8. Aṭṭhamavaggo
1. Chagatikathāvaṇṇanā
503-504.
Idāni
P0.104V0.200 chagatikathā nāma hoti .Tattha asurakāyena saddhiṃ chagatiyoti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ sakavādī ‘‘ pañca kho panimā , sāriputta , gatiyo ’’ ti ( ma . ni .1.153) lomahaṃsanapariyāye paricchinnānaṃ gatīnaṃ vasena codetuṃ nanu pañca gatiyotiādimāha .
Itaro suttavirodhabhayena paṭijānāti .
Kasmā pana sakavādī cha gatiyo na sampaṭicchati , nanu ‘‘ catūhāpāyehi ca vippamutto ’’ ti ettha asurakāyopi gahitoti .
Saccaṃ gahito , na panesā gati .
Kasmā ?
Visuṃ abhāvato .
Asurakāyasmiñhi kālakañcikā asurā petagatiyā saṅgahitā
M0.205 , vepacittiparisā devagatiyā , asurakāyoti visuṃ ekā gati nāma natthi .Idāni etameva atthaṃ dassetuṃ nanu kālakañcikātiādi āraddhaṃ .
Tattha samānavaṇṇāti sadisarūpasaṇṭhānā bībhacchā virūpā duddassikā .
Samānabhogāti sadisamethunasamācārā .
Samānāhārāti sadisakheḷasiṅghāṇikapubbalohitādiāhārā .
Samānāyukāti sadisaāyuparicchedā .
Āvāhavivāhan ti kaññāgahaṇañceva kaññādānañca .
Sukkapakkhe samānavaṇṇāti sadisarūpasaṇṭhānā abhirūpā pāsādikā dassanīyā pabhāsampannā .
Samānabhogāti sadisapañcakaāmaguṇabhogā .
Samānāhārāti sadisasudhābhojanādiāhārā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Nanu atthi asurakāyoti idaṃ asurakāyasseva sādhakaṃ .
Tassa pana visuṃ gatiparicchedābhāvena na gatisādhakanti .
Chagatikathāvaṇṇanā .
2. Antarābhavakathāvaṇṇanā
505. Idāni
P0.105V0.201 antarābhavakathā nāma hoti .Tattha yesaṃ ‘‘ antarā parinibbāyī ’’ ti suttapadaṃ ayoniso gahetvā ‘‘ antarābhavo nāma atthi , yattha satto dibbacakkhuko viya adibbacakkhuko , iddhimā viya aniddhimā mātāpitisamāgamañceva utusamayañca olokayamāno sattāhaṃ vā atirekasattāhaṃ vā tiṭṭhatī ’’ ti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca ;
te sandhāya atthīti pucchā sakavādissa , laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ye ca bhagavatā tayo bhavā vuttā , tesaṃ vasena codetuṃ kāmabhavotiādimāha .
Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo atthi , tena kāmabhavādīnaṃyeva aññatarena bhavitabbaṃ pañcavokārabhavādinā viya , tena taṃ pucchāmi –
‘‘ kiṃ te ayaṃ antarābhavo nāma kāmabhavo , udāhu rūpabhavo arūpabhavo vā ’’ ti ?
Itaro tathā anicchanto sabbaṃ paṭikkhipati .
Kāmabhavassa cātiādi yadi antarābhavo nāma atthi , imesaṃ bhavānaṃ antarā dvinnaṃ sīmānaṃ sīmantarikā
M0.206 viya bhaveyyāti codetuṃ āraddhaṃ .Paravādī pana tathā anicchanto sabbapañhe paṭikkhipati kevalaṃ laddhiyā , na sahadhammena .
Teneva naṃ sakavādī ‘ no vata re ’ ti paṭisedheti .
506. Pañcamī sā yonītiādīnipi yathāparicchinnayoniādīsu so samodhānaṃ na gacchati , atha tena tato tato atirekena bhavitabbanti codetuṃ vuttāni .
Antarābhavūpagaṃ kamman ti yadi sopi eko bhavo , yathā kāmabhavūpagādīni kammāni atthīti satthārā vibhajitvā dassitāni , evaṃ tadupagenāpi kammena bhavitabbanti codanatthaṃ vuttaṃ .
Yasmā pana parasamaye antarābhavūpagaṃ nāma pāṭiyekkaṃ kammaṃ natthi , yaṃ yaṃ bhavaṃ upapajjissati , tadupageneva kammena antarābhave nibbattatīti tesaṃ laddhi , tasmā ‘ nahevan ’ ti paṭikkhittaṃ .
Atthi antarābhavūpagā sattāti puṭṭhopi kāmabhavūpagāyeva nāma teti laddhiyā paṭikkhipati .
