1. Paṭhamavaggo
1. Tapokammasuttavaṇṇanā
137. Mārasaṃyuttassa
V1.149P1.169M1.155 paṭhame uruvelāyaṃ viharatīti paṭividdhasabbaññutaññāṇo uruvelagāmaṃ upanissāya viharati .
Paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ antosattāhasmiṃyeva .Dukkarakārikāyāti chabbassāni katāya dukkarakārikāya .
Māro pāpimāti attano visayaṃ atikkamituṃ paṭipanne satte māretīti māro .
Pāpe niyojeti , sayaṃ vā pāpe niyuttoti pāpimā .
Aññānipissa kaṇho , adhipati , vasavattī , antako , namuci , pamattabandhūtiādīni bahūni nāmāni , idha pana nāmadvayameva gahitaṃ .
Upasaṅkamīti –
‘‘ ayaṃ samaṇo gotamo ‘ muttosmī ’ ti maññati , amuttabhāvamassa kathessāmī ’’ ti cintetvā upasaṅkami .
Tapokammā apakkammāti tapokammato apakkamitvā .
Aparaddhoti ‘‘ dūre tvaṃ suddhimaggā ’’ ti vadati .
Amaraṃ tapan ti amaratapaṃ amarabhāvatthāya kataṃ lūkhatapaṃ , attakilamathānuyogo .
Sabbānatthāvahaṃ hotīti ,‘‘ sabbaṃ tapaṃ mayhaṃ atthāvahaṃ na bhavatī ’’ ti ñatvā .
Phiyārittaṃva dhammanīti araññe thale phiyārittaṃ viya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā araññe thale nāvaṃ ṭhapetvā bhaṇḍassa pūretvā mahājanā abhirūhitvā phiyārittaṃ gahetvā saṃkaḍḍheyyuṃ ceva uppīleyyuṃ ca , so mahājanassa vāyāmo ekaṅguladvaṅgulamattampi nāvāya gamanaṃ asādhento niratthako bhaveyya
P1.170 na anatthāvaho , evameva ahaṃ ‘ sabbaṃ amaraṃ tapaṃ anatthāvahaṃ hotī ’ ti ñatvā vissajjesinti .Idāni
M1.156 taṃ amaraṃ tapaṃ pahāya yena maggena buddho jāto , taṃ dassento sīlan tiādimāhaV1.150 .
Tattha sīlan ti vacanena sammāvācākammantājīvā gahitā , samādhinā sammāvāyāmasatisamādhayo , paññāya sammādiṭṭhisaṅkappā .
Maggaṃ bodhāya bhāvayan ti imaṃ aṭṭhaṅgikameva ariyamaggaṃ bodhatthāya bhāvayanto .
Ettha ca bodhāyāti maggatthāya .
Yathā hi yāgutthāya yāgumeva pacanti , pūvatthāya pūvameva pacanti , na aññaṃ kiñci karonti , evaṃ maggameva maggatthāya bhāveti .
Tenāha ‘‘ maggaṃ bodhāya bhāvayan ’’ ti .Paramaṃ suddhin ti arahattaṃ .
Nihatoti tvaṃ mayā nihato parājito .
Paṭhamaṃ .
2. Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā
138. Dutiye rattandhakāratimisāyan ti rattiṃ andhabhāvakārake mahātame caturaṅge tamasi .
Abbhokāse nisinno hotīti gandhakuṭito nikkhamitvā caṅkamanakoṭiyaṃ pāsāṇaphalake mahācīvaraṃ sīse ṭhapetvā padhānaṃ pariggaṇhamāno nisinno hoti .
Nanu ca tathāgatassa abhāvito vā maggo , appahīnā vā kilesā , appaṭividdhaṃ vā akuppaṃ , asacchikato vā nirodho natthi , kasmā evamakāsīti ?
Anāgate kulaputtānaṃ aṅkusatthaṃ .
‘‘ Anāgate hi kulaputtā mayā gatamaggaṃ āvajjitvā abbhokāsavāsaṃ vasitabbaṃ maññamānā padhānakammaṃ karissantī ’’ ti sampassamāno satthā evamakāsi .
Mahāti mahanto .
Ariṭṭhakoti kāḷako .
Maṇīti pāsāṇo .
