2. Dutiyavaggo
1. Vatapadasuttavaṇṇanā
257. Dutiyavaggassa
V1.303 paṭhame vatapadānīti vatakoṭṭhāsāni .
Samattānīti paripuṇṇāni .
Samādinnānīti gahitāni .Kule jeṭṭhāpacāyīti kulajeṭṭhakānaṃ mahāpitā mahāmātā cūḷapitā cūḷamātā mātulo mātulānītiādīnaṃ apacitikārako .
Saṇhavācoti piyamudumadhuravāco .
Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo .
Payatapāṇīti deyyadhammadānatthāya sadā dhotahattho .
Vossaggaratoti vossajjane rato .
Yācayogoti parehi yācitabbāraho , yācayogoti vā yācayogeneva yutto .
Dānasaṃvibhāgaratoti dāne ca saṃvibhāge ca rato .
Paṭhamaṃ .
2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā
258. Dutiye
M1.318P1.348 manussabhūtoti magadharaṭṭhe macalagāme manussabhūto .Āvasathaṃ adāsīti catumahāpathe mahājanassa āvasathaṃ kāretvā adāsi .
Sahassampi atthānan ti sahassampi kāraṇānaṃ , janasahassena vā vacanasahassena vā osārite ‘‘ ayaṃ imassa attho , ayaṃ imassa attho ’’ ti ekapade ṭhitova vinicchinati .
Dutiyaṃ .
3. Mahālisuttavaṇṇanā
259. Tatiye upasaṅkamīti ‘‘ sakko devarājāti kathenti , atthi nu kho so sakko , yena so diṭṭhapubboti imamatthaṃ dasabalaṃ pucchissāmī ’’ ti upasaṅkami .
Tañca pajānāmīti bahuvacane ekavacanaṃ , te ca dhamme pajānāmīti attho .
Sakko kira anantare attabhāve magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi paṇḍito byatto , bodhisattacariyā viya ca tassa cariyā ahosi .
So tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi .
Ekadivasaṃ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṃ ubhatopassesu apabyūhitvā taṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi .
Puna tattheva maṇḍapaṃ kāresi .
Puna gacchante kāle sālaṃ
V1.304 kāresi .
Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṃ visamaṃ samaṃ akāsi .
Te sabbeva ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhāne setuṃ , maṇḍapasālāpokkharaṇimālāvaccharopanapadīnaṃ yuttaṭṭhānesu maṇḍapasālāpokkharaṇimālāvaccharopanādīni karontā bahuṃ puññamakaṃsu .
Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṃ sahāyehi tāvatiṃsabhavane nibbatti .
Taṃ sabbaṃ bhagavā jānāti .
Tenāha – yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā , tañca pajānāmīti .
Ayaṃ sakkassa sakkattādhigame saṅkhepakathā , vitthāro pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapaṇhavaṇṇanāyaṃ vutto .Tatiyaṃ .
4. Daliddasuttavaṇṇanā
260. Catutthe
M1.319P1.349 manussadaliddoti manussaadhano .Manussakapaṇoti manussakāruññataṃ patto .
Manussavarākoti manussalāmako .
Tatrāti tasmiṃ ṭhāne , tasmiṃ vā atirocane .
Ujjhāyantīti avajjhāyanti lāmakato cintenti .
Khiyantīti kathenti pakāsenti .
Vipācentīti tattha tattha kathenti vitthārenti .
Eso kho mārisāti ettha ayamanupubbikathā – so kira anuppanne buddhe kāsiraṭṭhe bārāṇasirājā hutvā samussitaddhajapaṭākanānālaṅkārena suṭṭhu alaṅkataṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi attano sirisampattiyā samākaḍḍhitanettena janakāyena samullokiyamāno .
Tasmiñca samaye eko paccekabuddho gandhamādanapabbatā āgamma tasmiṃ nagare piṇḍāya carati , santindriyo santamānaso uttamadamathasamannāgato .
