18. Aṭṭhārasamavaggo
1. Manussalokakathāvaṇṇanā
802-803.
Idāni
P0.172V0.259 manussalokakathā nāma hoti .Tattha ‘‘ tathāgato loke , jāto loke saṃvaḍḍho , lokaṃ abhibhuyya viharati
M0.261 anupalitto lokenā ’’ ti ( saṃ . ni .3.94) suttaṃ ayoniso gahetvā ‘‘ bhagavā tusitabhavane nibbatto tattheva vasati , na manussalokaṃ āgacchati , nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi etarahi vetullakānaṃyeva , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .Atha naṃ puṭṭhokāsena ceva suttasādhanena ca saññāpetuṃ nanu atthītiādimāha .
Loke jātoti paravādī tusitapuraṃ sandhāya vadati .
Satthārā panetaṃ manussalokaññeva sandhāya lokaṃ vuttaṃ .
Lokaṃ abhibhuyyāti paravādī manussalokaṃ abhibhavitvāti diṭṭhiyā vadati , satthā pana ārammaṇalokaṃ abhibhavitvā vihāsi .
Anupalitto lokenāti paravādī manussalokena anupalittataṃva sandhāya vadati , satthā pana lokadhammesu kilesehi anupalitto vihāsi .
Tasmā asādhakametanti .
Manussalokakathāvaṇṇanā .
2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā
804-806.
Idāni dhammadesanākathā nāma hoti .
Tattha ‘‘ tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi , tena ceva tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo
P0.173 desito , na buddhena bhagavatā ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi vetullakānaññeva ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ yadi tena dhammo desito , sveva satthā bhaveyyā ’’ ti codetuṃ abhinimmito jinotiādimāha .
Itaro tathā asampaṭicchanto paṭikkhipati .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Dhammadesanākathāvaṇṇanā .
3. Karuṇākathāvaṇṇanā
807-808.
Idāni
V0.260 karuṇākathā nāma hoti .Tattha piyāyitānaṃ vatthūnaṃ vipattiyā sarāgānaṃ rāgavasena karuṇāpatirūpikaṃ pavattiṃ disvā ‘‘ rāgova
M0.262 karuṇā nāma , so ca bhagavato natthi , tasmā natthi buddhassa bhagavato karuṇā ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ karuṇā nāmesā nikkilesatāya ceva sattārammaṇatāya ca cetovimuttitāya ca ekādasānisaṃsatāya ca mettādīhi samānajātikā , tasmā yadi bhagavato karuṇā natthi , mettādayopissa na siyun ’’ ti codanatthaṃ natthi buddhassa bhagavato mettātiādimāha .
Ākāruṇikoti pañhe tathārūpaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Karuṇākathāvaṇṇanā .
4. Gandhajātakathāvaṇṇanā
809. Idāni gandhajātakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavasena ‘‘ bhagavato uccārapassāvo aññe gandhajāte ativiya adhigaṇhāti , natthi tato ca sugandhataraṃ gandhajātan ’’ ti laddhi , seyyathāpi ekaccānaṃ andhakānañceva
P0.174 uttarāpathakānañca ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti .
Gandhajātakathāvaṇṇanā .
5. Ekamaggakathāvaṇṇanā
810-811.
Idāni ekamaggakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavaseneva
V0.261 ‘‘ bhagavā sotāpanno hutvā sakadāgāmī , sakadāgāmī hutvā anāgāmī , anāgāmī hutvā arahattaṃ sacchākāsi , ekeneva pana ariyamaggena cattāri phalāni sacchākāsī ’’ ti laddhi , seyyathāpi tesaññeva ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ catūhi phalehi saddhiṃ uppannānaṃ catunnaṃ phassādīnaṃ ekato
M0.263 samodhānavasena codetuṃ catunnaṃ phassānan tiādimāha .Sotāpattimaggenātiādi ‘‘ kataramaggena sacchikarotī ’’ ti pucchanatthaṃ vuttaṃ .