Evamassa sīsaṃ hotīti evarūpaṃ tassa kāḷavaṇṇaṃ kūṭāgārappamāṇaṃ mahāpāsāṇasadisaṃ sīsaṃ hoti .
Subhāsubhan ti dīghamaddhānaṃ saṃsaranto sundarāsundaraṃ vaṇṇaṃ katvā āgatosīti vadati .
Atha vā saṃsaran ti saṃsaranto āgacchanto .
Dīghamaddhānan ti vasavattiṭṭhānato yāva uruvelāya dīghamaggaṃ , pure bodhāya vā chabbassāni
P1.171 dukkarakārikasamayasaṅkhātaṃ dīghakālaṃ .
Vaṇṇaṃ katvā subhāsubhan ti sundarañca asundarañca nānappakāraṃ vaṇṇaṃ katvā anekavāraṃ mama santikaṃ āgatosīti attho .
So kira vaṇṇo nāma natthi , yenaM1.157 vaṇṇena māro vibhiṃsakatthāya bhagavato santikaṃ na āgatapubbo .
Tena taṃ bhagavā evamāha .Alaṃ te tenāti alaṃ tuyhaṃ etena māravibhiṃsākāradassanabyāpārena .
Dutiyaṃ .
3. Subhasuttavaṇṇanā
139. Tatiye
V1.151 susaṃvutāti supihitā .
Na te māravasānugāti , māra , te tuyhaṃ vasānugā na honti .
Na te mārassa baddhagūti te tuyhaṃ mārassa baddhacarā sissā antevāsikā na honti .
Tatiyaṃ .4. Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā
140. Catutthe yoniso manasikārāti upāyamanasikārena .
Yoniso sammappadhānāti upāyavīriyena kāraṇavīriyena .
Vimuttīti arahattaphalavimutti .
Ajjhabhāsīti ‘‘ ayaṃ attanā vīriyaṃ katvā arahattaṃ patvāpi na tussati , idāni aññesampi ‘ pāpuṇāthā ’ ti ussāhaṃ karoti , paṭibāhessāmi nan ’’ ti cintetvā abhāsi .
Mārapāsenāti kilesapāsena .
Ye dibbā ye ca mānusāti ye dibbā kāmaguṇasaṅkhātā mānusā kāmaguṇasaṅkhātā ca mārapāsā nāma atthi , sabbehi tehi tvaṃ baddhoti vadati .
Mārabandhanabaddhoti mārabandhanena baddho , mārabandhane vā baddho .
Na me samaṇa mokkhasīti samaṇa tvaṃ mama visayato na muccissasi .
Catutthaṃ .
5. Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā
Purimaṃ suttaṃ antovasse vuttaṃ , idaṃ pana pavāretvā vuṭṭhavassakāle .
141. Pañcame muttāhan ti mutto ahaṃ .
Cārikan ti anupubbagamanacārikaṃ .( Pavāretvā ) divase divase yojanaparamaṃ
P1.172 gacchantā carathāti vadati .Mā ekena dveti ekamaggena dve janā mā agamittha .
Evañhi gatesu ekasmiṃ dhammaṃ desente , ekena tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ hoti .
Tasmā evamāha .
Ādikalyāṇan ti ādimhi kalyāṇaṃ sundaraṃ bhaddakaṃ .
Tathā majjhapariyosānesu .
Ādimajjhapariyosānañca nāmetaṃ sāsanassa ca desanāya ca
M1.158 vasena duvidhaṃ .
Tattha sāsanassa sīlaṃ ādi , samathavipassanāmaggā majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .
Sīlasamādhayo vā ādiV1.152 , vipassanāmaggā majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .
Sīlasamādhivipassanā vā ādi , maggo majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .
Desanāya pana catuppadikāya gāthāya tāva paṭhamapādo ādi , dutiyatatiyā majjhaṃ , catuttho pariyosānaṃ .
Pañcapadachappadānaṃ paṭhamapādo ādi , avasānapādo pariyosānaṃ , avasesā majjhaṃ .
Ekānusandhikasuttassa nidānaṃ ādi ,‘‘ idamavocā ’’ ti pariyosānaṃ , sesaṃ majjhaṃ .
Anekānusandhikassa majjhe bahūpi anusandhi majjhameva , nidānaṃ ādi ,‘‘ idamavocā ’’ ti pariyosānaṃ .
Sātthan ti sātthakaṃ katvā desetha .