Mahājanopi rājagataṃ cittīkāraṃ pahāya paccekabuddhameva olokesi .
Rājā –
‘‘ idāni imasmiṃ janakāye ekopi maṃ na oloketi .
Kiṃ nu kho etan ’’ ti ?
Olokento paccekabuddhaṃ addasa .
Sopi paccekabuddho mahallako hoti pacchimavaye ṭhito .
Cīvarānipissa jiṇṇāni , tato tato suttāni gaḷanti .
Rañño satasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramiṃ paccekabuddhaṃ disvā cittapasādamattaṃ vā hatthaṃ pasāretvā vandanamattaṃ vā nāhosi .
So rājā ‘‘ pabbajito maññe esa usūyāya maṃ na oloketī ’’ ti kujjhitvā ‘‘ kvāyaṃ kuṭṭhicīvarāni pāruto ’’ ti niṭṭhubhitvā pakkāmi .
Tassa kammassa vipākena mahāniraye nibbattitvā vipākāvasesena manussalokaṃ āgacchanto rājagahe paramakapaṇāya itthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .
Gahitakālato paṭṭhāya sā itthī kañjikamattampi
V1.305 udarapūraṃ nālattha .
Tassa kucchigatasseva kaṇṇanāsā vilīnā , saṅkhapalitakuṭṭhī hutvā mātukucchito nikkhanto .
MātāpitaroP1.350 nāma dukkarakārikā honti , tenassa mātā yāva kapālaṃ gahetvā carituṃ na sakkoti , tāvassa kañjikampi udakampi āharitvā adāsi .
Bhikkhāya carituṃ samatthakāle panassa kapālaṃ hatthe datvā ‘‘ paññāyissasi sakena kammenā ’’ ti pakkāmi .
AthassaM1.320 tato paṭṭhāya sakalasarīrato maṃsāni chijjitvā chijjitvā patanti , yūsaṃ paggharati , mahāvedanā vattanti .
Yaṃ yaṃ racchaṃ nissāya sayati , sabbarattiṃ mahāravena ravati .
Tassa kāruññaparidevitasaddena sakalavīthiyaṃ manussā sabbarattiṃ niddaṃ na labhanti .
Tassa tato paṭṭhāya sukhasayite pabodhetīti suppabuddho tveva nāmaṃ udapādi .
Athāparena samayena bhagavati rājagahaṃ sampatte nāgarā satthāraṃ nimantetvā nagaramajjhe mahāmaṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu .
Suppabuddhopi kuṭṭhī gantvā dānaggamaṇḍapassa avidūre nisīdi .
Nāgarā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisantā tassāpi yāgubhattaṃ adaṃsu .
Tassa paṇītabhojanaṃ bhuttassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi .
Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ katvā saccāni dīpesi , suppabuddho nisinnaṭṭhāne nisinnova desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhito .
Satthā uṭṭhāya vihāraṃ gato .
Sopi cumbaṭaṃ āruyha kapālamādāya daṇḍamolubbha attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanto vibbhantāya gāviyā jīvitā voropito mattikapātiṃ bhinditvā suvaṇṇapātiṃ paṭilabhanto viya dutiyacittavāre devaloke nibbatto attano puññaṃ nissāya aññe deve atikkamma virocittha .
Taṃ kāraṇaṃ dassento sakko devānamindo eso kho mārisātiādimāha .Saddhāti maggenāgatasaddhā .
Sīlañca yassa kalyāṇan ti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantasīlaṃ vuccati .
Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi , imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ .
Catutthaṃ .
5. Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā
261. Pañcame
P1.351 ārāmacetyāti ārāmacetiyāni .
Vanacetyāti vanacetiyāni .
UbhayatthāpiV1.306 cittīkataṭṭhena cetyaṃ veditabbaṃ .Manussarāmaṇeyyassāti manussaramaṇīyabhāvassa .
