2. Parihānikathā
1. Vādayuttiparihānivaṇṇanā
239. Idāni
M0.141V0.136 parihānikathā hoti .Parihānidhammo aparihānidhammo ,‘‘ dveme , bhikkhave , dhammā sekkhassa , bhikkhuno parihānāya saṃvattanti ’’( a . ni .2.185),‘‘ pañcime , bhikkhave , dhammā
P0.37 samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī ’’ ti ( a . ni .5.149) evamādīni hi suttāni nissāya sammitiyā vajjiputtakā sabbatthivādino ekacce ca mahāsaṅghikā arahatopi parihāniṃ icchanti , tasmā te vā hontu aññeyeva vā , yesaṃ ayaṃ laddhi , tesaṃ laddhibhindanatthaṃ parihāyati arahā arahattāti pucchā sakavādissa .Tatra parihāyatīti dve parihāniyo pattaparihāni ca appattaparihāni ca .
Tattha ‘‘ dutiyampi kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyī ’’ ti ( saṃ . ni .1.159) ayaṃ pattaparihāni nāma .
‘‘ Mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyī ’’ ti ( ma . ni .1.416-418) ayaṃ appattaparihāni .
Tāsu idha pattaparihāni adhippetā .
Tañhi sandhāya āmantāti paṭiññā paravādissa .
Sakasamaye pana imaṃ pattaparihāniṃ nāma lokiyasamāpattiyāva icchanti , na arahattādīhi sāmaññaphalehi .
Parasamayepi naṃ sabbasāmaññaphalesu sabbabhavesu sabbakālesu sabbesañca puggalānaṃ na icchanti .
Taṃ pana tesaṃ laddhimattamevāti sabbaṃ laddhijālaṃ bhindituṃ puna sabbatthātiādinā nayena desanā vaḍḍhitā .
Tattha yasmā paravādī kamena parihāyitvā sotāpattiphale ṭhitassa arahato parihāniṃ na icchati , upariphalesu ṭhitasseva icchati .
Yasmā ca rūpārūpabhavesu ṭhitassa na icchati , kammārāmatādīnaṃ pana parihāniyadhammānaṃ bhāvato kāmabhave ṭhitasseva icchati , tasmā ‘‘ sabbatthā ’’ ti
V0.137 puṭṭho paṭikkhipati .Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho kāmabhavaṃ sandhāya paṭijānāti .
Sabbasmimpi hi kāmabhave parihānikarā kāmaguṇā atthi , tasmā tattha parihāyatīti tassa laddhi .
Tatiyapucchāya
M0.142 parihānīti parihānikare dhamme pucchati .Tattha yasmā parihāni nāma kammārāmatādidhammā , visesato vā kāmarāgabyāpādā eva , te ca rūpārūpabhave natthi , tasmā ‘‘ na hevan ’’ ti paṭikkhepo paravādissa .
Sabbadāti kālapucchā .
Tattha paṭhamapañhe yonisomanasikārakāle aparihāyanato paṭikkhipati .
Dutiye ayonisomanasikaroto rattibhāge vā divasabhāge vā sabbadā parihāyanato paṭijānāti .
Tatiye parihānikaradhammasamāyoge
P0.38 sati muhuttameva parihāni nāma hoti , tato pubbe aparihīnassa pacchā parihīnassa ca parihāni nāma natthīti paṭikkhipati .Sabbeva arahantoti pañhānaṃ paṭhamasmiṃ tikkhindriye sandhāya paṭikkhipati .
Dutiyasmiṃ mudindriye sandhāya paṭijānāti .
Tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā .
Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhi .
Seṭṭhiudāharaṇe paṭhamapucchā paravādissa , dutiyā sakavādissa .
Tatrāyaṃ adhippāyo – yaṃ maṃ tumhe pucchatha –
‘‘ arahā arahattā parihāyanto catūhi phalehi parihāyatī ’’ ti , tatra vo paṭipucchāmi –
‘‘ catūhi satasahassehi seṭṭhī seṭṭhittaṃ karonto satasahassehi parihīne seṭṭhī seṭṭhittā parihīno hotī ’’ ti .
Tato sakavādinā ekadesena parihāniṃ sandhāya ‘‘ āmantā ’’ ti vutte sabbasāpateyyā parihīno hotīti pucchati .
Tathā aparihīnattā sakavādī na hevāti vatvā atha naṃ ‘‘ evameva arahāpi parihāyati ca .
Na ca catūhi phalehī ’’ ti uppannaladdhikaṃ dutiyaṃ bhabbapañhaṃ pucchati .
Paravādī seṭṭhino abhabbatāya niyamaṃ apassanto paṭijānitvā arahato catūhi phalehi parihānibhabbataṃ puṭṭho ‘‘ niyato sambodhiparāyaṇo ’’ ti ( a . ni .3.87) vacanassa ayoniso atthaṃ gahetvā laddhiyaṃ ṭhito sotāpattiphalato parihāyituṃ abhabbataṃ sandhāya paṭikkhipati .
Taṃ panassa laddhimattamevāti .
Ettāvatā vādayutti nāma niṭṭhitā hoti .
2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā
240. Idāni
M0.143V0.138 ariyapuggalasaṃsandanā āraddhā .Tattha yasmā keci arahatova parihāniṃ icchanti , keci anāgāminopi , keci sakadāgāmissapi .