Sabyañjanan ti byañjanehi ceva padehi ca paripūraṃ katvā desetha .
Kevalaparipuṇṇan ti sakalaparipuṇṇaṃ .
Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Brahmacariyan ti sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ .
Pakāsethāti āvikarotha .Apparajakkhajātikāti paññācakkhumhi appakilesarajasabhāvā , dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya catuppadikagāthāpariyosāne arahattaṃ pattuṃ samatthā santīti attho .
Assavanatāti assavanatāya .
Parihāyantīti alābhaparihāniyā dhammato parihāyanti .
Senānigamoti paṭhamakappikānaṃ senāya niviṭṭhokāse patiṭṭhitagāmo , sujātāya vā pitu senānī nāma nigamo .
Tenupasaṅkamissāmīti nāhaṃ tumhe uyyojetvā pariveṇādīni kāretvā upaṭṭhākādīhi paricariyamāno
P1.173 viharissāmi , tiṇṇaṃ pana jaṭilānaṃ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā dhammameva desetuṃ upasaṅkamissāmīti .Tenupasaṅkamīti ,‘‘ ayaṃ samaṇo gotamo mahāyuddhaṃ vicārento viya ,‘ mā ekena dve agamittha , dhammaṃ desethā ’ ti saṭṭhi jane uyyojeti , imasmiṃ pana ekasmimpi dhammaṃ desente mayhaṃ cittassādaṃ natthi , evaṃ bahūsu desentesu kuto bhavissati , paṭibāhāmi nan ’’ ti cintetvā upasaṅkami .
Pañcamaṃ .
6. Sappasuttavaṇṇanā
142. Chaṭṭhe soṇḍikākilañjan ti surākārakānaṃ piṭṭhapattharaṇakakilañjaṃ .
Kosalikā kaṃsapātīti kosalarañño rathacakkappamāṇā paribhogapāti
M1.159 .Gaḷagaḷāyanteti gajjante .
Kammāragaggariyāti kammāruddhanapaṇāḷiyā .
Dhamamānāyāti bhastavātena pūriyamānāya .
Iti viditvāti –
‘‘ samaṇo gotamo padhānamanuyutto sukhena nisinno , ghaṭṭayissāmi nan ’’ ti vuttappakāraṃ
V1.153 attabhāvaṃ māpetvā niyāmabhūmiyaṃ ito cito ca sañcarantaṃ vijjulatālokena disvā ,‘‘ ko nu kho eso satto ’’ ti ?
Āvajjento ,‘‘ māro ayan ’’ ti evaṃ viditvā .Suññagehānīti suññāgārāni .
Seyyāti seyyatthāya .
Ṭhassāmi caṅkamissāmi nisīdissāmi nipajjissāmīti etadatthāya yo suññāgārāni sevatīti attho .
So muni attasaññatoti so buddhamuni hatthapādakukkuccābhāvena saṃyatattabhāvo .
Vossajja careyya tattha soti so tasmiṃ attabhāve ālayaṃ nikantiṃ vossajjitvā pahāya careyya .
Patirūpaṃ hi tathāvidhassa tan ti tādisassa taṃsaṇṭhitassa buddhamunino taṃ attabhāve nikantiṃ vossajjitvā caraṇaṃ nāma patirūpaṃ yuttaṃ anucchavikaṃ .
Carakāti sīhabyagghādikā sañcaraṇasattā .
Bheravāti saviññāṇakaaviññāṇakabheravā .
Tattha saviññāṇakā sīhabyagghādayo , aviññāṇakā rattibhāge khāṇuvammikādayo .
Tepi hi tasmiṃ kāle yakkhā viya upaṭṭhahanti , rajjuvalliyādīni sabbāni sappā viya upaṭṭhahanti .
Tatthāti tesu bheravesu suññāgāragato
P1.174 buddhamuni lomacalanamattakampi na karoti .Idāni aṭṭhānaparikappaṃ dassento nabhaṃ phaleyyātiādimāha .
Tattha phaleyyāti kākapadaṃ viya hīrahīraso phaleyya .
Caleyyāti pokkharapatte vātāhato udakabindu viya caleyya .
Sallampi ce urasi pakappayeyyun ti tikhiṇasattisallaṃ cepi urasmiṃ cāreyeyyuṃ .
Upadhīsūti khandhūpadhīsu .