Idāni manussaramaṇīyakavasena bhūmiramaṇīyakaṃ dassento gāme vātiādimāha .
Pañcamaṃ .
6. Yajamānasuttavaṇṇanā
262. Chaṭṭhe
M1.321 yajamānānan ti yajantānaṃ .
Tadā kira aṅgamagadhavāsikā manussā anusaṃvaccharaṃ sappimadhuphāṇitādīsu aggaṃ gahetvā ekasmiṃ ṭhāne dārūnaṃ saṭṭhimatte sakaṭabhāre rāsiṃ katvā aggiṃ datvā pajjalitakāle ‘‘ mahābrahmuno yajāmā ’’ ti taṃ sabbaṃ pakkhipanti .
‘‘ Ekavāraṃ pakkhittaṃ sahassaguṇaphalaṃ detī ’’ ti nesaṃ laddhi .
Sakko devarājā ‘‘ sabbepime sabbaaggāni gahetvā ‘ mahābrahmuno yajāmā ’ ti aggimhi jhāpenti .
Aphalaṃ karonti , mayi passante mā nassantu , yathā buddhassa ceva saṅghassa ca datvā bahuṃ puññaṃ pasavanti , evaṃ karissāmī ’’ ti dārurāsiṃ jalāpetvā olokentesu manussesu puṇṇamadivase brahmattabhāvaṃ māpetvā mahājanassa passantasseva candamaṇḍalaṃ bhinditvā nikkhanto viya ahosi .
Mahājano disvā ‘‘ imaṃ yaññaṃ paṭiggahetuṃ mahābrahmā āgacchatī ’’ ti jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhāya , añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi .
Brāhmaṇā āhaṃsu ‘‘ tumhe ‘ mayaṃ takkena kathemā ’ ti maññatha , idāni passatha , ayaṃ vo brahmā sahatthā yaññaṃ paṭiggahetuṃ āgacchatī ’’ ti .
Sakko āgantvā dārucitakamatthake ākāse ṭhatvā ‘‘ kassāyaṃ sakkāro ’’ ti pucchi ?
Tumhākaṃ , bhante , paṭiggaṇhatha no yaññanti .
Tena hi āgacchatha , mā tulaṃ chaḍḍetvā hatthena tulayittha , ayaṃ satthā dhuravihāre vasati , taṃ pucchissāma ‘‘ kassa dinnaṃ mahapphalaṃ hotī ’’ tiP1.352 ?
Ubhayaraṭṭhavāsino gahetvā satthu santikaṃ gantvā pucchanto evamāha .
Tattha puññapekkhānan ti puññaṃ icchantānaṃ puññatthikānaṃ .Opadhikaṃ puññan ti upadhivipākaṃ puññaṃ .
Saṅghe dinnaṃ mahapphalan ti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāravantaṃ hoti .
Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu .
Tato paṭṭhāya manussā sabbāni aggadānāni bhikkhusaṅghassa adaṃsu .
Chaṭṭhaṃ .
7. Buddhavandanāsuttavaṇṇanā
263. Sattame
V1.307 uṭṭhehīti uṭṭhaha , ghaṭa , vāyama .
Vijitasaṅgāmāti rāgādīnañceva dvādasayojanikassa ca mārabalassa jitattā bhagavantaṃ evaṃ ālapatiM1.322 .
Pannabhārāti oropitakhandhakilesābhisaṅkhārabhāra .
Pannarasāya rattin ti pannarasāya puṇṇamāya rattiṃ .
Sattamaṃ .8. Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā
264. Aṭṭhame puthuddisāti catasso disā catasso anudisā ca .
Bhummāti bhūmivāsino .
Cirarattasamāhiteti upacārappanāhi cirarattasamāhitacitte .
Vandeti vandāmi .