Jāyantītiādīni puṭṭhopi tattha jātijarāmaraṇāni ceva cutipaṭisandhiparamparañca
P0.106 anicchanto paṭikkhipati .Rūpādivasena puṭṭhopi yasmā antarābhavasattassa anidassanaṃ rūpaṃ , vedanādayopi aññesaṃ viya na oḷārikāti tassa laddhi , tasmā paṭikkhipati .
Imināva kāraṇena pañcavokārabhavabhāvepi paṭikkhepo veditabbo .
507. Idāni
V0.202 kāmabhavo bhavo gatītiādi bhavasaṃsandanaṃ nāma hoti .Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo bhaveyya , yathā kāmabhavādīsu bhavagatiādibhedo labbhati , tathā tatrāpi labbhetha .
Yathā vā tattha na labbhati , tathā imesupi na labbhetha .
Samānasmiñhi bhavabhāve etesvevesa vibhāgo atthi , na itarasminti ko ettha visesahetūti .
Itaro puna laddhimattavasena taṃ taṃ paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca .
508. Sabbesaññeva sattānaṃ atthi antarābhavoti puṭṭho yasmā nirayūpagaasaññasattūpagaarūpūpagānaṃ antarābhavaṃ na icchati , tasmā paṭikkhipati .
Teneva kāraṇena paṭilome paṭijānāti .
Ānantariyassātiādi yesaṃ so antarābhavaṃ na icchati , te tāva vibhajitvā
M0.207 dassetuṃ vuttaṃ .Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti .
Antarābhavakathāvaṇṇanā .
3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā
510. Idāni kāmaguṇakathā nāma hoti .
Tattha sakasamaye tāva kāmadhātūti vatthukāmāpi vuccanti – kilesakāmāpi kāmabhavopi .
Etesu hi vatthukāmā kamanīyaṭṭhena kāmā , sabhāvanissattasuññataṭṭhena dhātūti kāmadhātu .
Kilesakāmā kamanīyaṭṭhena ceva kamanaṭṭhena ca kāmā , yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu .
Kāmabhavo kamanīyaṭṭhena
P0.107 kamanaṭṭhena vatthukāmapavattidesaṭṭhenāti tīhi kāraṇehi kāmo , yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu .Parasamaye pana –
‘‘ pañcime , bhikkhave , kāmaguṇā ’’ ti vacanamattaṃ nissāya pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti gahitaṃ .
Tasmā yesaṃ ayaṃ laddhi , seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya kāmadhātunānattaṃ bodhetuṃ pañcevāti pucchā sakavādissa , laddhivasena paṭiññā itarassa .
Nanu atthītiādi kilesakāmadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha tappaṭisaṃyuttoti kāmaguṇapaṭisaṃyutto , kāmaguṇārammaṇoti attho .
No ca vata re vattabbe pañcevāti imesu tappaṭisaṃyuttachandādīsu sati
V0.203 pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti na vattabbaṃ .Etepi hi chandādayo kamanīyaṭṭhena kāmā ca dhātu cātipi kāmadhātu .
Kamanaṭṭhena kāmasaṅkhātā dhātūtipi kāmadhātūti attho .
Manussānaṃ cakkhun tiādi vatthukāmadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha paravādī channampi āyatanānaṃ vatthukāmabhāvena nakāmadhātubhāvaṃ paṭikkhipitvā puna manoti puṭṭho mahaggatalokuttaraṃ sandhāya nakāmadhātubhāvaṃ paṭijānāti .
Yasmā pana sabbopi tebhūmakamano kāmadhātuyeva , tasmā naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti .
511. Kāmaguṇā
M0.208 bhavotiādi bhavassa kāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .Yasmā pana kāmaguṇamatte bhavoti vohāro natthi , tasmā paravādī nahevāti paṭikkhipati .
Kāmaguṇūpagaṃ kamman tiādi sabbaṃ kāmaguṇamattassa nakāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Kāmadhātusaṅkhātakāmabhavūpagameva hi kammaṃ atthi , kāmabhavūpagā eva ca sattā honti .
Tattha jāyanti jiyanti miyanti cavanti upapajjanti , na kāmaguṇesūti iminā upāyena sabbattha attho veditabboti .
Kāmaguṇakathāvaṇṇanā .
4. Kāmakathāvaṇṇanā
513-514.
Idāni
P0.108 kāmakathā nāma hoti .Tattha yesaṃ ‘‘ pañcime , bhikkhave , kāmaguṇā ’’ ti vacanamattaṃ nissāya rūpāyatanādīni pañcevāyatanāni kāmāti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
tesaṃ kilesakāmasseva nippariyāyena kāmabhāvaṃ dassetuṃ pañcevāti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Kāmakathāvaṇṇanā .
5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā
515-516.
Idāni
V0.204 rūpadhātukathā nāma hoti .Tattha ‘‘ rūpino dhammā rūpadhātu nāmā ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya rūpinoti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ sakavādī yasmā rūpadhātu nāma rūpabhavo , na rūpamattameva , tasmā tenatthena codetuṃ rūpadhātūtiādimāha .
Taṃ sabbaṃ kāmaguṇakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Sāva kāmadhātūti puṭṭho bhūmiparicchedena virodhaṃ passamāno paṭikkhipati .
Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho attano laddhivasena paṭijānāti .
Evaṃ sante pana dvīhi bhavehi samannāgatatā āpajjati , tena taṃ sakavādī kāmabhavena cāti ādimāha .
Itaro ekassa dvīhi samannāgatābhāvato paṭikkhipatīti .
Rūpadhātukathāvaṇṇanā .
6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā
517-518.
Arūpadhātukathāyapi
M0.209 imināvupāyena attho veditabbo .Arūpadhammesu pana vedanākkhandhameva gahetvā vedanā
P0.109 bhavotiādinā nayenettha desanā katā .Tattha kiṃ te arūpino dhammāti saṅkhaṃ gatā vedanādīsu aññatarā hotīti evamattho daṭṭhabbo .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti .
Arūpadhātukathāvaṇṇanā .
7. Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā
519. Idāni rūpadhātuyā āyatanakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo ’’ ti ( dī . ni .1.87) suttaṃ nissāya brahmakāyikānaṃ ghānādinimittānipi āyatanānevāti kappetvā saḷāyataniko tesaṃ attabhāvoti laddhi , seyyathāpi
V0.205 andhakānañceva sammitiyānañca ;te sandhāya saḷāyatanikoti pucchā sakavādissa , laddhivasena paṭiññā itarassa .
Atha naṃ yaṃ tattha āyatanaṃ natthi , tassa vasena codetuṃ atthi tattha ghānāyatanan tiādi āraddhaṃ .
Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ tadeva āyatananti laddhiyā paṭijānāti .
Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho ghānappasādādayo tattha na icchati , tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento paṭikkhipati .
Paṭilomapañhasaṃsandanapañhesupi imināvupāyena attho veditabbo .
521. Atthi tattha ghānāyatanaṃ atthi gandhāyatanaṃ tena ghānena taṃ gandhaṃ ghāyatīti tasmiṃyeva parasamaye ekacce ācariye sandhāya vuttaṃ .
Te kira tattha cha ajjhattikāni āyatanāni paripuṇṇāni icchanti , āyatanena ca nāma sakiccakena bhavitabbanti tehi ghānādīhi te gandhādayo ghāyanti sāyanti phusantītipi icchanti .
Taṃ laddhiṃ sandhāya paravādī āmantāti paṭijānāti .
522. Atthi
M0.210 tattha mūlagandhotiādīni pana puṭṭho atthibhāvaṃ sādhetuṃ asakkonto paṭikkhipati .Nanu atthi tattha
P0.110 ghānanimittan tiādi saṇṭhānamattasseva sādhakaṃ , na āyatanassa , tasmā udāhaṭampi anudāhaṭasadisamevāti .Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā .
8. Arūpe rūpakathāvaṇṇanā
524-526.
Idāni arūpe rūpakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti vacanato āruppabhavepi oḷārikarūpā nissaṭaṃ sukhumarūpaṃ atthīti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya atthi rūpan ti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Arūpe rūpakathāvaṇṇanā .
9. Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā
527-537.
Idāni
V0.206 rūpaṃ kammantikathā nāma hoti .Tattha yesaṃ kāyavacīviññattisaṅkhātaṃ rūpameva kāyakammaṃ vacīkammaṃ nāma , tañca kusalasamuṭṭhānaṃ kusalaṃ , akusalasamuṭṭhānaṃ akusalanti laddhi , seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca ;
te sandhāya kusalena cittena samuṭṭhitan ti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ sace taṃ kusalaṃ , yvāyaṃ sārammaṇādibhedo kusalassa labbhati , atthi te so tassāti codetuṃ sārammaṇan tiādi āraddhaṃ .
Tattha patthanā paṇidhīti cetanāyevetaṃ vevacanaṃ .
Kusalacetanāyeva hi pakappayamānā patthanāti .
Pakappanavasena ṭhitattā paṇidhīti ca vuccati .
Parato pana kusalena cittena samuṭṭhitā vedanā saññā cetanā saddhātiādīsu vedanādīnaññeva cettha patthanā paṇidhīti labbhati , na cetanāya .
Kasmā ?