Tāṇaṃ na karontīti tikhiṇe salle urasmiṃ cāriyamāne bhayena gumbantarakandarādīni pavisantā tāṇaṃ karonti nāma .
Buddhā pana samucchinnasabbabhayā evarūpaṃ tāṇaṃ nāma na karonti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Supatisuttavaṇṇanā
143. Sattame
M1.160 pāde pakkhāletvāti utugāhāpanatthaṃ dhovitvā .
Buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati , udakampi pokkharapatte pakkhittaṃ viya vivaṭṭitvā gacchati .
Apica kho dhotapādake gehe pāde dhovitvā pavisanaṃ pabbajitānaṃ vattaṃ .
Tattha buddhānaṃ vattabhedo nāma natthi , vattasīse pana ṭhatvā dhovanti .
Sace hi tathāgato neva nhāyeyya , na pāde dhoveyya ,‘‘ nāyaṃV1.154 manusso ’’ ti vadeyyuṃ .
Tasmā manussakiriyaṃ amuñcanto dhovati .
Sato sampajānoti soppapariggāhakena satisampajaññena samannāgato .Upasaṅkamīti samaṇo gotamo sabbarattiṃ abbhokāse caṅkamitvā gandhakuṭiṃ pavisitvā niddāyati , ativiya sukhasayito bhavissati , ghaṭṭayissāmi nanti cintetvā upasaṅkami .
Kiṃ soppasīti kiṃ supasi , kiṃ soppaṃ nāmidaṃ tavāti vadati .
Kiṃ nu soppasīti kasmā nu supasi ?
Dubbhago viyāti mato viya , visaññī viya ca .
Suññamagāran ti suññaṃ me gharaṃ laddhanti soppasīti vadati .
Sūriye uggateti sūriyamhi uṭṭhite .
Idāni hi aññe bhikkhū sammajjanti
P1.175 , pānīyaṃ upaṭṭhapenti , bhikkhācāragamanasajjā bhavanti , tvaṃ kasmā soppasiyeva .Jālinīti tayo bhave ajjhottharitvā ṭhitena ‘‘ ajjhattikassupādāya aṭṭhārasataṇhāvicaritānī ’’ tiādinā ( vibha .842) tena tena attano koṭṭhāsabhūtena jālena jālinī .
Visattikāti rūpādīsu tattha tattha visattatāya visamūlatāya visaparibhogatāya ca visattikā .
Kuhiñci netaveti katthaci netuṃ .
Sabbūpadhi parikkhayāti sabbesaṃ khandhakilesābhisaṅkhārakāmaguṇabhedānaṃ upadhīnaṃ parikkhayā .
Kiṃ tavettha , mārāti , māra , tuyhaṃ kiṃ ettha ?
Kasmā tvaṃ uṇhayāguyaṃ nilīyituṃ asakkontī khuddakamakkhikā viya antanteneva ujjhāyanto āhiṇḍasīti .
Sattamaṃ .
8. Nandatisuttavaṇṇanā
144. Aṭṭhamaṃ devatāsaṃyutte vuttatthameva .
Aṭṭhamaṃ .
9. Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā
145. Navame
M1.161 appaṃ vā bhiyyoti bhiyyo jīvanto aparaṃ vassasataṃ jīvituṃ na sakkoti , paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati .Ajjhabhāsīti samaṇo gotamo ‘‘ manussānaṃ appamāyū ’’ ti katheti , dīghabhāvamassa kathessāmīti paccanīkasātatāya abhibhavitvā abhāsi .
Na
V1.155 naṃ hīḷeti taṃ āyuṃ ‘‘ appakamidan ’’ ti na hīḷeyya .
Khīramatto vāti yathā daharo kumāro uttānaseyyako khīraṃ pivitvā dukūlacumbaṭake nipanno asaññī viya niddāyati , kassaci āyuṃ appaṃ vā dīghaṃ vāti na cinteti , evaṃ sappuriso .Careyyādittasīso vāti āyuṃ parittanti ñatvā pajjalitasīso viya careyya .
Navamaṃ .
10. Dutiyaāyusuttavaṇṇanā
146. Dasame nemīva rathakubbaran ti yathā divasaṃ gacchantassa rathassa cakkanemi kubbaraṃ anupariyāyati na vijahati , evaṃ āyu anupariyāyatīti .
Dasamaṃ .
Paṭhamo vaggo .