247. SakkasaṃyuttassaV1.295P1.338M1.309 paṭhame abhiyaṃsūti kadā abhiyaṃsu ? Yadā balavanto ahesuṃ , tadā . Tatrāyaṃ anupubbikathā – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti . Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘ āgantukadevaputtā āgatā ’’ ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu . Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi – ‘‘ mārisā mā gandhapānaṃ pivittha , pivanākāramattameva dassethā ’’ ti . Te tattha akaṃsu . Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu . Sakko ‘‘ gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi . Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu . Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā ,‘‘ tātā na suraṃ pivimha , na suraṃ pivimhā ’’ ti āhaṃsu . Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā . Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti . Sakko tesaṃ nivattetvāP1.339 anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi , yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ Antarā dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ , Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā ; Udakaṃ karoṭi-payassa ca hārī , Madanayutā caturo ca mahatthā ’’ ti . DveV1.296M1.310 nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca . Yadā hi asurā balavanto honti , atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti . Yadā devā balavanto honti , athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti . Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma . Nesaṃ antarā etesu udakādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā . Tattha udaka saddena nāgā gahitā . Te hi udake balavanto honti . Tasmā sinerussa paṭhamālinde tesaṃ ārakkhā . Karoṭi saddena supaṇṇā gahitā . Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ , tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu . Dutiyālinde tesaṃ ārakkhā . Payassahārī saddena kumbhaṇḍā gahitā . Dānavarakkhasā kira te . Tatiyālinde tesaṃ ārakkhā . Madanayuta saddena yakkhā gahitā . Visamacārino kirate yujjhasoṇḍā . Catutthālinde tesaṃ ārakkhā . Caturo ca mahantāti cattāro mahārājāno vuttā . Pañcamālinde tesaṃ ārakkhā . Tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yuddhesū , yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ , taṃ uragā paṭibāhanti evaṃ sesesu sesā . Te pana asurā āyuvaṇṇarasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva . Tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ,‘‘ na idaṃ devanagaraṃ , tattha pāricchattako pupphati , idha pana cittapāṭalī , jarasakkenāmhākaṃP1.340 suraṃ pāyetvā vañcitā , devanagarañca no gahitaṃ , gacchāma tena saddhiṃ yujjhissāmā ’’ ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā , yuddhasajjā hutvā , asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti . Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā vammikaṃ viya sineruṃ abhiruhitu ārabhanti . Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti . Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati , na lohitaṃ uppajjati , kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññaṃ santāsanamattamevaM1.311 hoti . Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti . Yadā pana asurā balavanto honti , atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti . Esa nayo supaṇṇādīsūpi . Yadā pana tāni pañcapiV1.297 ṭhānāni asurā maddanti , tadā ekato sampiṇḍitānipi pañca balāni osakkanti . Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti . Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati , ekaṃ vā puttaṃ peseti . Imasmiṃ pana kāle puttaṃ pesetukāmo , tāta suvīrātiādimāha .

Evaṃ bhaddantavāti khoti evaṃ hotu bhaddaṃ tava iti kho .

Pamādaṃ āpādesīti pamādaṃ akāsi . Accharāsaṅghaparivuto saṭṭhiyojanaṃ vitthārena suvaṇṇamahāvīthiṃ otaritvā nakkhattaṃ kīḷanto nandanavanādīsu vicaratīti attho .

Anuṭṭhahan ti anuṭṭhahanto . Avāyāman ti avāyamanto .

Alasvassāti alaso assa . Na ca kiccāni kārayeti kiñci kiccaṃ nāma na kareyya . Sabbakāmasamiddhassāti sabbakāmehi samiddho assa . Taṃ me , sakka , varaṃ disāti , sakka devaseṭṭha , taṃ me varaṃ uttamaṃ ṭhānaṃ okāsaṃ disaṃ ācikkha kathehīti vadati .

Nibbānassa hi so maggoti kammaṃ akatvā jīvitaṭṭhānaṃ nāma nibbānassa maggo .