Brahmacariyaparāyaṇeti dasapi vassāni vīsatipi vassāni … pe … saṭṭhipi vassāni āpāṇakoṭikaṃ ekaseyyaṃ ekabhattantiādikaṃ seṭṭhacariyaṃ brahmacariyaṃ caramāneti attho .
Puññakarāti catupaccayadānaṃ kusumbhasumanapūjā dīpasahassajālanti evamādipuññakārakā .
Sīlavantoti upāsakatte patiṭṭhāya pañcahipi dasahipi sīlehi samannāgatā .
Dhammena dāraṃ posentīti umaṅgabhindanādīni akatvā dhammikehi kasigorakkhavaṇijjādīhi puttadāraṃ posenti .
Pamukho rathamāruhīti devānaṃ pamukho seṭṭho rathaṃ āruhi .
Aṭṭhamaṃ .
9. Satthāravandanāsuttavaṇṇanā
265. Navame
P1.353 bhagavantaṃ namassatīti ekaṃsaṃ uttariyaṃ dukulaṃ katvā , brahmajāṇuko hutvā sirasi añjaliṃ ṭhapetvā namassati .So yakkhoti so sakko .
Anomanāman ti sabbaguṇehi omakabhāvassa natthitāya sabbaguṇanemittakehi nāmehi anomanāmaṃ .
Avijjāsamatikkamāti catusaccapaṭicchādikāya vaṭṭamūlakaavijjāya samatikkamena .
Sekkhāti satta sekkhā .
Apacayārāmāti vaṭṭaviddhaṃsane ratā .
Sikkhareti sikkhanti .
Navamaṃ .
10. Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā
266. Dasame ajjhabhāsīti kasmā esa punappunaṃ evaṃ bhāsatīti ?
Sakkassa kira devarañño
V1.308 saddo madhuro , suphasitaṃ dantāvaraṇaṃ , kathanakāle suvaṇṇakiṅkiṇikasaddo viya niccharati .
Taṃ punappunaṃ sotuṃ labhissāmīti bhāsati .Pūtidehasayāti pūtimhi mātusarīre vā , attanoyeva vā sarīraṃ avattharitvā sayanato pūtidehasayā .
Nimuggā
M1.323 kuṇapamheteti dasamāse mātukucchisaṅkhāte kuṇapasmiṃ ete nimuggā .Etaṃ tesaṃ pihayāmīti etesaṃ etaṃ pihayāmi patthayāmi .
Na te saṃ koṭṭhe opentīti na te saṃ santakaṃ dhaññaṃ koṭṭhe pakkhipanti .
Na hi etesaṃ dhaññaṃ atthi .
Na kumbhīti na kumbhiyaṃ .
Na kaḷopiyan ti na pacchiyaṃ .
Paraniṭṭhitamesānāti paresaṃ niṭṭhitaṃ paraghare pakkaṃ bhikkhācāravattena esamānā gavesamānā .
Tenāti evaṃ pariyiṭṭhena .
Subbatāti dasapi … pe … saṭṭhipi vassāni susamādinnasundaravatā .
Sumantamantinoti dhammaṃ sajjhāyissāma , dhutaṅgaṃ samādiyissāma , amataṃ paribhuñjissāma , samaṇadhammaṃ karissāmāti evaṃ subhāsitabhāsino .
Tuṇhībhūtā samañcarāti tiyāmarattiṃ asanighosena
P1.354 ghositā viya dhammaṃ kathentāpi tuṇhībhūtā samaṃ carantiyeva nāma .
Kasmā ?
Niratthakavacanassābhāvā .Puthumaccā cāti bahusattā ca aññamaññaṃ viruddhā .
Attadaṇḍesu nibbutāti paraviheṭhanatthaṃ gahitadaṇḍesu sattesu nibbutā vissaṭṭhadaṇḍā .
Sādānesu anādānāti sagahaṇesu sattesu ca bhavayoniādīnaṃ ekakoṭṭhāsassāpi agahitattā agahaṇā .
Dasamaṃ .
Dutiyo vaggo .