Mahāvaggo
1. Puggalakathā
1. Suddhasaccikaṭṭho
1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
1. Tattha
M0.112P0.9V0.108 puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti ayaṃ pucchā .Āmantāti ayaṃ paṭijānanā .
Kassa panāyaṃ pucchā , kassa paṭijānanāti ?
Asukassāti na vattabbā .
Bhagavatā hi imasmiṃ pakaraṇe nānappakārānaṃ laddhīnaṃ visodhanatthaṃ tantivasena mātikā ṭhapitā .
Sā therena satthārā dinnanaye ṭhatvā tantivasena vibhattā .
Na hi thero yattakā ettha vādamaggā dassitā , tattakehi vādīhi saddhiṃ vādena viggāhikakathaṃ kathesi .
Evaṃ santepi pana tāsaṃ tāsaṃ kathānaṃ atthassa sukhāvadhāraṇatthaṃ sakavādīpucchā , paravādīpucchā , sakavādīpaṭiññā , paravādīpaṭiññāti evaṃ vibhāgaṃ dassetvāva atthavaṇṇanaṃ karissāma .
Puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti hi ayaṃ sakavādīpucchā .
Tāya ‘‘ ye atthi puggaloti evaṃladdhikā puggalavādino , te evaṃ pucchitabbā ’’ ti dīpeti .
Ke pana puggalavādinoti ?
Sāsane vajjiputtakā ceva samitiyā ca bahiddhā ca bahū aññatitthiyā .
Tattha puggaloti attā , satto jīvo .
Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati , ñāyatīti attho .
Saccikaṭṭhaparamatthenāti ettha saccikaṭṭhoti māyāmarīciādayo viya abhūtākārena aggahetabbo bhūtaṭṭho .
Paramatthoti anussavādivasena aggahetabbo uttamattho .
Ubhayenāpi yo parato
V0.109 ‘‘ puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena , rūpañca upalabbhatī ’’ tiādinā khandhāyatanadhātuindriyavasena sattapaññāsavidho dhammappabhedo dassitoP0.10 .Yathā so bhūtena sabhāvaṭṭhena upalabbhati , evaṃ tava puggalo upalabbhatīti pucchati .
Paravādī āmantāti paṭijānāti .
Paṭijānanañhi katthaci ‘‘ āma , bhante ’’ ti āgacchati , katthaci ‘‘ āmo ’’ ti paṭijānanaṃ āgacchati .
Idha pana ‘‘ āmantā ’’ ti āgataṃ .
Tatrāyaṃ adhippāyo – so hi yaṃ taṃ parato vuttaṃ bhagavatā –
‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ ti suttaṃ
M0.113 āgataṃ , taṃ gahetvā yasmā pana bhagavā saccavādī na visaṃvādanapurekkhāro vācaṃ bhāsati , nāpi anussavādivasena dhammaṃ deseti , sadevakaṃ pana lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti , tasmā yo tena vutto ‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ ti , so saccikaṭṭhaparamattheneva atthīti laddhiṃ gahetvā ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānāti .Athassa tādisassa lesavacanassa chalavādassa okāsaṃ adadamāno sakavādī yo saccikaṭṭhotiādimāha .
Tatrāyaṃ adhippāyo – yvāyaṃ parato ‘‘ sappaccayo appaccayo , saṅkhato asaṅkhato , sassato , asassato sanimitto animitto ’’ ti evaṃ paridīpito rūpādisattapaññāsavidho dhammappabhedo āgato ;
na sammutisaccavasena , nāpi anussavādivasena gahetabbo .
Attano pana bhūtatāya eva saccikaṭṭho , attapaccakkhatāya ca paramattho .
Taṃ sandhāyāha –
‘‘ yo saccikaṭṭho paramattho , tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti .
Tatoti karaṇavacanametaṃ , tasmā tena saccikaṭṭhaparamatthena so puggalo upalabbhatīti ayamettha attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ruppanādibhedena vā sappaccayādibhedena vā ākārena yo saccikaṭṭhaparamattho upalabbhati , kiṃ te puggalopi tenākārena upalabbhatīti ?
Na hevaṃ vattabbeti avajānanā paravādissa .
So hi tathārūpaṃ puggalaṃ anicchanto avajānāti .
Tatrāyaṃ padacchedo –
‘ na hi evaṃ vattabbe ’ ti , na hi evantipi vaṭṭati .