Sotāpannassa pana sabbepi na icchantiyeva .
Ye arahattā parihāyitvā anāgāmisakadāgāmibhāve ṭhitā , tesaṃ parihāniṃ icchanti , na itaresaṃ anāgāmisakadāgāmīnaṃ .
Sotāpannassa
P0.39 pana tepi sabbathāpi na icchantiyeva , tasmā peyyālamukhena pucchā katā .Tattha tesaṃ laddhivasena paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbā .
‘‘ Parihāyati anāgāmī anāgāmiphalā ’’ ti hi pañhasmiṃ ye anāgāmino parihāniṃ na icchanti , tesaṃ vasena paṭikkhepo .
Ye pakatianāgāmino vā arahattā parihāyitvā ṭhitaanāgāmino vā parihāniṃ icchanti , tesaṃ vasena paṭiññāti idamettha nayamukhaṃ .
Tassānusārena sabbapeyyālā atthato veditabbā .
241. Yaṃ panettha ‘‘ sotāpattiphalassa anantarā arahattaṃyeva sacchikarotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ parihīnassa puna vāyamato arahattappattiṃ sandhāya vuttaṃ .
Itaro sotāpattiphalānantaraṃ arahattassa abhāvā paṭikkhipati .
242. Tato paraṃ ‘‘ parihāni nāmesā kilesappahānassa vā mandatāya bhaveyya , maggabhāvanādīnaṃ vā anadhimattatāya , saccānaṃ vā adassanenā ’’ ti evamādīnaṃ vasena anuyuñjituṃ kassa bahutarā kilesā pahīnātiādi vuttaṃ .
Taṃ sabbaṃ uttānādhippāyameva suttānaṃ panattho āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva veditabbo .
262. Samayavimutto arahā arahattā parihāyatīti ettha mudindriyo samayavimutto , tikkhindriyo asamayavimuttoti tesaṃ laddhi .
Sakasamaye pana avasippatto jhānalābhī samayavimutto , vasippatto jhānalābhī ceva sabbe ca ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttāti sanniṭṭhānaṃ .
So pana taṃ attano laddhiṃ gahetvā samayavimutto
M0.144 parihāyati , itaro na parihāyatī ’’ ti āha .Sesamettha uttānatthameva .
Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā .
3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā
265. Idāni
V0.139 suttasādhanā hoti .Tattha uccāvacāti uttamahīnabhedato uccā ca avacā ca .
Paṭipādāti paṭipadā .
Samaṇena pakāsitāti buddhasamaṇena jotitā .
Sukhāpaṭipadā hi khippābhiññā uccā .
Dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā avacā .
Itarā dve ekenaṅgena
P0.40 uccā , ekena avacā .Paṭhamaṃ vuttā eva vā uccā , itaro tissopi avacā .
Tāya cetāya uccāvacāya paṭipadāya na pāraṃ diguṇaṃ yan ti , ekamaggena dvikkhattuṃ nibbānaṃ na gacchantīti attho .
Kasmā ?
Yena maggena ye kilesā pahīnā , tena tesaṃ puna appahātabbato .
Etena parihānidhammābhāvaṃ dīpeti .
Nayidaṃ ekaguṇaṃ mutan ti tañca idaṃ pāraṃ ekavāraṃyeva phusanārahaṃ na hoti .
Kasmā ?
Ekena maggena sabbakilesānaṃ appahānato .
Etena ekamaggeneva arahattābhāvaṃ dīpeti .
Atthi chinnassa chediyan ti chinnassa kilesavaṭṭassa puna chinditabbaṃ kiñci atthīti pucchati .
Itaro tikkhindriyaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho mudindriyaṃ sandhāya paṭijānāti .
Sakavādī suttaṃ āharitvā natthibhāvaṃ dasseti .
Tattha oghapāsoti kilesogho ceva kilesapāso ca .
266. Katassa paṭicayoti bhāvitassa maggassa puna bhāvanā .
Idhāpi paṭikkhepapaṭijānanāni purimanayeneva veditabbāni .
267. Parihānāya saṃvattantīti paravādinā ābhate sutte pañca dhammā appattaparihānāya ceva lokiyasamāpattiparihānāya ca saṃvattanti .
So pana pattassa arahattaphalassa parihānāya sallakkheti .
Teneva atthi arahato kammārāmatāti āha .
Itaropi asamayavimuttaṃ
M0.145 sandhāya paṭikkhipitvā itaraṃ sandhāya paṭijānāti .Kāmarāgavasena vā pavattamānaṃ taṃ paṭikkhipitvā itarathā pavattamānaṃ paṭijānāti .
Rāgādīnaṃ pana atthitaṃ puṭṭho paṭijānituṃ na sakkoti .
268. Kiṃ pariyuṭṭhitoti kena pariyuṭṭhito anubaddho ajjhotthato vā hutvāti attho .
Anusayapucchāyapi tikkhindriyamudindriyavaseneva paṭikkhepapaṭijānanāni veditabbāni .
Kalyāṇānusayoti
V0.140 vacanamattasāmaññena vā paṭijānāti .Rāgo upacayaṃ gacchatīti bhāvanāya pahīnaṃ sandhāyāha .
Parato dosamohesupi eseva nayo .
Sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pana dassanena pahīnattā upacayaṃ na icchati .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Suttasādhanā .
Parihānikathā niṭṭhitā .