Arahattamaggenāti ca vutte tena sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pahānābhāvavasena codeti .
Bhagavā sotāpannoti buddhabhūtassa sotāpannabhāvo natthīti paṭikkhipati .
Parato pañhadvayepi eseva nayo .
Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti .
Ekamaggakathāvaṇṇanā .
6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā
813-816.
Idāni jhānasaṅkantikathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati , vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ , tatiyaṃ jhānaṃ , catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.923-934) imaṃ paṭipāṭidesanaṃ
P0.175 nissāya ‘‘ tassa tassa jhānassa upacārappavattiṃ vināva jhānā jhānaṃ saṅkamatī ’’ ti laddhi , seyyathāpi mahisāsakānañceva ekaccānañca andhakānaṃ ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ yadi te dutiyajjhānūpacāraṃ appatvā uppaṭipāṭiyā paṭhamajjhānā dutiyajjhānameva saṅkamati , paṭhamato tatiyaṃ , dutiyato catutthampi saṅkameyyā ’’ ti codetuṃ paṭhamā jhānātiādimāha .
Yā paṭhamassātiādi ‘‘ yadi paṭhamato anantaraṃ dutiyaṃ , dutiyādīhi vā tatiyādīni samāpajjati , ekāvajjanena samāpajjeyyā ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
Kāme ādīnavatoti paṭhamaṃ kāme ādīnavato manasi karoto pacchā uppajjati .
Jhānakkhaṇe panesa nimittameva manasi karoti .
Taññeva paṭhaman ti ‘‘ yadi purimajavanato pacchimajavanaṃ viya anantaraṃ uppajjeyya , ṭhapetvā purimapacchimabhāvaṃ lakkhaṇato taññeva taṃ bhaveyyā ’’ ti codetuṃ pucchati .
Iminā upāyena
V0.262 sabbattha attho veditabbo .Vivicceva kāmehītiādīhi paṭipāṭiyā jhānānaṃ desitabhāvaṃ dīpeti , na anantaruppattiṃ , tasmā asādhakanti .
Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā .
7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā
817-818.
Idāni
M0.264 jhānantarikakathā nāma hoti .Tattha yesaṃ samaye ‘‘ pañcakanaye pañca jhānāni vibhattāni , kevalaṃ tayo samādhī uddiṭṭhā ’’ ti avitakkavicāramattassa samādhino okāsaṃ ajānantānaṃ ‘‘ paṭhamassa ca dutiyassa ca jhānassa antare jhānantarikā nāma esā ’’ ti laddhi , seyyathāpi sammitiyānañceva ekaccānañca andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ jhānampi cetasikā dhammā , phassādayopi , tasmā yadi jhānantarikā nāma bhaveyya , phassantarikādīhipi bhavitabban ’’ ti codanatthaṃ atthi phassantarikātiādimāha
P0.176 .Dutiyassa ca jhānassāti ‘‘ yadi jhānantarikā nāma bhaveyya , dutiyatatiyādīnipi jhānāneva , tesampi antarikāya bhavitabban ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
So kevalaṃ laddhiyā abhāvena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca .
Paṭhamassa cāti puṭṭho laddhivasena paṭijānāti .
819. Savitakko savicārotiādi ‘‘ tiṇṇampi samādhīnaṃ samādhibhāve samāne avitakko vicāramattova samādhi jhānantariko , na itaroti ko ettha visesahetū ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
820-822.
Dvinnaṃ jhānānaṃ paṭuppannānan ti paṭhamadutiyāni sandhāya pucchati .
Itaro ‘‘ tesaṃ paccuppannānaṃyeva antare avitakko vicāramatto samādhi jhānantariko nāma hotī ’’ ti laddhiyā paṭijānāti .
Paṭhamaṃ jhānaṃ niruddhan ti puṭṭho tiṇṇaṃ ekakkhaṇe pavatti na yuttāti paṭijānāti
V0.263 .Avitakko vicāramatto samādhi paṭhamaṃ jhānan ti catukkanayavasena pucchati .