Dvinnampi evaṃ na vattabboti attho .
Ājānāhi niggahan ti sakavādivacanaṃ .
Yasmā te purimāya vattabbapaṭiññāya pacchimā navattabbapaṭiññā , pacchimāya ca purimā na sandhiyati , tasmāpi niggahaṃ patto .
Taṃ niggahaṃ dosaṃ
V0.110 aparādhaṃ sampaṭicchāhīti attho .Evaṃ
P0.11 niggahaṃ ājānāpetvā idāni taṃ ṭhapanāya ceva anulomapaṭilomato pāpanāropanānañca vasena pākaṭaṃ karonto hañci puggalotiādimāha .Tattha hañci puggalo upalabbhatīti yadi puggalo upalabbhati , sace puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti attho .
Ayaṃ tāva paravādīpakkhassa ṭhapanato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā
M0.114 anulomaṭhapanā nāma .Tena vata retiādi anulomapakkhe niggahassa pāpitattā anulomapāpanā nāma .
Tattha tenāti kāraṇavacanaṃ .
Vatāti okappanavacanaṃ .
Reti āmantanavacanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tena , re vattabbe vata , re hambho , bhadramukha , tena kāraṇena vattabboyevāti .
Yaṃ tattha vadesītiādi anulomapakkhe niggahassa āropitattā anulomaropanā nāma .
Yaṃ tassa pariyosāne micchātipadaṃ tassa purato idaṃ te ’ ti āharitabbaṃ .
Idaṃ te micchāti ayañhettha attho .
Parato ca pāḷiyaṃ etaṃ āgatameva .
No ce pana vattabbetiādi ‘‘ na hevaṃ vattabbe ’’ ti paṭikkhittapakkhassa ṭhapitattā paṭilomato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā paṭilomaṭhapanā nāma .
No ca vata retiādi paṭilomapakkhe niggahassa pāpitattā paṭilomapāpanā nāma .
Puna yaṃ tattha vadesītiādi paṭilomapakkhe niggahassa āropitattā paṭilomaropanā nāma .
Idhāpi pariyosāne micchātipadassa purato idaṃ teti āharitabbameva .
Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo .
Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepattho – yadi puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena , tena vata bho so upalabbhatīti vattabbo .
Yaṃ pana tattha vadesi ‘‘ vattabbo kho purimapañhe ‘ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī ’ ti , no ca vattabbo dutiyapañhe ‘ tato so puggalo upalabbhatī ’’’ ti , idaṃ te micchāti evaṃ tāva anulomato ṭhapanāpāpanāropanā honti .
Atha na vattabbo dutiyapañhe ‘‘ tato so upalabbhatī ’’ ti , purimapañhepi na vattabbova .
Yaṃ panettha vadesi ‘‘ vattabbo kho purimapañhe ‘ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī ’ ti , no
P0.12 ca vattabbo dutiyapañhe ‘ tato so puggalo upalabbhatī ’’’ ti , idaṃ te micchāti evaṃ paṭilomato ṭhapanāpāpanāropanā honti .Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanānañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāma .
Ettha ca kiñcāpi anulomato pāpanāropanāhi eko , paṭilomato pāpanāropanāhi ekoti dve niggahā katā .
‘ Ājānāhi
V0.111 niggahan ’ ti etasseva panetthaM0.115 puggalo upalabbhatīti paṭhamaṃ vādaṃ nissāya paṭhamassa niggahassa dvīhākārehi āropitattā ekovāyaṃ niggahoti paṭhamo niggaho . 2. Idāni paccanīkanayo hoti .
Tattha pucchā paravādissa .
So hi ‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ ti gahitattā ‘‘ nupalabbhatī ’’ ti asampaṭicchanto evaṃ pucchati .
Sakavādī yathā rūpādidhammā upalabbhanti , evaṃ anupalabbhanīyato āmantāti paṭijānāti .
Puna itaro attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhaṃyeva sandhāya yo saccikaṭṭhotiādimāha .
Sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāha .
Sakavādī ‘ puggalo ’ ti upādāpaññattisabbhāvatopi dvinnaṃ saccānaṃ ekato katvā pucchitattāpi na hevan ti paṭikkhipati .
Idāni kiñcāpi tena paṭhamaṃ paramatthasaccavasena nupalabbhanīyatā sampaṭicchitā , pacchā sammutisaccavasena vomissakavasena vā paṭikkhittā .
Paravādī pana ‘ nupalabbhatī ’ ti vacanasāmaññamattaṃ chalavādaṃ nissāya yaṃ tayā paṭhamaṃ paṭiññātaṃ , taṃ pacchā paṭikkhittanti bhaṇḍanassa paṭibhaṇḍanaṃ viya attano katassa niggahakammassa paṭikammaṃ karonto ājānāhi paṭikamman ti āha .
Idāni yathāssa anulomapañcake sakavādinā vādaṭṭhapanaṃ katvā anulomapaṭilomato pāpanāropanāhi niggaho pākaṭo kato , evaṃ paṭikammaṃ pākaṭaṃ karonto hañci puggalotiādimāha .
Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbaṃ .
Yasmā panettha ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato
P0.13 ‘‘ ayaṃ tava doso ’’ ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti , na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇaṃ , pāpanāropanāhi panassa pākaṭakaraṇaṃ hoti .Tasmā idaṃ anulomapaṭilomato pāpanāropanānaṃ vasena catūhākārehi .
Paṭikammassa katattā paṭikammacatukkaṃ nāmāti ekaṃ catukkaṃ veditabbaṃ .
3. Evaṃ paṭikammaṃ katvā idāni yvāssa anulomapañcake sakavādinā niggaho kato , tassa tameva chalavādaṃ nissāya dukkaṭabhāvaṃ dassento tvañce pana maññasītiādimāha .
Tattha tvaṃ ce pana maññasīti yadi tvaṃ maññasi .
Vattabbe khoti idaṃ paccanīke āmantāti paṭiññaṃ sandhāya vuttaṃ
M0.116 .No ca vattabbeti idaṃ pana na hevāti avajānanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tena tava tatthāti tena kāraṇena tvaṃyeva tasmiṃ nupalabbhatīti pakkhe –
‘‘ hevaṃ paṭijānantanti āmantā ’’ ti
V0.112 evaṃ paṭijānanto .Hevaṃ niggahetabbeti puna na hevāti avajānanto evaṃ niggahetabbo .
Atha taṃ niggaṇhāmāti athevaṃ niggahārahaṃ taṃ niggaṇhāma .
Suniggahito ca hosīti sakena matena niggahitattā suniggahito ca bhavasi .
Evamassa niggahetabbabhāvaṃ dassetvā idāni taṃ niggaṇhanto hañcītiādimāha .
Tattha ṭhapanāpāpanāropanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā .
Pariyosāne pana idaṃ te micchāti idaṃ tava vacanaṃ micchā hotīti attho .
Idaṃ chalavādena catūhi ākārehi niggahassa katattā niggahacatukkaṃ nāma .
4. Evaṃ niggahaṃ katvāpi idāni ‘‘ yadi ayaṃ mayā tava matena kato
P0.14 niggaho dunniggaho , yo mama tayā heṭṭhā anulomapañcake kato niggaho , sopi dunniggaho ’’ ti dassento ese ce dunniggahitetiādimāha .Tattha ese ce dunniggahiteti eso ce tava vādo mayā dunniggahito .
Atha vā eso ce tava mayā kato niggaho dunniggaho .
Hevamevaṃ tattha dakkhāti tatthāpi tayā mama heṭṭhā kate niggahe evamevaṃ passa .
Idāni yvāssa heṭṭhā sakavādinā niggaho kato , taṃ ‘‘ vattabbe kho ’’ tiādivacanena dassetvā puna taṃ niggahaṃ aniggahabhāvaṃ upanento no ca mayaṃ tayātiādimāha .
Tattha no ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāyātiādīsu ayamattho – yasmā so tayā mama kato niggaho dunniggaho , tasmā mayaṃ tayā tattha anulomapañcake āmantāti etāya paṭiññāya evaṃ paṭijānantā puna na hevāti paṭikkhepe katepi ‘‘ ājānāhi niggahan ’’ ti evaṃ na niggahetabboyeva .
Evaṃ aniggahetabbampi maṃ niggaṇhāsi , īdisena pana niggahena dunniggahitā mayaṃ homa .
Idāni yaṃ niggahaṃ sandhāya ‘‘ dunniggahitā ca homā ’’ ti avoca , taṃ dassetuṃ hañci puggalo … pe … idaṃ te micchā tiāha .