Dvinnaṃ cetanānaṃ ekato abhāvā , sotapatitattā pana evaṃ tanti gatāti veditabbā .
Rūpāyatanan tiādi
P0.111 purimavāre ‘‘ sabbantaṃ kusalan ’’ ti saṃkhittassa pabhedadassanatthaṃ vuttaṃM0.211 .Sesā saṃsandananayā , vacīkammakathā ‘‘ akusalena cittena samuṭṭhitan ’’ tiādividhānañca sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ .
Asucīti panettha sukkaṃ adhippetaṃ .
Suttasādhanaṃ uttānatthameva .
Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā .
10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā
540. Idāni jīvitindriyakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ jīvitindriyaṃ nāma cittavippayutto arūpadhammo , tasmā rūpajīvitindriyaṃ natthīti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Natthi rūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti pañhe upādinnarūpānampi tiṇakaṭṭhādīnampi santānavasena pavattimeva āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanāti icchati , tasmā paṭikkhipati .
Atthīti pañhepi iminā kāraṇena paṭijānāti .
Atthi arūpajīvitindriyan ti pañhe
V0.207 arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchati , tasmā paṭijānāti . 541. Rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu arūpajīvitindriyan ti pañhe sattasantāne rūpino vā hontu arūpino vā , sabbesaṃ cittavippayuttaṃ arūpajīvitindriyameva icchati , tasmā paṭijānāti .
542. Nirodhasamāpannapañhesupi cittavippayuttaṃ arūpajīvitameva sandhāya paṭikkhipati ca paṭijānāti ca .
Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yaṃ arūpapavatte asati atthi , rūpena tena bhavitabbanti codetuṃ hañcītiādimāha .
Saṅkhārakkhandhapañhe phassādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati , kāyakammādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭijānāti .
Kāyaviññatti
P0.112 vacīviññatti sammāvācā sammākammanto jīvitindriyanti evamādayopi dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannātissa laddhi .Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yadi niruddhepi arūpapavatte saṅkhārakkhandho atthi , catunnampi khandhānaṃ atthitā hotūti codetuṃ atthi vedanākkhandhoti ādimāha .
Itaro antosamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati , samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca pubbāparabhāgaṃ sandhāya paṭijānāti .
543. Asaññasattavārepi
M0.212 eseva nayo .Tassa hi laddhiyā asaññasattānaṃ paṭisandhikāle cittaṃ uppajjitvā nirujjhati , tena saha cittavippayuttaarūpajīvitindriyaṃ uppajjitvā yāvatāyukaṃ pavattati .
Tasmā tesaṃ jīvitindriyaṃ natthīti puṭṭho paṭikkhipati , atthīti puṭṭho paṭijānāti .
Vedanākkhandhādayopi tesaṃ pavattivasena paṭikkhipati , cutipaṭisandhivasena paṭijānāti .
Sakavādī pana taṃ anicchanto ‘‘ sace tattha ekakkhaṇepi vedanādayo atthi , pañcavokārabhavattaṃ pāpuṇātī ’’ ti codetuṃ pañcavokārabhavoti āha .
Itaro suttavirodhabhayā paṭikkhipati .
544-545.
Ekadesaṃ bhijjatīti pañhe sampayuttaṃ bhijjati , vippayuttaṃ tiṭṭhatīti tassa laddhi , tasmā paṭijānāti .
Dve jīvitindriyānīti pucchā paravādissa , paṭiññā sakavādissa .
Rūpārūpavasena hi dve jīvitindriyāni , tehiyeva satto jīvati , tesaṃ bhaṅgena maratīti vuccati .
Cutikkhaṇasmiñhi dvepi jīvitāni saheva bhijjanti .
Jīvitindriyakathāvaṇṇanā .
11. Kammahetukathāvaṇṇanā
546. Idāni
V0.208 kammahetukathā nāma hoti .Tattha yena arahatā purimabhave arahā abbhācikkhitapubbo , so tassa kammassa hetu arahattā parihāyatīti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca ;
te sandhāya kammahetūti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesaṃ parihānikathāyaṃ vuttanayameva
P0.113 .Handa hi arahantānaṃ abbhācikkhatīti idaṃ yassa kammassa hetu parihāyati , taṃ sampaṭicchāpetuṃ vadati .
Atha naṃ sakavādī taṃ pakkhaṃ paṭijānāpetvā ‘‘ yadi evaṃ yehi arahanto na abbhācikkhitapubbā , te sabbe arahattaṃ pāpuṇeyyun ’’ ti codetuṃ ye kecītiādimāha .
Itaro tassa kammassa arahattaṃ sampāpuṇane niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati .
Kammahetukathāvaṇṇanā .
Aṭṭhamo vaggo .