Catutthaṃ .
5. Subhāsitasuttavaṇṇanā
213. Pañcame aṅgehīti kāraṇehi , avayavehi vā .
Musāvādāveramaṇiādīni hi cattāri subhāsitavācāya kāraṇāni , saccavacanādayo cattāro avayavā .
Kāraṇatthe ca aṅgasadde ‘‘ catūhī ’’ ti nissakkavacanaṃ hoti , avayavatthe karaṇavacanaṃ .
Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca .
Vācāti samullapanavācā , yā ‘‘ vācā girā byappatho ’’ ti ( dha . sa .636) ca ,‘‘ nelā kaṇṇasukhā ’’ ti ( dī . ni .1.9) ca āgatā .
‘‘ Yā pana vācāya ce kataṃ kamman ’’ ti evaṃ viññatti ca ‘‘ yā catūhi vacīduccaritehi ārati … pe … ayaṃ vuccati sammāvācā ’’ ti ( vibha .206) evaṃ virati ca ,‘‘ pharusavācā , bhikkhave , āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī ’’ ti ( a . ni .8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā , na sā idha adhippetā .
Kasmā ?
Abhāsitabbato .
Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā .
Tenassā atthāvahataṃ dīpeti .
No dubbhāsitāti na duṭṭhu bhāsitā .
Tenassā anatthāvahanapahānataṃ dīpeti .
Anavajjāti rāgādivajjarahitā .
Imināssā kāraṇasuddhiṃ catudosābhāvañca dīpeti .
Ananuvajjāti anuvādavimuttā
V1.240 .
Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti .
Viññūnan ti paṇḍitānaṃ .
Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti .Subhāsitaṃyeva
M1.250P1.273 bhāsatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya catūsu vācaṅgesu aññataraniddosavacanametaṃ .
No dubbhāsitan ti tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇaṃ .
No dubbhāsitan ti iminā micchāvācappahānaṃ dīpeti .
Subhāsitan ti iminā pahīnamicchāvācena bhāsitabbavacanalakkhaṇaṃ .
Aṅgaparidīpanatthaṃ panettha abhāsitabbaṃ pubbe avatvā bhāsitabbamevāha .
Esa nayo dhammaṃyevātiādīsupi .
Ettha ca paṭhamena pisuṇadosarahitaṃ samaggakaraṇaṃ vacanaṃ vuttaṃ , dutiyena samphappalāpadosarahitaṃ dhammato anapetaṃ mantāvacanaṃ , itarehi dvīhi pharusālikarahitāni piyasaccavacanāni .Imehi khoti ādinā tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti .
Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi , nāmādīhi padehi , liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti , taṃ paṭisedheti .
Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā .
Imehi pana catūhaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti , tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā .
Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumasarasamīpena gacchanto padumasare padumāni bhañjitvā –
‘‘ Pātova
P1.274 phullitakokanadaṃ , sūriyālokena bhijjiyate ;
Evaṃ manussattaṃ gatā sattā , jarābhivegena maddiyantī ’’ ti .
–
Imaṃ gītikaṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto .
Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –
‘‘ JarāyaV1.241M1.251 parimadditaṃ etaṃ , milātachavicammanissitaṃ ;
Maraṇena bhijjati etaṃ , maccussa ghāsamāmisaṃ .
‘‘ Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ , nānākuṇapena pūritaṃ ;
Asucissa bhājanaṃ etaṃ , kadalikkhandhasamaṃ idan ’’ ti .
–
Imaṃ gītikaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto .
Evaṃ imehi catūhi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti , tathāpi subhāsitāti veditabbā .
Subhāsitattā eva ca anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ atthapaṭisaraṇānaṃ , no byañjanapaṭisaraṇānanti .Sāruppāhīti anucchavikāhi .
Abhitthavīti pasaṃsi .
Na tāpayeti vippaṭisārena na tāpeyya na vibādheyya .
Pareti parehi bhindanto nābhibhaveyya na bādheyya .
Iti imāya gāthāya apisuṇavācāvasena bhagavantaṃ thometi .
Paṭinanditāti piyāyitā .
Yaṃ anādāyāti yaṃ vācaṃ bhāsanto paresaṃ pāpāni appiyāni pharusavacanāni anādāya atthabyañjanamadhuraṃ piyameva bhāsati , taṃ vācaṃ bhāseyyāti
P1.275 piyavācāvasena abhitthavi .Amatāti sādhubhāvena amatasadisā .
Vuttampi hetaṃ –
‘‘ saccaṃ have sādutaraṃ rasānan ’’ ti ( saṃ . ni .1.246) nibbānāmatapaccayattā vā amatā .
Esa dhammo sanantanoti yā ayaṃ saccavācā nāma , esa porāṇo dhammo cariyā paveṇī .
Idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ , na te alikaṃ bhāsiṃsu .
Tenevāha – sacce atthe ca dhamme ca , āhu santo patiṭṭhitāti .
Tattha sacce patiṭṭhitattāva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā , atthe patiṭṭhitattā eva dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā .
Saccavisesanameva vā etaṃ .
Idaṃ hi vuttaṃ hoti – sacce patiṭṭhitā , kīdise ?
Atthe ca dhamme ca , yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhakaraṃ
V1.242 , dhammato anapetattā dhammaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti .
Iti imāya gāthāya saccavacanavasena abhitthavi .Kheman ti
M1.252 abhayaṃ nirupaddavaṃ .
Kena kāraṇenāti ce .
Nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāya , yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti , vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvattatīti attho .
Atha vā yaṃ buddho nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāyāti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ atthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati , sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Iti imāya gāthāya mantāvacanavasena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesīti .