13. Terasamavaggo
1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā
654-657.
Idāni
P0.140 kappaṭṭhakathā nāma hoti .Tattha yesaṃ ‘‘ saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna , kappaṃ nirayamhi paccatī ’’ ti ‘‘ sakalampi kappaṃ saṅghabhedako niraye tiṭṭhatī ’’ ti laddhi , seyyathāpi rājagirikānaṃ ;
te sandhāya kappaṭṭhoti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Buddho ca loketi idaṃ vinā buddhuppādena saṅghabhedassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Kappo ca saṇṭhāti saṅgho ca bhijjatītiādi ‘‘ yadi so sakalaṃ kappaṃ tiṭṭhati , saṇṭhahanato paṭṭhāya taṃ kammaṃ katvā tattha uppajjitvā tiṭṭheyyā ’’ ti dassetuṃ vuttaṃ .
Atītan tiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva .
Kappaṭṭho iddhimāti pañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati , parasamaye panassa jātimayaṃ iddhiṃ icchanti , taṃ sandhāya paṭijānāti .
Chandiddhipādotiādi ‘‘ jātimayāya iddhiyā iddhimāti laddhimattametaṃ , kiṃ tena , yadi panassa iddhi atthi , iminā nayena iddhipādā bhāvitā bhaveyyun ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
Āpāyiko nerayikoti suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya , taṃ āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ , tasmā asādhakanti .
Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā .
2. Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā
658-659.
Idāni
P0.141 kusalapaṭilābhakathā nāma hoti .Tattha kappaṭṭho sakasamaye kāmāvacarakusalameva
V0.232 paṭilabhati .Yena pana taṃ upapattiṃ paṭibāheyya , taṃ mahaggataṃ lokuttaraṃ vā na paṭilabhati .
Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva ‘‘ so kusalacittaṃ na paṭilabhatī ’’ ti
M0.235 laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;tesaṃ vibhāgadassanena taṃ laddhiṃ bhindituṃ pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā .
3. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā
660-662.
Idāni anantarāpayuttakathā nāma hoti .
Tattha anantarāpayutto nāma yena khandhabhedato anantarā vipākadāyakaṃ mātughātādi ānantariyakammaṃ āṇattaṃ .
Tattha yassa niyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati , so atthasādhikāya cetanāya uppāditattā micchattaniyato hoti , abhabbo sammattaniyāmaṃ okkamituṃ .
Yassa aniyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati , so atthasādhikāya cetanāya anuppāditattā na micchattaniyato , bhabbo sammattaniyāmaṃ okkamitunti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ .
Yesaṃ pana ‘‘ aniyatāyapi āṇattiyā abhabboyeva sammattaniyāmaṃ okkamitun ’’ ti laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;
tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ sakavādī pubbapakkhaṃ datvā anantarāpayuttoti paravādinā attānaṃ pucchāpeti .
Tenettha paṭhamapucchā paravādissa , atthasādhikacetanāya abhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa .
Tato paravādī mātughātādikammassa āṇattattāva ‘‘ so micchattaniyato ’’ ti maññati .
Tasmā micchattaniyāmañcāti
P0.142 pañhaṃ pucchati .Sakavādī pana ekassa puggalassa dvinnaṃ niyāmānaṃ anokkantimattameva sandhāya na hevan ti paṭikkhipati .
Nanu taṃ kamman ti mātughātādikammaṃ .
Tattha aniyatāṇattiṃ sandhāya ‘‘ āmantā ’’ ti paṭiññā sakavādissa .
Aniyatampi hi āṇattiṃ payojetvā ṭhitassa ‘‘ ananucchavikaṃ mayā katan ’’ ti kukkuccaṃ uppajjateva , vippaṭisāro jāyateva .
Hañcītiādi kukkuccuppattimattaṃ gahetvā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ vuttaṃ .
661. Idāni
V0.233 yassa aniyatāṇattikassāpi anantarāpayuttassa paravādinā sammattaniyāmokkamanaṃ paṭisiddhaṃ , tameva puggalaṃ gahetvā anantarāpayuttoM0.236 puggalo abhabboti pucchā sakavādissa , attano laddhivasena paṭiññā itarassa .Atha naṃ sakavādī ‘‘ abhabbo nāma mātughātādikammānaṃ kārako , kiṃ te tena tāni kammāni katānī ’’ ti codetuṃ mātā jīvitā voropitātiādimāha .
Itaro tesaṃ vatthūnaṃ arogatāya tathārūpaṃ kiriyaṃ apassanto ‘‘ na hevan ’’ ti paṭikkhipati .
Taṃ kammaṃ paṭisaṃharitvāti aniyatāṇattikammaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tañhi ‘‘ mā kho mayā āṇattaṃ ākāsī ’’ ti āṇattaṃ nivārentena paṭisaṃhaṭaṃ nāma hoti .
Paṭisaṃhaṭattāyeva cettha kukkuccaṃ paṭivinoditaṃ , vippaṭisāro paṭivinīto nāma hoti .
Evaṃ santepi panettha purimāṇattiyāyeva niyatabhāvaṃ maññamāno paravādī ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānāti .
Atha naṃ sakavādī tassa kammassa paṭisaṃhaṭabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā attano laddhiṃ patiṭṭhāpetvā hañcītiādimāha .
662. Puna anantarāpayuttoti pariyosānapañhe paṭhamapañhe viya pucchā paravādissa , paṭiññā sakavādissa .
Nanu taṃ kamman ti anuyogo paravādissa , paṭisaṃhaṭakālato pubbe payuttakālaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa .
Payuttapubbatāmattaṃ gahetvā aniyatāṇattivasena hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa .
Ayaṃ pana laddhi ayoniso patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāva hotīti .
Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā .
4. Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā
663-664.
Idāni
P0.143 niyatassa niyāmakathā nāma hoti .Tattha duvidho niyāmo – micchattaniyāmo ca ānantariyakammaṃ , sammattaniyāmo ca ariyamaggo .
Ime dve niyāme ṭhapetvā añño niyāmo nāma natthi .
Sabbepi hi sesā tebhūmakadhammā aniyatā nāma .
Tehi samannāgatopi
V0.234 aniyatoyeva .Buddhehi pana attano ñāṇabalena ‘‘ ayaṃ satto anāgate bodhiṃ pāpuṇissatī ’’ ti byākato bodhisatto puññussadattā niyatoti vuccati .
Iti imaṃ vohāramattaṃ gahetvā ‘‘ pacchimabhaviko bodhisatto
M0.237 tāya jātiyā bhabbo dhammaṃ abhisametun ’’ ti adhippāyena ‘‘ niyato niyāmaṃ okkamatī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Micchattaniyatotiādi aññena niyāmena niyatassa aññaniyāmābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Pubbe maggaṃ bhāvetvātiādi niyāmappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ .
Satipaṭṭhānan tiādi ekasmimpi niyāme dhammappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ .
Bhabbo bodhisattoti vacanaṃ kevalaṃ bodhisattassa bhabbataṃ dīpeti , na niyatassa niyāmokkamanaṃ , tasmā asādhakaṃ .
So hi pubbe ekenapi niyatadhammena aniyato bodhimūle saccadassanena niyāmaṃ okkantoti .
Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā .
5. Nivutakathāvaṇṇanā
665-667.
Idāni nivutakathā nāma hoti .
Tattha suddhassa suddhakiccābhāvato nīvaraṇehi nivuto ophuṭo pariyonaddho ca nīvaraṇaṃ jahatīti yesaṃ laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;
te sandhāya nivuto tipucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Ratto rāgan tiādi nivutassa nīvaraṇajahane dosadassanatthaṃ vuttaṃ .
Parisuddhe pariyodātetiādi vikkhambhanavisuddhiyā visuddhassa
P0.144 samucchedavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ .Tassa evaṃ jānatotiādi jānato passato āsavakkhayaṃ dīpeti , na nivutassa nīvaraṇajahanaṃ , tasmā asādhakanti .
Nivutakathāvaṇṇanā .
6. Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā
668-670.
Idāni
V0.235 sammukhībhūtakathā nāma hoti .Tattha sammukhībhūtoti saṃyojanānaṃ sammukhībhāvaṃ tehi samaṅgībhāvaṃ upagato .
Sesamettha nivutakathāsadisamevāti .
Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā .
7. Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā
671-673.
Idāni
M0.238 samāpanno assādetītikathā nāma hoti .Tattha ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati , so tadassādetī ’’ tiādivacanaṃ ( a . ni .4.123) nissāya ‘‘ samāpanno assādeti , sā cassa jhānanikanti jhānārammaṇā hotī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ , te sandhāya samāpannoti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Taṃ jhānaṃ tassa jhānassa ārammaṇan ti pañhesu tasseva tadārammaṇataṃ apassanto suttavirodhabhayena paṭikkhipati ,‘‘ tadassādetī ’’ tivacanamattena paṭijānāti .
So tadassādetīti suttaṃ jhānalābhino jhānā vuṭṭhāya jhānassādaṃ sādheti , na antosamāpattiyaṃyeva jhānanikantiyā jhānārammaṇataṃ , tasmā asādhakanti .
Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā .
8. Asātarāgakathāvaṇṇanā
674. Idāni
P0.145 asātarāgakathā nāma hoti .Tattha ‘‘ yaṃkiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā , so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadatī ’’ ti ( ma . ni .1.409) sutte diṭṭhābhinandanavasena vuttaṃ .
‘‘ Abhinandatī ’’ tivacanaṃ nissāya ‘‘ dukkhavedanāyapi rāgassādavasena
V0.236 abhinandanā hoti .Tasmā atthi asātarāgo ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;
te sandhāya atthi asātarāgoti pucchā sakavādissa .
Tattha asātarāgoti asāte dukkhavedayite ‘‘ aho vata me etadeva bhaveyyā ’’ ti rajjanā .
Āmantāti laddhivasena paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthameva .
675. So taṃ vedanaṃ abhinandatīti sutte pana vinivaṭṭetvā dukkhavedanameva ārabbha rāguppatti nāma natthi , samūhaggahaṇena pana vedayitalakkhaṇaṃ dhammaṃ dukkhavedanameva vā attato samanupassanto diṭṭhimaññanāsaṅkhātāya diṭṭhābhinandanāya vedanaṃ abhinandati , dukkhāya vedanāya vipariṇāmaṃ abhinandati , dukkhāya vedanāya abhibhūto tassā paṭipakkhaṃ kāmasukhaṃ patthayantopi
M0.239 dukkhavedanaṃ abhinandati nāma .Evaṃ dukkhavedanāya abhinandanā hotīti adhippāyo .
Tasmā asādhakametaṃ asātarāgassāti .
Asātarāgakathāvaṇṇanā .
9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā
676-680.
Idāni dhammataṇhā abyākatātikathā nāma hoti .
Tattha rūpataṇhā … pe … dhammataṇhāti imāsu chasu taṇhāsu yasmā sabbapacchimā taṇhā dhammataṇhāti vuttā , tasmā sā abyākatāti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesapañhānaṃ
P0.146 pāḷiyā attho niyyāti .Kāmataṇhātiādīhi tīhi koṭṭhāsehi chapi taṇhā saṅkhipitvā dassitā .
Rūpādīsu hi chasu ārammaṇesu kāmassādavasena pavattā taṇhā kāmataṇhā .
‘‘ Bhavissati attā ca loko cā ’’ ti sassatadiṭṭhisahagatā taṇhā bhavataṇhā .
‘‘ Na bhavissatī ’’ ti ucchedadiṭṭhisahagatā taṇhā vibhavataṇhāti .
Nanu sā dhammataṇhāti padaṃ taṇhāya dhammārammaṇaṃ ārabbha pavattiṃ dīpeti , na abyākatabhāvaṃ tasmā asādhakanti .
Dhammataṇhā abyākatātikathāvaṇṇanā .
10. Dhammataṇhānadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā
681-685.
Idāni
V0.237 dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathā nāma hoti .Tatrāpi yasmā sā dhammataṇhāti vuttā , tasmā na dukkhasamudayoti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesaṃ purimakathāsadisamevāti .
Dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā .
Terasamo vaggo .