Paṭhamaṃ . 2. Susīmasuttavaṇṇanā

248. DutiyeP1.341 susīman ti attano puttasahassassa antare evaṃnāmakaṃ ekaṃ puttameva . Dutiyaṃ .

3. Dhajaggasuttavaṇṇanā

249. Tatiye samupabyūḷhoti sampiṇḍito rāsibhūto .

Dhajaggaṃ ullokeyyathāti sakkassa kira diyaḍḍhayojanasatāyāmo rathoM1.312 . Tassa hi pacchimanto paṇṇāsayojano , majjhe rathapañjaro paṇṇāsayojano , rathasandhito yāva rathasīsā paṇṇāsayojanāni . Tadeva pamāṇaṃ diguṇaṃ katvā tiyojanasatāyāmotipi vadantiyeva . Tasmiṃ yojanikapallaṅko atthato , tiyojanikaṃ setacchattaṃ matthake ṭhapitaṃ , ekasmiṃyeva yuge sahassaājaññā yuttā , sesālaṅkārassa pamāṇaṃ natthi . Dhajo panassa aḍḍhatiyāni yojanasatāni uggato , yassa vātāhatassa pañcaṅgikatūriyassevaV1.298 saddo niccharati , taṃ ullokeyyāthāti vadati . Kasmā ? Taṃ passantānañhi rājā no āgantvā parisapariyante nikhātathambho viya ṭhito , kassa mayaṃ bhāyāmāti bhayaṃ na hoti .

Pajāpatissāti so kira sakkena samānavaṇṇo samānāyuko dutiyaṃ āsanaṃ labhati .

Tathā varuṇo īsāno ca .

Varuṇo pana tatiyaṃ āsanaṃ labhati , īsāno catutthaṃ .

Palāyīti asurehi parājito tasmiṃ rathe ṭhito appamattakampi rajadhajaṃ disvā palāyanadhammo .

Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge vitthāritāneva .

Idamavocāti idaṃ dhajaggaparittaṃ nāma bhagavā avoca , yassa āṇākhette koṭisatasahassacakkavāḷe ānubhāvo vattati . Idaṃ āvajjetvā hi yakkhabhayacorabhayādīhi dukkhehi muttānaṃ anto natthi . Tiṭṭhatu aññadukkhavūpasamo , idaṃ āvajjamāno hi pasannacitto ākāsepi patiṭṭhaṃ labhati . Tatridaṃ vatthu – dīghavāpicetiyamhi kira sudhākammeP1.342 kayiramāne eko daharo muddhavedikāpādato patitvā cetiyakucchiyā bhassati . Heṭṭhā ṭhito bhikkhusaṅgho ‘‘ dhajaggaparittaṃ , āvuso , āvajjāhī ’’ ti āha . So maraṇabhayena tajjito ‘‘ dhajaggaparittaṃ maṃ rakkhatū ’’ ti āha . Tāvadevassa cetiyakucchito dve iṭṭhakā nikkhamitvā sopānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu , upariṭṭhito vallinisseṇiṃ otāresuṃ . Tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite iṭṭhakā yathāṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu .

Tatiyaṃ . 4. Vepacittisuttavaṇṇanā

250. CatuttheM1.313 vepacittīti so kira asurānaṃ sabbajeṭṭhako .

Yenāti nipātamattaṃ nan ti ca . Kaṇṭhapañcamehīti dvīsu hatthesu pādesu kaṇṭhe cāti evaṃ pañcahi bandhanehi . Tāni pana naḷinasuttaṃ viya makkaṭakasuttaṃ viya ca cakkhussāpāthaṃ āgacchanti , iriyāpathaṃ rujjhanti . Tehi pana citteneva bajjhati , citteneva muccati .

Akkosatīti corosi bālosi mūḷhosi thenosi oṭṭhosi goṇosi gadrabhosi nerayikosi tiracchānagatosi , natthi tuyhaṃ sugati , duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhāti imehi dasahi akkosavatthūhi akkosati . Paribhāsatīti , jarasakka , na tvaṃ sabbakālaṃ jinissasi , yadā asurānaṃ jayo bhavissati , tadā tampi evaṃ bandhitvā asurabhavanassa dvāre nipajjāpetvā pothāpessāmīti ādīni vatvā tajjeti . Sakko vijitavijayo na taṃ manasi karoti , mahāpaṭiggahaṇaṃ panassa matthake vidhunanto sudhammadevasabhaṃ pavisatiV1.299 ceva nikkhamati ca .

Ajjhabhāsīti ‘‘ kiṃ nu kho esa sakko imāni pharusavacanāni bhayena titikkhati , udāhu adhivāsanakhantiyā samannāgatattā ’’ ti ? Vīmaṃsanto abhāsi .

Dubbalyā noti dubbalabhāvena nu .

Paṭisaṃyujeti paṭisaṃyujeyya paṭipphareyya .

Pabhijjeyyun ti virajjeyyuṃ . Pakujjheyyuntipi pāṭho .

Paran ti paccatthikaṃ .

Yo sato upasammatīti yo satimā hutvā upasammati , tassa upasamaṃyevāhaṃP1.343 bālassa paṭisedhanaṃ maññeti attho .

Yadā naṃ maññatīti yasmā taṃ maññati .

Ajjhāruhatīti ajjhottharati . Gova bhiyyo palāyinan ti yathā goyuddhe tāvadeva dve gāvo yujjhante gogaṇo olokento tiṭṭhati , yadā pana eko palāyati , atha naṃ palāyantaṃ sabbo gogaṇo bhiyyo ajjhottharati . Evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo ajjhottharatīti attho .

