitakāleyeva manussehi pariccattāni .
Tesaṃ tāni haranto samaṇo piyo hoti , anāharante puññahāniṃ nissāya vippaṭisārino honti .
Sattamaṃ .
8. Kāmasuttavaṇṇanā
78. Aṭṭhame
V1.91P1.101 attānaṃ na dadeti parassa dāsaṃ katvā attānaṃ na dadeyya ṭhapetvā sabbabodhisatteti vuttaṃ .
Na pariccajeti sīhabyagghādīnaṃ na pariccajeyya sabbabodhisatte ṭhapetvāyevāti vuttaṃ .
Kalyāṇan ti saṇhaṃ mudukaṃ .
Pāpikan ti pharusaṃ vācaṃ .Aṭṭhamaṃ .
9. Pātheyyasuttavaṇṇanā
79. Navame saddhā bandhati pātheyyan ti saddhaṃ uppādetvā dānaṃ deti , sīlaṃ rakkhati , uposathakammaṃ karoti , tenetaṃ vuttaṃ .
Sirīti issariyaṃ .
Āsayoti vasanaṭṭhānaṃ .
Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva .
Tenetaṃ vuttaṃ .
Parikassatīti parikaḍḍhati .
Navamaṃ .
10. Pajjotasuttavaṇṇanā
80. Dasame pajjototi padīpo viya hoti .
Jāgaroti jāgarabrāhmaṇo viya hoti .
Gāvo kamme sajīvānan ti kammena saha jīvantānaṃ
M1.95 gāvova kamme kammasahāyā kammadutiyakā nāma honti .
Gomaṇḍalehi saddhiṃ kasikammādīni nipphajjanti .Sītassa iriyāpathoti sītaṃ assa sattakāyassa iriyāpatho jīvitavutti .
Sītan ti naṅgalaṃ .
Yassa hi naṅgalehi khettaṃ appamattakampi kaṭṭhaṃ na hoti , so kathaṃ jīvissatīti vadati .
Dasamaṃ .
11. Araṇasuttavaṇṇanā
81. Ekādasame araṇāti nikkilesā .
Vusitan ti vusitavāso .
Bhojissiyan ti adāsabhāvo .
Samaṇāti khīṇāsavasamaṇā .
Te hi ekantena araṇā nāma .
Vusitaṃ na nassatīti tesaṃ ariyamaggavāso
P1.102 na nassati .
Parijānantīti puthujjanakalyāṇakato paṭṭhāya sekhā lokiyalokuttarāya pariññāya parijānanti .
Bhojissiyan ti khīṇāsavasamaṇānaṃyeva niccaṃ bhujissabhāvo nāma .Vandantīti pabbajitadivasato paṭṭhāya vandanti .
Patiṭṭhitan ti sīle patiṭṭhitaṃ
V1.92 .Samaṇīdhāti samaṇaṃ idha .
Jātihīnan ti api caṇḍālakulā pabbajitaṃ .
Khattiyāti na kevalaṃ khattiyāva , devāpi sīlasampannaṃ samaṇaṃ vandantiyevāti .
Ekādasamaṃ .
Chetvāvaggo aṭṭhamo .
Iti sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Devatāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .