1. Brahmāyācanasuttavaṇṇanā
172. Brahmasaṃyuttassa
V1.172P1.195M1.179 paṭhame parivitakko udapādīti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo ayaṃ cetaso vitakko udapādi .
Kadā udapādīti ?
Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe rājāyatanamūle sakkena devānamindena ābhataṃ dantakaṭṭhañca osadhaharītakañca khāditvā mukhaṃ dhovitvā catūhi lokapālehi upanīte paccagghe selamayapatte tapussabhallikānaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā puna paccāgantvā ajapālanigrodhe nisinnamattassa .Adhigatoti paṭividdho .
Dhammoti catusaccadhammo .
Gambhīroti uttānapaṭikkhepavacanametaṃ .
Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo , na sakkā sukhena daṭṭhuṃ .
Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo , na sakkā sukhena avabujjhituṃ .
Santoti nibbuto .
Paṇītoti atappako .
Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ .
Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti , ñāṇeneva avacaritabbo .
Nipuṇoti saṇho .
Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo .
Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti , tasmā te ālayāti vuccanti .
Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni vā allīyanti , tasmāpi ālayāti vuccanti .
Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā .
Ālayesu ratāti ālayaratā .
Ālayesu
P1.196 suṭṭhu muditāti ālayasammuditā .
Yatheva hi susajjitaṃ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati , sammudito āmoditapamodito hoti , na ukkaṇṭhati , sāyampi nikkhamituṃ na icchati , evamimehipi kāmālayataṇhālayehiV1.173 sattā ramanti , saṃsāravaṭṭe sammuditā anukkaṇṭhitā vasanti .
Tena tesaṃ bhagavā duvidhaṃ ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento ‘‘ ālayarāmā ’’ tiādimāha .Tattha yadidan ti nipāto , tassa ṭhānaṃ sandhāya ‘‘ yaṃ idan ’’ ti , paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘ yo ayan ’’ ti evamattho daṭṭhabbo .
Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ
M1.180 paccayā idappaccayā , idappaccayā eva idappaccayatā , idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo .
Saṅkhārādipaccayānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva .
Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni samanti , vūpasammanti , tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuccati .
Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti , sabbā taṇhā khīyanti , sabbe kilesarāgā virajjanti , sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati , tasmā sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodhoti vuccati .
Yā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ , phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānan ti vuccati , tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ .
So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma , so mama kilamatho assa , sā mama vihesā assāti attho .
Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṃ hoti .
Citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi .
Apissūti anubrūhanatthe nipāto .
So ‘‘ na kevalaṃ ayaṃ parivitakko udapādi , imāpi gāthā paṭibhaṃsū ’’ ti dīpeti .
Anacchariyāti anuacchariyā .
Paṭibhaṃsūti
P1.197 paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ , parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu .Kicchenāti dukkhena , na dukkhāya paṭipadāya .
Buddhānaṃ hi cattāropi maggā sukhapaṭipadāva honti .
Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Halan ti ettha ha -kāro nipātamatto , alanti attho .
Pakāsitun ti desituṃ , evaṃ kicchena adhigatassa alaṃ desituṃ pariyattaṃ desituṃ .
Ko attho desitenāti vuttaṃ hoti ?
Rāgadosaparetehīti rāgadosaphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā .
Paṭisotagāmin ti
V1.174 niccādīnaṃ paṭisotaṃ ,‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā asubhan ’’ ti evaṃ gataṃ catusaccadhammaṃ .
Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā .
Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissantiM1.181 , te apassante ko sakkhissati evaṃ gāhāpetuṃ .
Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthaṭā .Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena , adesetukāmatāyāti attho .
Kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami ?
Nanu esa mutto mocessāmi , tiṇṇo tāressāmi –
‘‘ Kiṃ me aññātavesena , dhammaṃ sacchikatenidha ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , tārayissaṃ sadevakan ’’ ti .( bu . vaṃ .2.56)–
Patthanaṃ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti ?
Saccametaṃ , tadevaṃ paccavekkhaṇānubhāvena panassa
P1.198 evaṃ cittaṃ nami .
Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ , dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā .
Athassa –
‘‘ ime sattā kañjiyapuṇṇā lābu viya , takkabharitā cāṭi viya , vasātelapītapilotikā viya , añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā , te kiṃ nāma paṭivijjhissantī ’’ ti ?
Cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ nami .
‘‘ Ayañca dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro , pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso , satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya duranubodho .
Nanu mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi , arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi , aparipūritā kāci pāramī nāma natthi , tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassāpi pathavī na kampittha , paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassāpi na kampittha , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassāpi na kampittha , pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha .
Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho .
Taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī ’’ ti ?
Dhammagambhīrapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ .
ApicaV1.175 brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami .
Jānāti hi bhagavā –
‘‘ mama appossukkatāya citte namamāne maṃ mahābrahmā dhammadesanaṃM1.182 yācissati , ime ca sattā brahmagarukā .
Te ‘ satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi .
Atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpesi .
Santo vata bho dhammo , paṇīto vata bho dhammo ’ ti maññamānā sussūsissantī ’’ ti .
Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami , no dhammadesanāyāti veditabbaṃ .Sahampatissāti
P1.199 so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto .
Tatra naṃ ‘‘ sahampatibrahmā ’’ ti paṭisañjānanti .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ brahmuno sahampatissā ’’ ti .Nassati vata bhoti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāresi , yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu .
Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke .
Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṃ pāturahosi .
Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā .
Assavanatāti assavanatāya .
Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatā padumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ , dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko , na dve , anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti .
Pāturahosīti pātubhavi .
Samalehi cintitoti samalehi chahi satthārehi cintito .
Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya , visaṃ siñcamānā viya ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu .
Apāpuretan ti vivaraṃ etaṃ .
Amatassa dvāran ti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ .
Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhan ti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati .
Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova .
Na hi tassa ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi .
Tathūpaman ti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani ṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya
M1.183 , tathā tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutañāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃP1.200 jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassuV1.176 upadhāraya upaparikkha .
Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā , tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ , caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa , atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ na kedārapāḷiyo na kuṭiyo na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ .
Kuṭikāsu pana aggijālāmattakameva paññāyeyya , evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā , te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti , rattiṃ khittā sarā viya honti .
Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā , te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ āgacchanti so aggi viya himavantapabbato viya ca .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Dūre santo pakāsenti , himavantova pabbato ;
Asantettha na dissanti , rattiṃ khittā yathā sarā ’’ ti .( dha . pa .304);Ajjhesanan ti yācanaṃ .
Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca .
Imesaṃ hi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘‘ buddhacakkhū ’’ ti nāmaṃ , sabbaññutaññāṇassa ‘‘ samantacakkhū ’’ ti , tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti .
Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ , te apparajakkhā .
Yesaṃ taṃ mahantaṃ , te mahārajakkhā .
Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni , te tikkhindriyā .
Yesaṃ tāni mudūni , te mudindriyā .
Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā , te svākārā .
Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti , sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā .
Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti , te paralokavajjabhayadassāvino nāma .
Ayaṃ panettha pāḷi –
‘‘ saddho puggalo apparajakkho , assaddho
P1.201 puggalo mahārajakkho .
Āraddhavīriyo , kusīto .
Upaṭṭhitassati , muṭṭhassati .
SamāhitoM1.184 , asamāhito .
Paññavā , duppañño puggalo mahārajakkho .
Tathā saddho puggalo tikkhindriyo … pe … paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī , duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī .
Lokoti khandhaloko , āyatanaloko , dhātuloko , sampattibhavaloko , sampattisambhavaloko , vipattibhavaloko , vipattisambhavaloko .
Eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Dve lokā nāmañca rūpañca .
TayoV1.177 lokā tisso vedanā .
Cattāro lokā cattāro āhārā .
Pañca lokā pañcupādānakkhandhā .
Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni .
Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo .
Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā .
Nava lokā nava sattāvāsā .
Dasa lokā dasāyatanāni .
Dvādasa lokā dvādasāyatanāni .
Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo .
Vajjanti sabbe kilesā vajjā , sabbe duccaritā vajjā , sabbe abhisaṅkhārā vajjā , sabbe bhavagāmikammā vajjā , iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti , seyyathāpi ukkhittāsike vadhake .
Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāsi paṭivijjhi .
Idaṃ tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.112).Uppaliniyan ti uppalavane .
Itaresupi eseva nayo .
Antonimuggaposīnīti yāni anto nimuggāneva posiyanti .
Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni .
Tattha yāni accuggamma ṭhitāni , tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni .
Yāni pana samodakaṃ ṭhitāni , tāni sve pupphanakāni .
Yāni udakānuggatāni antonimuggaposīni , tāni tatiyadivase pupphanakāni .
Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi , yāni neva pupphissanti , macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti , tāni pāḷiṃ nāruḷhāni .
Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni .
Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni , evamevaṃ ugghaṭitaññū
P1.202 vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā .
Tattha ‘‘ yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū .
Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassaM1.185 vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū .
Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo neyyo .
Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo padaparamo ( pu . pa .148-151).
Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento –
‘‘ ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū , sve pupphanakāni viyaV1.178 vipañcitaññū , tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo , macchakacchapabhakkhāni pupphāni viya padaparamo ’’ ti addassa .
Passanto ca ‘‘ ettakā apparajakkhā , ettakā mahārajakkhā , tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū ’’ ti evaṃ sabbākāratova addasa .
Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti .
Padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti .
Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi .
Ye sandhāya vuttaṃ –
‘‘ katame sattā abhabbā ?
Ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ , ime te sattā abhabbā .
Katame sattā bhabbā ?
Ye te sattā na kammāvaraṇena … pe … ime te sattā bhabbā ’’ ti ( vibha .827; paṭi . ma .1.115).
Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā ,‘‘ ettakā rāgacaritā ettakā dosa-mohacaritāP1.203 vitakka-saddhā-buddhicaritā ’’ ti cha koṭṭhāse akāsi .
Evaṃ katvā dhammaṃ desessāmīti cintesi .Paccabhāsīti patiabhāsi .
Apārutāti vivaṭā .
Amatassa dvārāti ariyamaggo .
So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ , so mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti .
Pamuñcantu saddhan ti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu
M1.186 vissajjentu .
Pacchimapadadvaye ayamattho – ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ .
Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu , pūressāmi tesaṃ saṅkappanti .Antaradhāyīti satthāraṃ gandhamālādīhi pūjetvā antarahito , sakaṭṭhānameva gatoti attho .
Gate ca pana tasmiṃ bhagavā ‘‘ kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyan ’’ ti ?
Āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ , pañcavaggiyānañca bahūpakārabhāvaṃ ñatvā tesaṃ dhammaṃ desetukāmo bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattesīti .
Paṭhamaṃ .
2. Gāravasuttavaṇṇanā