Sadatthaparamāti sakatthaparamā . Khantyā bhiyyo na vijjatīti tesu sakaatthaparamesu atthesu khantito uttaritaro añño attho na vijjati .

Tamāhu paramaṃ khantin ti yo balavā titikkhati , tassa taṃ khantiṃ paramaṃ āhu .

Bālabalaṃ nāma aññāṇabalaṃ . Taṃ yassa balaṃ , abalamevaM1.314 taṃ balanti āhu kathentīti dīpeti .

Dhammaguttassāti dhammena rakkhitassa , dhammaṃ vā rakkhantassa . Paṭivattāti paṭippharitvā vattā , paṭippharitvā vā bālabalanti vadeyyāpi , dhammaṭṭhaṃ pana cāletuṃ samattho nāma natthi .

Tasseva tena pāpiyoti tena kodhena tasseva puggalassa pāpaṃ . Katarassa ? Yo kuddhaṃ paṭikujjhati .

Tikicchantānan ti ekavacane bahuvacanaṃ , tikicchantanti attho . Janā maññantīti evarūpaṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ atthaṃ tikicchantaṃ nipphādentaṃ puggalaṃ ‘‘ andhabālo ayan ’’ ti andhabālaputhujjanāva evaṃ maññanti . Dhammassa akovidāti catusaccadhamme achekā .

Idhāti imasmiṃ sāsane . Khoti nipātamattaṃ .

Catutthaṃ . 5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā

251. Pañcame asurindaṃ etadavocāti chekatāya etaṃ avoca . Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ parassa nāma gāhaṃ mocetvā paṭhamaṃ vattuṃ garu . Parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃP1.344 vattun ’’ ti .

Pubbadevāti devaloke ciranivāsino pubbasāmikā , tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathātiV1.300 .

Adaṇḍāvacarāti daṇḍāvacaraṇarahitā , daṇḍaṃ vā satthaṃ vā gahetabbanti evamettha natthīti attho .

Pañcamaṃ .

252. Chaṭṭhe ajjhabhāsīti tassa kira simbalivanābhimukhassa jātassa rathasaddo ca ājānīyasaddo dhajasaddo ca samantā asanipātasaddo viya ahosi . Taṃ sutvā simbalivane balavasupaṇṇā palāyiṃsu , jarājiṇṇā ceva rogadubbalā ca asañjātapakkhapotakā ca palāyituṃ asakkontā , maraṇabhayena tajjitā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu . Sakko taṃ sutvā ‘‘ kassa saddo , tātā ’’ ti ? Mātaliṃ pucchi . Rathasaddaṃ , te deva , sutvā supaṇṇā palāyituṃ asakkontā viravantīti . Taṃ sutvā karuṇāsamāvajjitahadayo abhāsi .

Īsāmukhenāti rathassa īsāmukhena . Yathā kulāvake īsāmukhaṃ na sañcuṇṇeti , evaṃ iminā īsāmukhena te parivajjaya . So hi ratho puññapaccayanibbatto cakkavāḷapabbatepiM1.315 sinerumhipi sammukhībhūte vinivijjhitvāva gacchati na sajjati , ākāsagatasadiseneva gacchati . Sace tena simbalivanena gato bhaveyya , yathā mahāsakaṭe kadalivanamajjhena vā eraṇḍavanamajjhena vā gacchante sabbavanaṃ vibhaggaṃ nimmathitaṃ hoti , evaṃ tampi simbalivanaṃ bhaveyya .

Chaṭṭhaṃ . 7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā

253. Sattame upasaṅkamīti ‘‘ ayaṃ sakko ‘ yopi me assa supaccatthiko , tassa pāhaṃ na dubbheyyan ’ ti cinteti , mayā tassa paccatthikataro nāma natthi , vīmaṃsissāmi tāva naṃ , kiṃ nu kho maṃ passitvā dubbhati , na dubbhatī ’’ ti cintetvā upasaṅkami .

Tiṭṭha vepacitti gahitosīti vepacitti , ettheva tiṭṭha , gahito tvaṃ mayāti vadati . Saha vacanenevassaP1.345 so kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddhova ahosi .

Sapassu ca meti mayi adubbhatthāya sapathaṃ karohīti vadati .

Yaṃ musābhaṇato pāpan ti imasmiṃ kappe paṭhamakappikesu cetiyarañño pāpaṃ sandhāyāha . Ariyūpavādinoti kokalikassa viya pāpaṃ . Mittadduno ca yaṃ pāpanti mahākapijātake mahāsatte duṭṭhacittassaV1.301 pāpaṃ . Akataññunoti devadattasadisassa akataññuno pāpaṃ . Imāni kira imasmiṃ kappe cattāri mahāpāpāni .

Sattamaṃ . 8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā

254. Aṭṭhame aṭṭhaṃsūti dvārapālarūpakāni viya ṭhitā .

Nipphadāti nipphatti , yāva attho nipphajjati , tāva vāyamethevāti vadati .

Dutiyagāthā sakkassa .

Tattha khantyā bhiyyoti nipphannasobhanesu atthesu khantito uttaritaro attho nāma natthi .

Atthajātāti kiccajātā . Soṇasiṅgālādayopi hi upādāya akiccajāto satto nāma natthi . Ito etto gamanamattampi kiccameva hoti .

Saṃyogaparamā tveva , sambhogā sabbapāṇinan ti pārivāsikaodanādīni hi asambhogārahāni honti , tāni puna uṇhāpetvā bhajjitvā sappimadhuphāṇitādīhi saṃyojitāni sambhogārahāni honti . Tenāha ‘‘ saṃyogaparamā tveva , sambhogā sabbapāṇinan ’’ tiM1.316 .

Nipphannasobhano atthoti ime atthā nāma nipphannāva sobhanti .

Puna catutthagāthā sakkassa . Tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .

Aṭṭhamaṃ . 9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā

255. Navame paṇṇakuṭīsu sammantīti himavantapadese ramaṇīye araññāyatane rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīhi sampannāsu paṇṇasālāsu vasanti .

Sakko ca devānamindo vepacitti cāti ime dve janā jāmātikasasurā kālena kalahaṃ karonti , kālena ekato caranti , imasmiṃ pana kāle ekatoP1.346 caranti .

Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇūpāhanā . Khaggaṃ olaggetvāti khaggaṃ aṃse olaggetvā . Chattenāti dibbasetacchattena matthake dhārayamānena . Apabyāmato karitvāti byāmato akatvā .

Ciradikkhitānan ti cirasamādiṇṇavatānaṃ .

Ito paṭikkammāti ‘‘ ito pakkama parivajjaya , mā uparivāte tiṭṭhā ’’ ti vadanti .

Na hettha devāti etasmiṃ sīlavantānaṃ gandhe devā na paṭikkūlasaññino , iṭṭhakantamanāpasaññinoyevāti dīpeti .

Navamaṃ . 10. Samuddakasuttavaṇṇanā

256. DasameV1.302 samuddatīre paṇṇakuṭīsūti cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuḷine vuttappakārāsu paṇṇasālāsu vasanti .

Yebhuyyena kira devāsurasaṅgāmo mahāsamuddapiṭṭhe hoti . Asurānaṃ na sabbakālaṃ jayo hoti , bahuvāre parājayova hoti . Te devehi parājitā palāyantā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘ sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti , gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanasālādīni viddhaṃsenti . Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā naṃ disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃM1.317 karonti . Tepi punappunaṃ tatheva vināsenti . Tasmā ‘‘ idāni tesaṃ saṅgāmo paccupaṭṭhito ’’ ti sutvā evaṃ cintayiṃsu .

Siyāpi noti siyāpi amhākaṃ .

Abhayadakkhiṇaṃ yāceyyāmāti abhayadānaṃ yāceyyāma .

KāmaṃkarotiP1.347 icchitakaro . Bhayassa abhayassa vāti bhayaṃ vā abhayaṃ vā . Idaṃ vuttaṃ hoti – sace tvaṃ abhayaṃ dātukāmo , abhayaṃ dātuṃ pahosi . Sace bhayaṃ dātukāmo . Bhayaṃ dātuṃ pahosi . Amhākaṃ pana abhayadānaṃ dehīti .

Duṭṭhānan ti viruddhānaṃ .

Pavuttan ti khette patiṭṭhāpitaṃ .

Tikkhattuṃ ubbijjīti sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā sayanaṃ abhiruyha nipanno niddāya okkantamattāya samantā ṭhatvā sattisatena pahaṭo viya viravanto uṭṭhahati , dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ ‘‘ kimidan ’’ ti saṅkhobhaṃ āpajjati . Atha naṃ āgantvā ‘‘ kimidan ’’ ti pucchanti . So ‘‘ na kiñcī ’’ ti vadati . Dutiyayāmādīsupi eseva nayo . Iti asurānaṃ ‘‘ mā bhāyi , mahārājā ’’ ti taṃ assāsentānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati . Evamassa tato paṭṭhāya gelaññajātaṃ cittaṃ vepati . Teneva cassa ‘‘ vepacittī ’’ ti aparaṃ nāmaṃ udapādīti .

Paṭhamo vaggo .