Evamidaṃ anulomapaṭilomato
M0.117 catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā upanayanacatukkaṃ nāma hoti . 5. Idāni ‘‘ na hevaṃ niggahetabbe ’’ tiādikaṃ niggamanacatukkaṃ nāma hoti .
Tattha na hevaṃ niggahetabbeti yathāhaṃ tayā niggahito , na hi evaṃ niggahetabbo .
Etassa hi niggahassa dunniggahabhāvo mayā sādhito .
Tena hīti tena kāraṇena , yasmā esa niggaho dunniggaho , tasmā
V0.113 yaṃ maṃ niggaṇhāsi hañci puggalo … pe … idaṃ te micchāti , idaṃ niggaṇhanaṃ tava micchāti attho .Tena hi ye kate niggaheti yena kāraṇena idaṃ micchā , tena kāraṇena yo tayā niggaho kato , so dukkaṭo .
Yaṃ mayā paṭikammaṃ kataṃ , tadeva sukataṃ .
Yāpi
P0.15 cesā paṭikammacatukkādivasena kathāmaggasampaṭipādanā katā , sāpi sukatā .Evametaṃ puggalo upalabbhatītiādikassa anulomapañcakassa nupalabbhatītiādikānaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ vasena anulomapaccanīkapañcakaṃ nāma niddiṭṭhanti veditabbaṃ .
Ettāvatā sakavādino pubbapakkhe sati paravādino vacanasāmaññamattena chalavādena jayo hoti .
2. Paccanīkānulomavaṇṇanā
6. Idāni yathā paravādino pubbapakkhe sati sakavādino dhammeneva tathena sujayo hoti , tathā vāduppattiṃ dassetuṃ puggalo nupalabbhatīti paccanīkānulomapañcakaṃ āraddhaṃ .
Tattha paccanīke pucchā paravādissa , rūpādibhedaṃ saccikaṭṭhaparamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa .
Suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya yo saccikaṭṭhoti puna anuyogo paravādissa , sammutivasena nupalabbhatīti navattabbattā missakavasena vā anuyogassa saṃkiṇṇattā na hevan ti paṭikkhepo sakavādissa .
Paṭiññātaṃ paṭikkhipatīti vacanasāmaññamattena ājānāhi niggahan tiādivacanaṃ paravādissa .
Evamayaṃ puggalo nupalabbhatīti dutiyavādaṃ nissāya dutiyo niggaho hotīti veditabbo .
Evaṃ tena chalena niggaho āropito .
7-10.
Idāni
M0.118 dhammena samena attano vāde jayaṃP0.16 dassetuṃ anulomanaye pucchā sakavādissa , attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissa .Laddhiyā okāsaṃ adatvā paramatthavasena puna anuyogo sakavādissa , paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa .
Tato paraṃ dhammena samena attano jayadassanatthaṃ ājānāhi paṭikamman tiādi sabbaṃ sakavādīvacanameva hoti .
Tattha sabbesaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo .
Evamidaṃ puggalo nupalabbhatītiādikassa paccanīkapañcakassa upalabbhatītiādīnaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānañca vasena paccanīkānulomapañcakaṃ nāma niddiṭṭhaṃ hoti .
Evametāni paṭhamasaccikaṭṭhe dve pañcakāni niddiṭṭhāni .
Tattha purimapañcake
V0.114 paravādissa sakavādinā kato niggaho suniggaho .Sakavādissa pana paravādinā chalavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo dujjayo .
Dutiyapañcake sakavādissa paravādinā kato niggaho dunniggaho .
Paravādissa pana sakavādinā dhammavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo sujayoti paṭhamasaccikaṭṭho .
Tatthetaṃ vuccati –
‘‘ Niggaho paravādissa , suddho paṭhamapañcake ;
Asuddho pana tasseva , paṭikammajayo tahiṃ .
‘‘ Niggaho sakavādissa , asuddho dutiyapañcake ;
Visuddho pana tasseva , paṭikammajayo tahiṃ .
‘‘ Tasmā dvīsupi ṭhānesu , jayova sakavādino ;
Dhammena hi jayo nāma , adhammena kuto jayo .
‘‘ Saccikaṭṭhe yathā cettha , pañcakadvayamaṇḍite ;
Dhammādhammavaseneva , vutto jayaparājayo .
‘‘ Ito paresu sabbesu , saccikaṭṭhesu paṇḍito ;
Evameva vibhāveyya , ubho jayaparājaye ’’ ti .