Sakavādī tasmiṃ naye tassa abhāvā paṭikkhipati .
Nanu tayo samādhīti etthāyamadhippāyo – yathā tesu tīsu samādhīsu dve samādhī jhānāneva , na jhānantarikā , evaṃ itarenapi jhāneneva bhavitabbaṃ , na jhānantarikāyāti .
Jhānantarikakathāvaṇṇanā .
8. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā
823-825.
Idāni
M0.265 samāpanno saddaṃ suṇātītikathā nāma hoti .Tattha ‘‘ yasmā paṭhamassa jhānassa saddo kaṇḍako vutto bhagavatā , yadi ca samāpanno taṃ na suṇeyya , kathaṃ kaṇḍako siyā .
Tasmā samāpanno saddaṃ , suṇātī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Cakkhunā rūpaṃ passatītiādi ‘‘ samāpannassa tāva pañcadvārappavattaṃ natthi , tasmiṃ asati
P0.177 yadi so saddaṃ suṇeyya , rūpampi passeyyā ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .Saddo kaṇḍakoti vikkhepakarattā vuttaṃ .
Oḷārikena hi saddena sote ghaṭṭite paṭhamajjhānato vuṭṭhānaṃ hoti , tenetaṃ vuttaṃ , tasmā asādhakaṃ .
Dutiyassa jhānassātiādi ‘‘ yathā aññopi kaṇḍako antosamāpattiyaṃ natthi , evaṃ saddassavanampī ’’ ti bodhanatthaṃ vuttaṃ , taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti .
Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā .
9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā
826-827.
Idāni cakkhunā rūpaṃ passatītikathā nāma hoti .
Tattha ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ ti vacanaṃ nissāya ‘‘ pasādacakkhumeva rūpaṃ passatī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ
V0.264 , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .Atha naṃ ‘‘ yadi cakkhunā rūpaṃ passeyya , rūpena rūpaṃ passeyyātī ’’ ti codetuṃ rūpena rūpaṃ passatīti āha .
Itaro rūpāyatanaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho cakkhumeva sandhāya paṭijānāti .
Paṭivijānātīti ettha ayamadhippāyo – passatīti hi mayaṃ paṭijānanaṃ sandhāya pucchāma , na cakkhūpasaṃhāramattaṃ .
Tasmā vadehi tāva ‘‘ kiṃ te cakkhumā rūpena rūpaṃ paṭivijānātī ’’ ti .
Itaro purimanayeneva paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca .
Atha naṃ ‘‘ evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjati , tañhi paṭivijānāti nāmā ’’ ti codetuṃ rūpaṃ manoviññāṇan ti āha .
Itaro lesaṃ alabhanto paṭikkhipateva .
Atthi cakkhussa āvaṭṭanātiādi ‘‘ yadi cakkhu paṭivijānanaṭṭhena passati , cakkhuviññāṇassa viya tassāpi āvajjanāya
M0.266 bhavitabban ’’ ti codetuṃ pucchati .Itaro yasmā na āvajjanapaṭibaddhaṃ cakkhu , na taṃ āvajjanānantaraṃ uppajjati , tasmā na hevan ti paṭikkhipati .
Sotena saddan tiādīsupi
P0.178 eseva nayo .Idha , bhikkhave , bhikkhu cakkhunā rūpaṃ passatīti sasambhārakathānayena vuttaṃ .
Yathā hi usunā vijjhantopi ‘‘ dhanunā vijjhatī ’’ ti vuccati , evaṃ cakkhuviññāṇena passantopi ‘‘ cakkhunā passatī ’’ ti vutto , tasmā asādhakametaṃ .
Sesesupi eseva nayopi .
Cakkhunā rūpaṃ passatītikathāvaṇṇanā .
Aṭṭhārasamo vaggo .